III KK 177/05

WYROK Z DNIA 7 LISTOPADA 2005 R.

III KK 177/05

Przesłanki stosowania art. 553 § 1 k.p.k. należy odnieść do wypad-

ków fałszywego samooskarżenia lub poplecznictwa, a nie do takich wyja-

śnień nieprawdziwych oskarżonego, które stanowią realizację prawa do

obrony.

Przewodniczący: sędzia SN L. Misiurkiewicz (sprawozdawca).

Sędziowie SN: J. Dołhy, P. Kalinowski.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Pogorzelski.

Sąd Najwyższy w sprawie Stanisława K., w przedmiocie odszkodo-

wania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie i zatrzymanie,

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 7 listopada 2005 r., ka-

sacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść wnio-

skodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w G. z dnia 14 października 2004

r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 28 maja

2004 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Okrę-

gowego w G. i p r z e k a z a ł sprawę sądowi pierwszej instancji do po-

nownego rozpoznania.

2

U Z A S A D N I E N I E

Stanisław K. został zatrzymany w dniu 25 czerwca 1999 r., jako po-

dejrzany o dokonanie zabójstwa Danuty U., w wyniku uzyskania anonimo-

wej informacji telefonicznej, że to on jest prawdopodobnym sprawcą prze-

stępstwa. Po dokonaniu przeszukania u podejrzanego i jego dwukrotnym

przesłuchaniu przez Policję i Prokuratora w dniach 25 i 27 czerwca 1999

r. oraz po przedstawieniu mu zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 148 §

1 k.k., wyżej wymieniony został zwolniony w dniu 27 czerwca 1999 r.

Stanisław K. ponownie został zatrzymany w dniu 15 lipca 1999 r., a

następnego dnia uzupełniono mu zarzuty o dodatkowy czyn z art. 207 § 1

k.k. Na wniosek Prokuratora Rejonowego w P., Sąd Rejonowy w W., po-

stanowieniem z dnia 16 lipca 1999 r., zastosował wobec niego środek za-

pobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania do dnia 16 paździer-

nika 1999 r. W dniu 30 września 1999 r. przedłużono okres stosowania

tymczasowego aresztowania do dnia 16 stycznia 2000 r., zarządzając jed-

nocześnie przeprowadzenie badań sądowopsychiatrycznych podejrzane-

go połączonych z obserwacją w ZOZ Zakładu Karnego w Ł. Postanowie-

niem z dnia 2 grudnia 1999 r. Prokurator Prokuratury Rejonowej w P. uchy-

lił środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania i zasto-

sował wobec podejrzanego dozór Policji oraz zakaz opuszczania kraju,

uzasadniając swoją decyzję wykonaniem większości czynności śledczych i

przeprowadzeniem niezbędnej w sprawie obserwacji sądo-

wopsychiatrycznej. Prokurator wskazał, że zarzut popełnienia przez po-

dejrzanego zbrodni pozostaje nadal aktualny, ale wzgląd na warunki osobi-

ste, a w szczególności stan zdrowia podejrzanego uzasadniają zmianę

środka zapobiegawczego na łagodniejszy.

W dniu 23 lutego 2000 r. Prokurator Rejonowy w P. zamknął śledz-

two i sprawę przekazał wraz z aktem oskarżenia w dniu 30 marca 2000 r.

3

do Sądu Okręgowego w G. W dniu 14 sierpnia 2002 r. Sąd pierwszej in-

stancji uniewinnił Stanisława K. od popełnienia zbrodni z art. 148 § 1 k.k.,

uznając go jednocześnie winnym popełnienia czynu z art. 207 § 1 k.k., i

skazał go za ten czyn na karę 2 lat pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem jej wykonania na okres 3 lat oraz grzywnę w wysokości 100

stawek dziennych po 10 zł każda. Jednocześnie na poczet orzeczonej

grzywny zaliczył okres tymczasowego aresztowania od dnia 25 czerwca

1999 r. do dnia 2 grudnia 1999 r.

