III CZP 90/05

Uchwała z dnia 6 grudnia 2005 r., III CZP 90/05

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Antoni Górski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Pawła P. przeciwko Skarbowi

Państwa – Wojewodzie K.-P. w B. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym i ustalenie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 24 listopada 2005 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 29

czerwca 2005 r.:

"Czy nierozdysponowanie nieruchomości ziemskiej przejętej na cele reformy

rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia

Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (jedn.

tekst: Dz.U. z 1945 r. Nr 3 poz.13) ex lege na rzecz Skarbu Państwa na cele

reformy rolnej zgodnie z art. 1 ust. 2 w/w dekretu i pozostawienie jej do chwili

obecnej we własności i władaniu Skarbu Państwa, stanowi wystarczającą

przesłankę ustalenia w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym, iż wpisanym właścicielem nieruchomości w miejsce

Skarbu Państwa winien być następca prawny właściciela, któremu nieruchomość

odebrano?"

podjął uchwałę:

Nierozdysponowanie nieruchomości ziemskiej, nabytej przez Skarb

Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu Polskiego Komitetu

Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu

reformy rolnej (jedn. tekst: Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.), na cele

wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, nie stanowi wystarczającej przesłanki

uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez

wpisanie w dziale II spadkobiercy byłego właściciela tej nieruchomości w

miejsce Skarbu Państwa.

Uzasadnienie

Powód jest spadkobiercą byłego właściciela nieruchomości ziemskiej S. o

pow. 641,049 ha, położonej w gminie G.-D., której własność przeszła na Skarb

Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia

Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (jedn.

tekst: Dz.U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 – dalej: „dekret”). Domagał się ustalenia

nieistnienia przejścia z mocy prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu

Państwa oraz usunięcia niezgodności między stanem prawnym nieruchomości,

ujawnionym w księdze wieczystej oznaczonej S. lit. S – 16, a rzeczywistym stanem

prawnym przez wpisanie siebie jako jej właściciela w miejsce wpisanego obecnie

Skarbu Państwa.

Sąd Rejonowy w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 22 grudnia 2004 r. oddalił

powództwo, a rozpoznający apelację powoda od tego orzeczenia Sąd Okręgowy

uznał, że w sprawie występuje zagadnienie prawne, które sformułował w

postanowieniu o przedstawieniu go do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym przepisem, który wyznaczał przedmiotowy zakres reformy

rolnej, jest art. 2 dekretu. Zgodnie z ust. 1 lit. e tego przepisu, który miał

zastosowanie także do nieruchomości S., na cele reformy rolnej przeznaczone

zostały m.in. nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność

osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha

powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw

poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha

powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych w tej powierzchni.

Przepis art. 2 ust. 1 stanowił przy tym, że wszystkie wymienione w nim

nieruchomości przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości,

na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1, część

druga.

W orzecznictwie panuje zgoda, że niezależnie od zastrzeżeń, jakie budzi

kwestia legalności Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, wydawane przez

niego dekrety stworzyły stan rzeczy w istocie nieodwracalny, zarówno w wymiarze

faktycznym, jak i prawnym, którego skutki, wobec milczenia współczesnego

ustawodawcy, należy przyjąć do wiadomości (zasada efektywności). Konsekwencją

takiego stanowiska jest stwierdzenie, że przejście własności nieruchomości

ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej, następowało na rzecz Skarbu

Państwa ex lege, gdyż zarówno w samym dekrecie, jak i w przepisach z nim

związanych nie ma postanowień, które uzasadniałyby inne stanowisko, np. takie, że

przejście własności uzależniono od jakichś aktów stosowania prawa, które miałyby

konstytutywny charakter „przejęcia” własności, bądź odraczających w czasie skutek

wyrażony w art. 2 dekretu (por. m.in. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia

28 listopada 2001 r. SK 5/01, OTK Zb.Urz. 2001, nr 8, poz. 266; z dnia 16 kwietnia

1996 r. W 15/95, OTK Zb.Urz. 1996, nr 2, poz. 13 oraz z dnia 24 października

2001 r., SK 22/01, OTK Zb.Urz. 2001, nr 7, poz. 216; postanowienie Kolegium

Kompetencyjnego przy Sądzie Najwyższym z dnia 6 listopada 1997 r., III KKO 7/97,

OSNAPUS 1998, nr 18, poz. 554; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 marca

1999 r., III RN 165/98, OSNAPUS 2000, nr 3, poz. 90 oraz z dnia 13 lutego 2003 r.

