III CZP 107/05

Uchwała z dnia 29 listopada 2005 r., III CZP 107/05

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "N.B.P." S.A. w G. przeciwko

Kazimierzowi K., Grzegorzowi K. i Beacie M. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 29 listopada 2005 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 9

września 2005 r.:

"Czy dokonanie przez poręczyciela wekslowego zastrzeżenia o ograniczeniu

czasowym poręczenia wekslowego wywiera w świetle treści art. 30 prawa

wekslowego skutek w postaci nieważności poręczenia, czy tylko powoduje

bezskuteczność samego zastrzeżenia?"

podjął uchwałę:

Zastrzeżenie, że poręczenie wekslowe jest ograniczone terminem

końcowym, jest bezskuteczne; nie powoduje ono nieważności tego

poręczenia.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2004 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku utrzymał w

mocy nakaz zapłaty nakazujący pozwanym – poręczycielom wekslowym solidarne

zapłacenie na rzecz powoda sumy wekslowej z odsetkami ustawowymi i kosztami

procesu. Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu pozwanych, że poręczenie, które

opatrzone zostało klauzulą „poręczam do 12 miesięcy”, jako poręczenie

ograniczone terminem, jest nieskuteczne. Rozpatrując apelację pozwanych od

wymienionego wyroku Sąd Apelacyjny w Gdańsku powziął poważne wątpliwości,

które ujął w przytoczonym na wstępie zagadnieniu prawnym i na podstawie art. 390

§ 1 k.p.c. przedstawił je Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W piśmiennictwie utrzymuje się zgodnie, że poręczenie wekslowe nie może

być ograniczone do pewnego czasu (terminu, daty) i pogląd ten, mimo iż zakaz taki

nie został wyraźnie sformułowany w ustawie, jest trafny. Wynika on z wykładni

a contrario art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe

(Dz.U. Nr 37, poz. 282 – dalej: "Pr.weksl."), który przewiduje jedynie możliwość

ograniczenia poręczenia do części sumy wekslowej. Wykładnia taka nie prowadzi

do pewnych konkluzji, przemawia za nią jednak również wzgląd na właściwość

poręczenia wekslowego, ograniczającą swobodę stron w ukształtowaniu jego treści

(art. 3531

k.c.), w założeniu ustawodawcy poręczenie wekslowe jest bowiem

zobowiązaniem o bardzo surowym charakterze i służy umocnieniu zobowiązania

wekslowego. Dopuszczenie możliwości ograniczenia odpowiedzialności

poręczyciela terminem końcowym czyniłoby z poręczenia wekslowego

zabezpieczenie częstokroć iluzoryczne; z chwilą nadejścia oznaczonego terminu

zobowiązanie poręczyciela wygasłoby. Mając w perspektywie wygaśnięcie

zobowiązania, poręczyciel nie miałby żadnego interesu w dobrowolnym jego

wykonaniu, przeciwnie, byłby zwykle zainteresowany w przedłużaniu postępowania

sądowego i egzekucyjnego. Z chwilą wygaśnięcia zobowiązania pierwotnego

wygasałyby również roszczenia z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania.

Skutki ograniczenia poręczenia wekslowego terminem końcowym są

natomiast oceniane różnie. Zdaniem większości autorów, zastrzeżenie

poręczyciela, że odpowiada tylko do oznaczonego terminu, należy uznać za

bezskuteczne. Wyrażony też został pogląd, że poręczenie z zastrzeżeniem, iż

poręczyciel odpowiada do określonej daty, jest nieskuteczne. Żadne z tych

stanowisk nie zostało jednakże bliżej uzasadnione, nie były one też przedmiotem

rozważań w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Pogląd, że niemożność zastrzeżenia, które ogranicza poręczenie wekslowe

terminem końcowym, powoduje nieważność takiego zastrzeżenia, czyniąc je

nieskutecznym, nie powinien budzić wątpliwości. Powstaje jednak pytanie, czy

nieważność ta rozciąga się na całe poręczenie.