W wyniku apelacji Sąd Apelacyjny w G., wyrokiem z dnia 2 paździer-

nika 2003 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że na poczet orze-

czonej kary grzywny zaliczył oskarżonemu okres zatrzymania i tymczaso-

wego aresztowania od dnia 25 czerwca 1999 r. do dnia 27 czerwca 1999

r., i od dnia 15 lipca 1999 r. do dnia 30 sierpnia 1999 r., w pozostałej części

zaskarżony wyrok utrzymał w mocy.

Stanisław K. wystąpił do Sądu Okręgowego w G. z wnioskiem o za-

sądzenie na jego rzecz od Skarbu Państwa kwoty 25 000 zł tytułem od-

szkodowania i zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe

aresztowanie. Wyrokiem z dnia 28 maja 2004 r. Sąd Okręgowy w G. roz-

strzygając na podstawie art. 552 § 4 k.p.k., art. 553 § 1 k.p.k. i art. 554 § 2

k.p.k., oddalił wniosek Stanisława K.

Zdaniem Sądu Okręgowego w G., to zawinione zachowanie wnio-

skodawcy spowodowało wydanie niekorzystnego dla niego orzeczenia w

przedmiocie tymczasowego aresztowania, bowiem złożył on wyjaśnienia,

które w toku weryfikacji ich przez organy ścigania okazały się nieprawdziwe

(informacje dotyczące jego alibi). Jak nadto podkreślił Sąd pierwszej in-

stancji kolejne postanowienia w kwestii tymczasowego aresztu wskazywa-

ły, że podstawową przesłanką stosowania tego środka zapobiegawczego

była obawa matactwa. Kiedy obawa ta upadła nastąpiło natychmiastowe

uchylenie tymczasowego aresztowania. Z tych też powodów, zdaniem Są-

4

du, w sprawie zaistniała przesłanka wyłączająca odpowiedzialność od-

szkodowawczą Skarbu Państwa, określona w art. 553 § 1 k.p.k.

Sąd Apelacyjny w G., po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez peł-

nomocnika wnioskodawcy, wyrokiem z dnia 14 października 2004 r. utrzy-

mał w mocy zaskarżone orzeczenie Sądu pierwszej instancji. Jak wynika z

uzasadnienia wyroku Sądu drugiej instancji wydany przez Sąd Okręgowy

wyrok, „przy przyjęciu wskazanej w nim podstawy rozstrzygnięcia, może

budzić wątpliwości interpretacyjne”, których „nie rozstrzygają pisemne mo-

tywy zaskarżonego orzeczenia”.

Jednakże w ocenie Sądu drugiej instancji, zastosowanie wobec Sta-

nisława K. tymczasowego aresztowania nie nastąpiło z obrazą przepisów

rozdziału 27 i 28 Kodeksu postępowania karnego wobec okoliczności, któ-

re w początkowym stadium postępowania przygotowawczego w określo-

nym stopniu uprawdopodobniały popełnienie przez wnioskodawcę prze-

stępstwa z art. 148 § 1 k.k., a następnie także czynu z art. 207 § 1 k.k., za

który został skazany.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego w G. zaskarżył, w trybie kasacji,

na korzyść Stanisława K. Rzecznik Praw Obywatelskich i zarzucając:

„rażące naruszenie prawa karnego procesowego, mające istotny wpływ na

treść orzeczenia, mianowicie art. 4 k.p.k., art. 410 k.p.k. i art. 552 § 4 k.p.k.

poprzez zaniechanie uwzględnienia przez Sąd odwoławczy istotnych oko-

liczności sprawy mogących przemawiać na korzyść wnioskodawcy, w

szczególności tego, że:

 Sąd Apelacyjny w G. w wyroku z dnia 2 października 2003 r. zmienił wy-

rok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zaliczył Stanisławowi K.

