I KZP 45/05

UCHWAŁA Z DNIA 15 GRUDNIA 2005 R.

I KZP 45/05

Względnie wnioskowy tryb ścigania przestępstwa określonego w art.

177 § 1 k.k. (art. 177 § 3 k.k.), w wypadku co najmniej dwóch pokrzywdzo-

nych, znajduje zastosowanie tylko wtedy, gdy są nimi osoby najbliższe (art.

115 § 11 k.k.), a doznane przez nie obrażenia stanowią uszczerbek na

zdrowiu określony w art. 157 § 1 k.k.

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki (sprawozdawca).

Sędziowie SN: K. Cesarz, W. Kozielewicz.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Ryszarda W., po rozpoznaniu, przedsta-

wionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w W., po-

stanowieniem z dnia 20 września 2005 r., zagadnienia prawnego wymaga-

jącego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy użyty w art. 177 § 3 k.k. wyraz «wyłącznie» oznacza wykluczenie try-

bu ścigania wnioskowego w zakresie czynu z art. 177 § 1 k.k. gdy po-

krzywdzonym tym samym przestępstwem podlegającym kumulatywnej

kwalifikacji z art. 177 § 1 i 2 k.k., jest jeszcze inna osoba (osoby), albo inna

osoba (osoby) najbliższe co do której nastąpił skutek określony w art. 177 §

2 k.k.”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

2

U Z A S A D N I E N I E

Ryszard W. oskarżony został o to, że w dniu 3 sierpnia 1999 r. około

godziny 5.00 rano w Z. na drodze nr 18, kierując samochodem osobowym

marki Volvo 940SB, nieumyślnie naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu

lądowym określone w art. 3 ust. 1, art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca

1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze

zm.) w ten sposób, że nie zachował należytej ostrożności i nie dostosował

taktyki oraz techniki jazdy do sytuacji drogowej, w następstwie czego naje-

chał na krawędź betonowej wysepki, po czym utracił panowanie nad samo-

chodem, zjechał na lewe pobocze, gdzie uderzył w przydrożne drzewo i

dachował, w wyniku czego nieumyślnie spowodował obrażenia ciała pasa-

żerów samochodu Volvo: swojej matki Janiny W., skutkujące zgon w dniu 7

sierpnia 1999 r. w Szpitalu Bródnowskim w W. i swojego syna małoletniego

Ronalda W., lat 14, w postaci złamania obojczyka prawego, rany szarpanej

twarzy okolicy barku prawego, rany szarpanej uda prawego tj. o czyn z art.

177 § 1 i § 2 k.k.

Sąd Rejonowy w W., wyrokiem z dnia 23 grudnia 2004 r., uznał

oskarżonego za winnego zarzucanego mu czynu, dokonując modyfikacji

przypisanego opisu czynu, w szczególności przez wyeliminowanie skut-

ków, które odniósł syn oskarżonego – wobec braku wniosku pokrzywdzo-

nego lub jego przedstawiciela ustawowego o ściganie – i skazał Ryszarda

W. za przestępstwo określone w art. 177 § 2 k.k., a na podstawie tego

przepisu i art. 60 § 2 pkt 3 i § 6 pkt 3 k.k. wymierzył oskarżonemu grzywnę

w wysokości 60 stawek dziennych, ustalając wysokość jednej na 100 zł.

Apelację od powyższego wyroku wniósł oskarżyciel publiczny, zarzu-

cając obrazę przepisów prawa materialnego – art. 177 § 1 k.k. przez jego

niezastosowanie oraz przy zastosowaniu art. 118 § 1 k.p.k. – art. 177 § 3

3

k.k. przez jego błędne zastosowanie, a także przepisów prawa procesowe-

go – art. 410, art. 413 i art. 414 k.p.k. przez „niewypowiedzenie się” przez

Sąd w wyroku o części zarzutu dotyczącego nieumyślnego spowodowania

przez oskarżonego w następstwie wypadku obrażeń ciała u swojego mało-

letniego syna.

Sąd Okręgowy w W., rozpoznając powyższy środek odwoławczy,

powziął wątpliwość co do wykładni art. 177 § 3 k.k., którą postanowieniem

z dnia 20 września 2005 r. przekazał, w trybie art. 441 § 1 k.p.k., Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o odmowę podjęcia uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wymaga,

wbrew stanowisku Prokuratora Prokuratury Krajowej, dokonania zasadni-

czej wykładni ustawy. Rezultat zastosowania językowych reguł wykładni

nie jest bowiem ani tak oczywisty, ani tak jednoznaczny, jak prezentuje to

w swoim wniosku Prokurator Prokuratury Krajowej. Uwzględniając ponadto

fakt, że kwestia przedstawiona w zagadnieniu prawnym nie była dotąd

przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego i rozważań w piśmiennictwie

prawa karnego, podjęcie uchwały jest tym bardziej uzasadnione.

Przepis art. 177 § 3 k.k., ustanawiający względnie wnioskowy tryb

ścigania czynów stypizowanych w § 1 tego artykułu, wskazuje bowiem, że

ściganie tego przestępstwa następuje na wniosek pokrzywdzonego, jeżeli

jest nim wyłącznie osoba najbliższa.

