III CZP 96/05

Uchwała z dnia 30 listopada 2005 r., III CZP 96/05

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sędzia SN Iwona Koper

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Teresy G., Elżbiety S., Jana Ł.,

Bogusława K., Michała K., Ewy S.-S. i Katarzyny K.-W. przeciwko Powszechnemu

Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w W., I Inspektoratowi w P. o zapłatę, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 30 listopada 2005 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu

postanowieniem z dnia 27 lipca 2005 r.:

„Czy wynikająca z art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 1990 r. o działalności

ubezpieczeniowej zasada wypłaty odszkodowania w przypadku zbiegu świadczeń z

tytułu dwóch lub więcej ubezpieczeń z tego samego zdarzenia odnosi się także do

sytuacji, gdy każda z umów ubezpieczenia została zawarta przez innego

ubezpieczającego, a uprawnionym do świadczenia ubezpieczeniowego jest sam

ubezpieczający?"

podjął uchwałę:

Zakaz wypłaty podwójnej sumy ubezpieczenia, określony w art. 8241

§ 2

k.c. i art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności

ubezpieczeniowej (jedn. tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm.), nie

dotyczy sytuacji, w której interesy majątkowe ubezpieczonych, będące

przedmiotem ubezpieczenia, są różne, nawet jeżeli odnoszą się do tego

samego dobra majątkowego.

Uzasadnienie

Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się przy rozpoznawaniu przez

Sąd Apelacyjny w Poznaniu apelacji powodów od wyroku, na podstawie którego ich

powództwo o zasądzenie odszkodowania – za szkody powstałe w lokalu spalonym

pożarem oraz z tytułu utraconego dochodu w związku z niemożnością wynajęcia

tego lokalu – zostało oddalone.

Z ustaleń wynika, że powodów (wspólnotę mieszkaniową) łączyła z pozwanym

Zakładem umowa ubezpieczenia, obejmująca ubezpieczenie od ognia budynku

oraz znajdujących się w nim lokali mieszkalnych. Pozwany Zakład wypłacił

powodom odszkodowanie, które pokryło zniszczenia klatki schodowej budynku,

odmówił natomiast – powołując się na art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o

działalności ubezpieczeniowej (jedn. tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm. –

dalej: "u.d.u.") – wypłaty odszkodowania za szkody wyrządzone w lokalu wynajętym

przez powodów Hannie R., której Towarzystwo Ubezpieczeń "E.-H." wypłaciło

odszkodowanie na podstawie umowy ubezpieczenia zawartej przez nią, jako

najemczynię lokalu, z tym Towarzystwem. Hanna R. po rozwiązaniu umowy najmu

wydała powodom lokal zniszczony pożarem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z okoliczności faktycznych wynika – czego nie dostrzegł Sąd Apelacyjny – że

w sprawie nie występuje tzw. podwójne ubezpieczenie, a więc zbieg świadczeń z

tytułu dwóch ubezpieczeń z tego samego zdarzenia w rozumieniu art. 8 ust. 2 u.d.u.

Podwójne ubezpieczenie – obecnie uregulowane w art. 8241

k.c. – zachodzi tylko

wówczas, gdy ten sam ubezpieczony, w odniesieniu do tego samego przedmiotu

ubezpieczenia, jest stroną kilku umów ubezpieczenia, przy czym przedmiotem

podwójnego ubezpieczenia musi być ten sam interes ubezpieczeniowy. Wprawdzie

w judykaturze zagadnienie, czy przedmiotem ubezpieczenia jest „mienie i

odpowiedzialność cywilna”, czy „interes majątkowy”, nie zostało w sposób

wyczerpujący wyjaśnione, to jednak w wielu orzeczeniach Sąd Najwyższy,

udzielając ochrony ubezpieczeniowej z umowy autocasco posiadaczowi pojazdu w

dobrej wierze, w istocie opowiedział się za ujęciem przedmiotu ubezpieczenia jako

interesu majątkowego (uchwały z dnia 8 lipca 1992 r., III CZP 80/92, OSNCP 1993,

nr 1-2, poz. 14 i z dnia 23 września 1992 r., III CZP 105/92, "Przegląd Prawa

Handlowego" 1993, nr 7, s. 16 oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 31 marca 1993 r., III CZP 1/93, OSNCP 1993, nr 10, poz. 170).