na poczet orzeczonej kary grzywny okres rzeczywistego pozbawienia

wolności od dnia 25 czerwca 1999 r. do dnia 27 czerwca 1999 r. i od

dnia 15 lipca 1999 r. do dnia 30 sierpnia 1999 r. uznając, że rozstrzy-

gnięcie Sądu pierwszej instancji o zaliczeniu na poczet kary grzywny

5

okresu tymczasowego aresztowania od 25 czerwca 1999 r. do 2 grudnia

1999 r. było błędne, co w efekcie doprowadziło do zaliczenia na poczet

kary grzywny wymierzonej wnioskodawcy tylko części okresu rzeczywi-

stego pozbawienia wolności w sprawie,

 wnioskodawca został uniewinniony prawomocnym wyrokiem od popeł-

nienia jednego z zarzucanych mu przestępstw, tj. czynu z art. 148 § 1

k.k., a zarzut popełnienia tej zbrodni miał bezpośredni wpływ na zasto-

sowanie i stosowanie wobec wnioskodawcy środka zapobiegawczego w

postaci tymczasowego aresztowania, co w konsekwencji doprowadziło

do niezasadnego utrzymania w mocy zaskarżonego wyroku Sądu

pierwszej instancji, na mocy którego oddalono wniosek Stanisława K. o

zasądzenie od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośćuczynienia za

niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowania go w sprawie Sądu

Okręgowego w G.”,

wniósł -

„o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz utrzymanego nim w mocy orze-

czenia Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

w G. do ponownego rozpoznania”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Rzecznika Praw Obywatelskich jest zasadna.

Sąd Apelacyjny utrzymując w mocy wyrok Sądu Okręgowego oddala-

jący wniosek o zasądzenie od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośću-

czynienia jednocześnie nie podzielił – i słusznie – przyjętej przez Sąd

pierwszej instancji podstawy rozstrzygnięcia podnosząc, że może ona „bu-

dzić wątpliwości interpretacyjne”, w szczególności w odniesieniu do zasto-

sowania treści art. 553 § 1 k.p.k. W tych rozważaniach Sądu odwoławcze-

go zabrakło jednak klarownej interpretacji przesłanek wynikających z powo-

łanego przepisu. Wynika z niego wprost, że przepis § 1 wyłącza prawo

skazanego, a także tymczasowo aresztowanego lub zatrzymanego do od-

6

szkodowania, jeżeli w zamiarze wprowadzenia w błąd organu procesowe-

go złożył fałszywe wyjaśnienia lub fałszywe zawiadomienie o popełnieniu

przestępstwa, którego nie popełnił i spowodował tym niekorzystne dla sie-

bie rozstrzygnięcie w kwestii zatrzymania, tymczasowego aresztowania.

Takiego zarzutu wnioskodawcy w świetle motywów Sądu pierwszej

instancji – co dostrzega Sąd odwoławczy – postawić nie można. To, że za-

trzymany, a następnie tymczasowo aresztowany stara się w swoich wyja-

śnieniach przedstawić – w ramach prawa do obrony – okoliczności, które

nie do końca pokrywają się z ustaleniami organu procesowego, a są wyni-

kiem czasami obiektywnej niemożności „rozliczenia się” w czasie z tym co

robił, z kim miał kontakt w dacie zdarzenia, nie świadczą jeszcze o tworze-

niu fałszywego alibi i celowym wprowadzaniu w błąd organu ścigania lub

sądu. Z motywów orzekających w sprawie Sądów, oceniających wyjaśnie-

nia oskarżonego (wnioskodawcy) wynika, że wiele faktów i okoliczności,

które podawał w stadium postępowania przygotowawczego dla wykazania

swojego alibi znajdowało pokrycie w ustalonych faktach. Nie ulega wątpli-

wości, że w art. 553 § 1 k.p.k. nie chodzi o takie wyjaśnienia oskarżonego,

które mieszczą się w jego prawie do obrony; podejrzany czy skazany może

w ogóle nie składać wyjaśnień.

Przesłanki do zastosowania art. 553 § 1 k.p.k. należy odnieść do

przypadków fałszywego samooskarżenia, poplecznictwa, a nie takich wyja-

śnień oskarżonego, choćby nie do końca prawdziwych, które są obroną

przed zarzutem.

I właśnie taka przesłanka braku podstaw do zastosowania – w wy-

padku wnioskodawcy – art. 553 § 1 k.p.k. powinna wynikać wprost z moty-

wów Sądu odwoławczego.