Prawo wekslowe kwestii tej bezpośrednio nie rozstrzyga, nie wyłącza ono

jednak stosowania do weksla – jeżeli nie sprzeciwia się to właściwości

zobowiązania wekslowego – ogólnych reguł prawa cywilnego dotyczących wykładni

czynności prawnych. Zgodnie z art. 58 § 3 k.c., jeżeli nieważnością dotknięta jest

tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych

części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych

nieważnością czynność nie zostałaby dokonana. Tak w doktrynie, jak i w

judykaturze (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29

czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 168) istnieje zgoda co do

tego, że ze względu na obiegową funkcję weksla i związaną z nim potrzebę ochrony

bezpieczeństwa obrotu, jak również ze względu na formalizm zobowiązania

wekslowego, wykładnia wekslowych oświadczeń woli nie może wykraczać poza

treść samego dokumentu, a w szczególności nie może odwoływać się do

rzeczywistej woli osób zaciągających zobowiązanie wekslowe. Dokonana zgodnie z

tymi zasadami wykładnia zawartego w treści weksla oświadczenia o ograniczeniu

czasowym poręczenia nie jest wystarczająca do przyjęcia, że bez takiego

oświadczenia poręczenie nie byłoby udzielone. Prowadzi to do wniosku, że zgodnie

z regułą przewidzianą w art. 58 § 3 k.c., nieważność wymienionego oświadczenia

nie powoduje nieważności samego poręczenia.

Zgodnie z art. 94 k.c., warunek niemożliwy, jak również warunek przeciwny

ustawie lub zasadom współżycia społecznego pociąga za sobą nieważność

czynności prawnej, gdy jest zawieszający; uważa się za nie zastrzeżony, gdy jest

rozwiązujący. Wobec tego, że w myśl art. 116 § 2 k.c., jeżeli skutki czynności

prawnej mają ustać w oznaczonym terminie, stosuje się odpowiednio przepisy o

warunku rozwiązującym, zastrzeżenie przeciwnego ustawie terminu końcowego w

ramach czynności prawnej powoduje, że termin ten uważa się za niezastrzeżony.

Zasada ta nie sprzeciwia się właściwości zobowiązania wekslowego, można więc

przyjąć, że ma ona zastosowanie do oceny skutków niedopuszczalnego

zastrzeżenia terminu końcowego w ramach poręczenia wekslowego.

Za poglądem, że zastrzeżenie ograniczające terminem końcowym poręczenie

wekslowe nie powoduje nieważności poręczenia, przemawiają również pośrednio

przepisy Prawa wekslowego. Wskazują one, że ze względu na charakter

zobowiązania wekslowego, ich celem jest dążenie do utrzymania ważności tego

zobowiązania, nawet jeżeli jego kształt nie odpowiada rzeczywistej woli podmiotu

zaciągającego to zobowiązanie. Zgodnie z art. 9 ust. 2 Pr.weksl., w sytuacji, w

której wystawca zwolnił się od odpowiedzialności za zapłatę weksla, zastrzeżenie

takie uważa się za nienapisane. W myśl art. 12 ust. 1 Pr.weksl., indos powinien być

bezwarunkowy, a warunki, od których uzależniono indos, uważa się za nienapisane.

Odnosi się to niewątpliwie także – na zasadzie analogii – do indosu opatrzonego

terminem. Wskazówka wynikająca z powołanych regulacji jest tym bardziej istotna,

że – na co w literaturze zwraca się uwagę – poręczenie wekslowe wykazuje w

zakresie związanej z nim odpowiedzialności za zobowiązanie wekslowe daleko

idące podobieństwo do indosu, a rozróżnienie obu instytucji może niekiedy

nastręczać trudności.

Z przytoczonych względów podjęto uchwałę, jak wyżej.