III CKN 1492/00, "Biuletyn SN" 2003, nr 7, poz. 12).

Cele reformy rolnej określone zostały w art. 1 ust. 2 dekretu. Zgodnie z tym

przepisem, przeprowadzenie reformy rolnej obejmowało upełnorolnienie

istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie

nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrobotnych, robotników i

pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców, tworzenie w pobliżu miast i

ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej,

zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi

państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej,

wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, a także

zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii

mieszkaniowych, ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe,

komunikacji publicznej lub melioracji.

Z treści powołanych przepisów wypływa wniosek, że bezpośrednim celem

dekretu nie była nacjonalizacja ziemi, w sensie zatrzymania i zagospodarowania jej

przez Państwo, na podobieństwo nacjonalizacji przemysłu przeprowadzonej na

podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa

podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17, ze zm.), lecz

odjęcie własności dotychczasowym właścicielom i przekazanie jej innym

podmiotom, wskazanym w dekrecie, wedle zasad ówcześnie obowiązującej

aksjologii urzędowej. Powstaje w związku z tym problem, co się dzieje, jeżeli

Państwo nie rozdysponowało ziemi na żaden z celów wymienionych w art. 1 ust. 2

dekretu, lecz – jak to się stało w niniejszej sprawie – zatrzymało ją we władaniu do

dzisiejszego dnia. W przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu

zagadnieniu prawnym chodzi w szczególności o to, czy były właściciel lub jego

następca prawny może skutecznie zakwestionować taki stan rzeczy na drodze

sądowej i z tej tylko przyczyny domagać się uzgodnienia treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie figurującego w niej jako

właściciela Skarbu Państwa, a wpisania w jego miejsce siebie.

Na tak postawione pytanie, stanowiące istotę rozpoznawanego zagadnienia

prawnego, należy udzielić odpowiedzi przeczącej.

Przede wszystkim trzeba zauważyć, że żaden z obowiązujących przepisów

prawa nie przewiduje wprost, aby skutkiem nierozdysponowania przez Skarb

Państwa nieruchomości ziemskich, nabytych ex lege na podstawie dekretu, było

powstanie po stronie byłego właściciela lub jego następcy roszczenia o zwrot lub o

ponowne ujawnienie w księdze wieczystej prawa własności do tego gruntu.

Bezpodstawne jest też stosowanie analogiae legis do konstrukcji roszczenia o zwrot

wywłaszczonej nieruchomości, która stała się zbędna na cele przewidziane w

decyzji wywłaszczeniowej, przysługującego wywłaszczonemu właścicielowi na

podstawie art. 136 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.). Sugestii

Sądu Okręgowego, że na dopuszczalność zastosowania takiej analogii może

wskazywać powołany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2003 r. III CKN

1492/00, nie można podzielić, gdyż w tamtej sprawie chodziło o sytuację, w której

nieruchomość nie podlegała przepisom dekretu. (...)

Nie da się też wywieść pozytywnej odpowiedzi na postawione przez Sąd

Okręgowy pytanie z art. 216 powołanej ustawy. Wprawdzie wynika z niego

upoważnienie do odpowiedniego stosowania przepisów ustawy, zawartych w jej

rozdziale 6 dziale III (w tym art. 136), do wyszczególnionych w niej aktów prawnych,

na mocy których pozbawiono w przeszłości właścicieli prawa własności, ale wśród

tych aktów nie został wymieniony dekret o reformie rolnej. Trybunał Konstytucyjny w

wyroku z dnia 24 października 2001 r. SK 22/01 (OTK Zb.Urz. 2001, nr 7, poz. 216)

uznał zaś, że pominięcie w art. 216 ustawy dekretu o reformie rolnej pozostaje w

zgodzie z art. 32 i art. 64 ust. 2 w związku z art. 2 Konstytucji, co wyklucza

ewentualność zastosowania w tej mierze przez sądy wykładni rozszerzającej.

