III CZP 108/05

Uchwała z dnia 8 grudnia 2005 r., III CZP 108/05

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sędzia SA Aleksandra Marszałek

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bogumiły G. przeciwko Spółdzielni

Pracy Rolniczy Dom Towarowy w S. w likwidacji o zapłatę, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 8 grudnia 2005 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Słupsku postanowieniem z dnia

3 sierpnia 2005 r.:

"Czy referendarz sądowy wykonując czynności w postępowaniu

upominawczym, zmierzające do wydania nakazu zapłaty, jest również uprawniony

do rozpoznania wniosku o zabezpieczenie powództwa złożonego w tym

postępowaniu?"

podjął uchwałę:

W postępowaniu upominawczym referendarz sądowy nie jest

uprawniony do rozpoznania wniosku o udzielenie zabezpieczenia.

Uzasadnienie

W niniejszej sprawie, której rozpoznanie dopuszczalne jest w postępowaniu

upominawczym, postanowieniem z dnia 9 czerwca 2005 r. referendarz Sądu

Rejonowego w Słupsku oddalił wniosek powoda o zabezpieczenie powództwa,

stwierdzając brak podstaw do jego uwzględnienia.

Rozpoznając zażalenie powoda, Sąd Okręgowy w Słupsku powziął

wątpliwość, czy referendarz sądowy jest uprawniony do rozpoznania wniosku o

zabezpieczenie powództwa w postępowaniu upominawczym, którą przedstawił do

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 w związku z art. 397 §

2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawę ustrojową działalności orzeczniczej referendarzy sądowych stanowi

art. 147 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych

(Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), zgodnie z którym w sądach rejonowych i w

okręgowych są zatrudnieni referendarze sądowi do wykonywania określonych w

ustawach czynności należących do sądów w zakresie ochrony prawnej, w

szczególności postępowania w sprawach związanych z prowadzeniem ksiąg

wieczystych i rejestrów sądowych. Norma ta w sposób wyraźny pozwala na

powierzenie referendarzom wykonywania czynności sądowych tylko w zakresie

wskazanym w ustawie, a ze względu na ustrojowy jej charakter, należy

interpretować ją ściśle. Potwierdzeniem uprawnień referendarza w kodeksie

postępowania cywilnego jest art. 471

, według którego referendarz sądowy może

wykonywać czynności w wypadkach wskazanych w ustawie. Powściągliwość

ustawodawcy w przekazywaniu referendarzowi uprawnień orzeczniczych wynika z

obawy o naruszenie konstytucyjnej zasady sprawowania wymiaru sprawiedliwości

wyłącznie przez sądy (art. 175 Konstytucji) oraz z wąsko określonych kompetencji

referendarza sądowego. Ustawa zapewnia mu wprawdzie niezależność w zakresie

wykonywania obowiązków (art. 150 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych),

która jednak nie jest tożsama z niezawisłością sędziowską, a poza tym, w

odróżnieniu od sędziego, referendarz nie ma zagwarantowanej nieusuwalności ze

stanowiska służbowego.

Z poszczególnych regulacji wynika, że ustawodawca stosuje do określenia

kompetencji referendarza zróżnicowane metody. Najszerszą, operującą

przedmiotową kategorią spraw, przyjęto w art. 5091

§ 1 k.p.c., zgodnie z którym

czynności w sprawach o wpis w księdze wieczystej może wykonywać referendarz

sądowy. Podobną formułę przedmiotową zastosowano do spraw rejestrowych, ale z

ograniczeniami polegającymi na generalnym wyłączeniu prowadzenia przez

referendarza rozpraw oraz na niemożności wydania przez niego postanowienia

zarządzającego pierwszy wpis spółek akcyjnych oraz dokonywania wpisu zmian w

statutach tych spółek. Inna metoda polega na upoważnieniu referendarza do

dokonywania konkretnych czynności procesowych, wymienionych w ustawie. Taki

sposób regulacji przewiduje art. 3531

k.p.c., mający dla rozstrzyganego zagadnienia

prawnego podstawowe znaczenie. Według niego, nakaz zapłaty w postępowaniu

upominawczym może wydać także referendarz sądowy. Podobnie w art. 108 § 1

ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U.

Nr 167, poz. 1398), w którym przewiduje się możliwość rozstrzygnięcia przez sąd

jedynie o zasadach poniesienia przez strony kosztów procesu, z pozostawieniem

szczegółowego ich wyliczenia referendarzowi sądowemu w postanowieniu,

wydawanym po uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie w

sprawie.

Z powyższego wynika, że zarówno gramatyczne odczytanie treści art. 3531

k.p.c., jak i wykładnia systemowa, uwzględniająca stosowane przez ustawodawcę

sposoby regulacji uprawnień orzeczniczych referendarza sądowego, nie dają

podstaw do udzielenia na postawione przez Sąd Okręgowy pytanie odpowiedzi

pozytywnej.