Odrzucając, choć w sposób mało czytelny, jej istnienie Sąd Apelacyj-

ny w zaskarżonym kasacją wyroku stara się wykazać, że inne racje prze-

mawiają za oddaleniem wniosku i w konsekwencji utrzymaniem w mocy

7

zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji. Racje te są jednak nie-

przekonywające i oparte na nie do końca dostrzeżonych oraz ocenionych

istotnych okolicznościach, przy czym sposób uzasadnienia orzeczenia jest

wyjątkowo nieklarowny.

Podstawowy jednak argument błędnego rozumowania Sądu odwo-

ławczego polega na prezentowaniu poglądu, że stosowanie środka zapo-

biegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, a wcześniej zatrzy-

mania, oskarżonego nie można uznać za niewątpliwie niesłuszne (art. 552

§ 4 k.p.k.) wobec skazania wnioskodawcy za czyn z art. 207 § 1 k.k. na ka-

rę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania i karę

grzywny.

Nie ulega przecież wątpliwości, że zatrzymanie, a następnie tymcza-

sowe aresztowanie Stanisława K. związane było wyłącznie, jak wynika to z

treści wszystkich postanowień dotyczących tego środka zapobiegawczego,

z zarzutem popełnienia przestępstwa z art. 148 § 1 k.k. Również uchylenie

tymczasowego aresztowania w stadium postępowania przygotowawczego

dotyczyło wyłącznie tego zarzutu.

Właśnie do tego zarzutu Sąd pierwszej instancji ograniczył swoje

rozważania w przedmiocie zasadności stosowania tymczasowego aresz-

towania, odnoszące ocenę wyjaśnień oskarżonego (wnioskodawcy) na

gruncie przesłanek z art. 553 § 1 k.p.k.

To w odniesieniu do przestępstwa z art. 148 § 1 k.k. Sąd Okręgowy

w wyroku, utrzymanym przez Sąd Apelacyjny, a zaskarżonym kasacją, po-

wołuje się na wyjaśnienia Stanisława K., jako – w ocenie tego Sądu – fał-

szywe, w rozumieniu powołanego wyżej przepisu.

Sąd Apelacyjny w G. wyrokiem z dnia 2 października 2003 r., utrzy-

mując w mocy zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji w zakresie unie-

winnienia oskarżonego od popełnienia przestępstwa z art. 148 § 1 k.k.,

jednocześnie zmienił zaskarżony wyrok w odniesieniu do czynu z art. 207 §

8

1 k.k. w ten sposób, że na poczet orzeczonej kary grzywny za ten czyn za-

liczył oskarżonemu okres zatrzymania i tymczasowego aresztowania od

dnia 25 czerwca 1999 r. do dnia 27 czerwca 1999 r. i od dnia 15 lipca 1999

r. do dnia 30 sierpnia 1999 r., nie wypowiadając się w przedmiocie tymcza-

sowego aresztowania za okres od dnia 31 sierpnia 1999 r. do dnia 2 grud-

nia 1999 r.

Sąd Apelacyjny w G. w zaskarżonym kasacją wyroku okoliczności

wyżej podniesione zupełnie pomija.

Wszystkie rozważania Sądu Apelacyjnego prowadzone są w ode-

rwaniu od uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 1999 r., po-

wszechnie respektowanej (I KZP 27/99, OSNKW 1112/1999, poz. 72), w

której wyraźnie podkreśla się, że nie budzi wątpliwości, iż odpowiedzial-

ność Skarbu Państwa z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego

aresztowania opiera się na zasadzie ryzyka, a niesłusznym jest tu areszto-

wanie, które było stosowane z obrazą przepisów rozdziału 28 Kodeksu po-

stępowania karnego oraz aresztowanie powodujące dolegliwość, której po-

dejrzany (oskarżony) nie powinien doznać w świetle całokształtu okoliczno-

ści ustalonych w sprawie, a także – w szczególności – prawomocnego jej

rozstrzygnięcia.

Z tych wszystkich względów, uznając kasację za zasadną, Sąd Naj-

wyższy uchylił zaskarżony kasacją wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok

Sądu Okręgowego w G., przekazując sprawę temu ostatniemu Sądowi do

ponownego rozpoznania, celem dokładnego rozważenia wszystkich pod-

niesionych wyżej okoliczności, nie będących przedmiotem dostatecznej

oceny w dotychczasowym postępowaniu.