Podkreślił przy tym, że akceptuje wypracowaną w orzecznictwie sądowym

wykładnię, iż wyliczenie aktów prawnych w art. 216 ustawy ma charakter

wyczerpujący, co nie dopuszcza stosowania analogii. W tym kontekście należy

zauważyć, że nowelizacja tego przepisu, dokonana ustawą z dnia 28 listopada

2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz o zmianie

niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004 r. Nr 141, poz. 1492), polegająca na

rozszerzeniu katalogu aktów prawnych, do których ma odpowiednie zastosowania

rozdział 6 działu III ustawy o gospodarce nieruchomościami, nie objęła dekretu.

Należy przyjąć, że w ten sposób ustawodawca opowiedział się za wyłączeniem

stosowania przewidzianego tam mechanizmu prawnego do przepisów dekretu o

reformie rolnej. Prowadzi to do wniosku, że de lege lata samo nierozdysponowanie

na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu o reformie rolnej nieruchomości ziemskiej,

nabytej przez Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu, nie stanowi

wystarczającej przesłanki dokonania uzgodnienia treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym, przez wpisanie w dziale II w miejsce Skarbu

Państwa, spadkobiercy byłego właściciela tej nieruchomości. Mówiąc inaczej, z

powodu braku w obowiązującym ustawodawstwie mechanizmu powrotu ex lege

prawa własności nieruchomości ziemskiej, podlegającej przepisom dekretu o

reformie rolnej, do jej pierwotnego właściciela, nie ma też możliwości dokonania z

mocy samego prawa uzgodnienia na jego rzecz treści księgi wieczystej.

W doktrynie i w orzecznictwie podkreśla się trafnie, że sytuacje, w których podstawą

wpisu może być wprost przepis ustawy, bez potrzeby urzędowego poświadczenia

nabycia prawa, stanowią wyjątek od zasady wyrażonej w art. 31 ust. 2 ustawy z

dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r.

Nr 110, poz. 1189 ze zm.), zgodnie z która wpis potrzebny do usunięcia

niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

może nastąpić, gdy niezgodność będzie wykazana orzeczeniem sądu lub innymi

odpowiednimi dokumentami (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca

2001 r., III CZP 16/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 4, postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1092/00, OSNC 2003, nr 9, poz. 122 i z dnia 24

czerwca 1997 r., II CKN 216/97, OSNC 1998, nr 1, poz. 7 oraz uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 9 lipca 1993 r., III CZP 91/93, OSNCP 1994, nr 2, poz. 29).

W tej sytuacji, skoro jest bezsporne, że Skarb Państwa stał się ex lege

właścicielem przedmiotowej nieruchomości, to stosownie do zasady wyrażonej w

art. 31 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn.

tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej "u.k.w.h."), niezgodność

wpisania jego uprawnienia z rzeczywistym stanem prawnym musi być wykazana

orzeczeniem sądu lub innymi dokumentami. Pozostaje kwestią otwartą, czy

wskazana w tym przepisie podstawa uzgodnienia treści księgi wieczystej może

zostać stworzona na skutek ewentualnej kontroli wykonania dekretu o reformie

rolnej, przeprowadzonej in concreto przez sąd. Nie ulega wątpliwości, że obecnie

przekazanie przez Skarb Państwa nieruchomości na cele reformy rolnej

wymienione w art. 1 ust. 2 dekretu jest niemożliwe, jak bowiem wyjaśnił Trybunał

Konstytucyjny w orzeczeniach z dnia 16 kwietnia 1996 r., W 15/95 i z dnia 28

listopada 2001 r., SK 5/01, przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wyczerpał swoją moc

prawną wraz z przejściem określonych w nim nieruchomości ziemskich na rzecz

Skarbu Państwa i nie mógł być później stosowany. Płynie stąd wniosek, że Skarb

Państwa zatrzymał we władaniu nieruchomość, którą władać nie powinien. Wydaje

się, że w tym stanie rzeczy nie można wykluczyć rozważenia możliwości

konstruowania przez byłego właściciela lub jego spadkobiercę roszczenia do

Skarbu Państwa o powrotne przeniesienie własności takiej nieruchomości,

realizowanego za pomocą mechanizmu prawnego przewidzianego w art. 64 k.c. w

związku z art. 1047 k.p.c. Dopiero uzyskany ewentualnie tą drogą dokument lub

orzeczenie, mógłby być podstawą wpisu prawa własności zgodnie z art. 31 ust. 2

u.k.w.h.

Z podanych wyżej przyczyn orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).