Pogląd ten zasługuje na aprobatę.

Współcześnie – mimo że treść art. 821 k.c. sugeruje, iż przedmiotem

ubezpieczenia mogą być tylko mienie i odpowiedzialność cywilna – ubezpieczeniem

obejmuje się m.in. ogólną niewypłacalność, kredyt eksportowy, utratę zysków lub

wysokość spodziewanej prowizji. Wskazuje to, że przedmiotem ubezpieczenia jest

interes ubezpieczającego. W doktrynie za obowiązującą uznaje się teorię interesu,

a art. 821 k.c. określa się jako „spuściznę po socjalistycznej teorii majątku jako

przedmiotu ubezpieczenia”, wskazując, że dotychczasowy podział

(odpowiedzialność cywilna oraz mienie) nie odpowiada gospodarce rynkowej.

Akceptując taki kierunek myślenia uznać należy, że przedmiotem ubezpieczenia

może być każdy – zgodny z prawem i zasadami współżycia społecznego – interes

majątkowy dający się wycenić w pieniądzach. Potwierdzeniem obowiązywania teorii

interesu przy określaniu przedmiotu ubezpieczenia jest art. 808 k.c., dopuszczający

zawarcie umowy ubezpieczenia na rzecz osoby trzeciej, a także treść załącznika do

ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, przewidującej

prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w zakresie takich ubezpieczeń

majątkowych, których przedmiot nie daje się zakwalifikować ani do mienia, ani do

odpowiedzialności cywilnej. Należą do nich ubezpieczenia różnych ryzyk

finansowych (zatrudnienia, złych warunków atmosferycznych, utraty zysków itd.).

W rozpoznawanej sprawie istnieją dwa różne interesy ubezpieczeniowe,

których zakres wyznaczony został przez dwa podmioty uprawnione z tytułu dwóch

umów ubezpieczenia (powodowie oraz najemczyni lokalu). Jeśli są to dwa

podmioty, które zawarły dwie różne umowy ubezpieczenia, to ich interesy będące

przedmiotem ubezpieczenia zawsze są różne, nawet jeśli dotyczą tego samego

dobra majątkowego.

Skoro więc w sprawie nie występuje przypadek podwójnego ubezpieczenia,

gdyż nie ma tego samego przedmiotu ubezpieczenia rozumianego jako interes

majątkowy, nie ma zastosowania – zważywszy na art. 247 ustawy z dnia 22 maja

2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 124, poz.1151) – ani art. 8 ust. 2

u.d.u., ani art. 8241

§ 2 k.c.

Przepis art. 8241

§ 2 k.c. ma zastosowanie tylko wtedy, gdy ten sam przedmiot

ubezpieczenia w tym samym czasie jest ubezpieczony od tego samego ryzyka w

dwóch lub więcej zakładach ubezpieczeń na sumy, które łącznie przewyższają jego

wartość ubezpieczeniową. W rozpoznawanej sprawie nie ma jednego przedmiotu

ubezpieczenia (jednego interesu majątkowego), lecz są dwa różne przedmioty

ubezpieczenia (po stronie powodów oraz najemczyni lokalu zniszczonego

pożarem), zatem określona w art. 8 ust. 1 u.d.u. oraz w art. 8241

§ 2 k.c. zasada

wypłaty odszkodowania nie ma zastosowania wtedy, gdy interesy będące

przedmiotem ubezpieczenia są różne, nawet jeśli dotyczą tego samego dobra

majątkowego.

Z przytoczonych względów – uznając, że zmiana zakresu odpowiedzi w

stosunku do przedstawionego zagadnienia prawnego nie jest wyłączona – należało

jej treść przystosować do stanu faktycznego sprawy i na podstawie art. 390 k.p.c.

rozstrzygnąć przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.