Nie uzasadnia też takiej odpowiedzi odwołanie się do argumentów natury

funkcjonalnej. Przede wszystkim należy odrzucić nasuwającą się sugestię o

możliwości zastosowania tu wnioskowania a fortiori z art. 3531

§ 2 k.p.c. Przeciwko

dopuszczeniu takiej możliwości przemawia rozważenie tylko niektórych istotnych

kwestii, dotyczących postępowania zabezpieczającego, zwłaszcza po nowelizacji

dokonanej ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), która weszła w

życie od dnia 5 lutego 2005 r. W obowiązującym stanie prawnym rozszerzono

przedmiotową możliwość zabezpieczenia roszczeń nawet na sprawy, w których

wydane w przyszłości orzeczenie może nie nadawać się do przymusowego

wykonania, przy czym zabezpieczenia może teraz żądać „każda strona lub

uczestnik postępowania” (art. 7301

k.p.c.). Szeroki jest katalog spraw, w których nie

obowiązuje reguła, że zabezpieczenie nie może zmierzać do zaspokojenia

roszczenia (art. 753 i 7531

k.p.c.), co sprawia, iż ochrona prawna w tych sprawach,

udzielona w postępowaniu zabezpieczającym, nie różni się w swojej treści od

merytorycznego żądania w sprawie, prowadząc de facto do jego tymczasowego

zaspokojenia. Zdaniem niektórych komentatorów, w tych przypadkach

postępowanie zabezpieczające pełni w ograniczonym zakresie funkcję nowego

trybu dochodzenia roszczeń, porównywalną do sytuacji, która ma miejsce przy

egzekucji prowadzonej na podstawie wyroku opatrzonego klauzulą natychmiastowej

wykonalności. Wprowadzono także nowe sposoby zabezpieczenia roszczeń

pieniężnych, w tym ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem

lub gospodarstwem rolnym albo zakładem wchodzącym w skład przedsiębiorstwa

lub jego częścią albo częścią gospodarstwa rolnego obowiązanego (art. 747 ust. 6

k.p.c.).

Należy pamiętać, że warunkiem dokonania zabezpieczenia jest

uprawdopodobnienie roszczenia oraz interesu prawnego w jego udzieleniu (art.

7301

k.p.c.), co wymaga badania wiarygodności środków przedstawionych jako

okoliczności służące temu uprawdopodobnieniu, łącznie z możliwością

wyznaczenia rozprawy. W sprawach wymienionych w art. 7531

k.p.c. wyznaczenie

rozprawy jest zresztą obligatoryjne, co z zasady wyłącza od jej przeprowadzenia

referendarza sądowego. W porównaniu z tymi wymaganiami obowiązującymi w

postępowaniu zabezpieczającym, ustalenie przesłanek przewidzianych w art. 499

k.p.c. do wydania w sprawie nakazu zapłaty jest prostsze, a poza tym występuje tu

mniej elementów ocennych. Dodać trzeba, że nakaz zapłaty wydany w

postępowaniu upominawczym staje się tytułem egzekucyjnym dopiero po

uprawomocnieniu się; wniesienie przez pozwanego sprzeciwu od doręczonego mu

nakazu unicestwia to orzeczenie, przy czym sprzeciw jest pismem procesowym

odformalizowanym. Tymczasem uwzględnienie wniosku o zabezpieczenie otwiera

drogę do zastosowania przymusu w stosunku do obowiązanego, nie doręcza się

mu bowiem odpisu postanowienia o zabezpieczeniu (art. 740 § 1 k.p.c.), a klauzulę

wykonalności nadaje się z urzędu (art. 742 k.p.c.), tak że obowiązany dowiaduje się

o treści postanowienia dopiero przy jego wykonywaniu.

Wszystko to nie pozwala na zastosowanie przy ustalaniu zakresu kompetencji

referendarza sądowego reguły wnioskowania a maiori ad minus, gdyż podstawa

takiego rozumowania, sprowadzająca się do tezy, że wydanie nakazu zapłaty w

postępowaniu upominawczym jest „większym”, dalej idącym uprawnieniem niż

rozpoznanie zgłoszonego w tym postępowaniu wniosku o zabezpieczenie, jest co

najmniej dyskusyjna.

W rezultacie należy przyjąć, że referendarz sądowy nie jest uprawniony do

rozpoznania wniosku o zabezpieczenie powództwa w postępowaniu

upominawczym.

Warto dodać, że zalecenie nr R (86) 12 Komitetu Rady Ministrów Rady Europy

dla państw członkowskich z dnia 12 września 1986 r. dotyczące środków

zapobiegania nadmiernemu obciążeniu sądów i jego zmniejszania (por. Standardy

prawne Europy, tom IV, Sądownictwo. Organizacja – Postępowanie – Orzekanie,

Warszawa 1998, s. 243), wskazując przykładowo zadania, od których mogliby

zostać odciążeni sędziowie, nie wymienia orzekania w postępowaniu

zabezpieczającym.

Z tych przyczyn na podstawie art. 390 k.p.c. w związku z art. 397 § 2 k.p.c.

orzeczono, jak w uchwale.