Prima facie wydawałoby się zatem, że ustawodawca dla zastosowa-

nia wnioskowego trybu ścigania przestępstwa określonego w art. 177 § 1

k.k., w wypadku więcej niż jednego pokrzywdzonego, wymaga jedynie ro-

dzajowej tożsamości pokrzywdzonych, a więc tylko tego, by należeli oni do

kręgu osób najbliższych, określonego w art. 115 § 11 k.k. Bez znaczenia

byłoby zatem, czy któryś z pokrzywdzonych doznał uszczerbku określone-

4

go w art. 156 § 1 k.k. albo poniósł śmierć, jeżeli chociażby jeden z po-

krzywdzonych doznał uszczerbku, o jakim mowa w art. 157 § 1 k.k.

Za taką interpretacją mogłoby dodatkowo przemawiać usytuowanie

przepisu określającego wnioskowy tryb ścigania. Ustawodawca nie zamie-

ścił go bezpośrednio po § 1 art. 177 k.k., co bez wątpienia wskazywałoby

na konieczność wystąpienia rodzajowej tożsamości co do uszczerbku na

zdrowiu, który musieliby odnieść pokrzywdzeni – osoby najbliższe, a regu-

lację taką wprowadził w § 3, po przepisie statuującym odpowiedzialność

karną za spowodowanie wypadku komunikacyjnego, którego skutkiem jest

ciężki uszczerbek na zdrowiu lub śmierć człowieka. To dodatkowo prze-

mawiałoby za tym, że wnioskowy tryb ścigania przestępstwa określonego

w § 1 art. 177 k.k. jest niezależny od rodzaju (stopnia) spowodowanych

skutków, jeżeli pokrzywdzonymi są wyłącznie osoby najbliższe.

Jednak, analiza przepisów Kodeksu karnego określających tryb ści-

gania prowadzi do wniosku, że takie umieszczenie unormowania § 3 w art.

177 k.k. wynika jedynie z przyjętej techniki legislacyjnej, a nie jest powo-

dowane zamiarem nadania odmiennego znaczenia normatywnego.

Ustawodawca, co do zasady, przepisy o trybie ścigania (wnioskowym

albo prywatnoskargowym) zamieszcza, jeżeli nie czyni tego w odrębnym

artykule (np. art. 205 k.k.), w ostatnim paragrafie artykułu, w którym stypi-

zowano przestępstwo. Jeżeli odstępuje od tego (np. w art. 278 § 4 k.k.), to

dlatego, że następujący po regulacji określającej tryb ścigania paragraf od-

nosi się do wszystkich poprzedzających przepisów w danym artykule, w

tym i paragrafu określającego tryb ścigania (art. 278 § 5 k.k.). Dlatego też,

ujęcie względnie wnioskowego trybu ścigania przestępstwa określonego w

art. 177 § 1 k.k. dopiero w § 3 tego artykułu nie rozstrzyga wątpliwości

przedstawionych w postanowieniu Sądu Okręgowego w W.

5

Wobec powyższego, odpowiedzi na przedstawione zagadnienie

prawne należy poszukiwać w istocie trybu wnioskowego, uwzględniając

przy tym cel, który przyświecał wprowadzeniu regulacji art. 177 § 3 k.k.

Wskazać należy, że uzasadnienie projektu Kodeksu karnego w tym

przedmiocie milczy (zob. Nowe kodeksy karne – z 1997 r. z uzasadnienia-

mi, Warszawa 1997), choć już rządowy projekt ustawy – Kodeks karny

(druk Sejmu RP nr 1274 z dnia 18 sierpnia 1995 r.) w art. 158 § 3 przewi-

dywał identyczny zapis, jaki ostatecznie sformułowano w art. 177 § 3 k.k. Z

uwagi na brak motywów autora projektu Kodeksu karnego, ustalenie moty-

wów ustawodawcy jest tym bardziej utrudnione. Należy tego dokonać w

oparciu o istotę wnioskowego trybu ścigania.

Co do zasady, ustawodawca wprowadza taki tryb ścigania co do

czynów, które naruszają dobro prawne o szczególnie osobistym charakte-

rze (tak na przykład w wypadku przestępstw przeciwko wolności seksualnej

i obyczajności – art. 205 k.k.), albo gdy pokrzywdzonego łączy ze sprawcą

szczególny stosunek (gdy sprawca jest osobą dla niego najbliższą – np.

art. 278 § 5 k.k.), które wymagają reakcji ze strony organów ścigania i wy-

miaru sprawiedliwości.

W wypadku art. 177 § 1 k.k. mamy do czynienia z drugą z opisanych

wyżej sytuacji. To właśnie z uwagi na łączący pokrzywdzonego ze sprawcą

stosunek, ustawodawca wprowadza szczególny tryb ścigania. Reguła ta

nie ma jednak w tym wypadku charakteru absolutnego. Użycie w treści art.

177 § 3 k.k. słowa „wyłącznie” wskazuje na to, że wnioskowy tryb ścigania

przestępstwa określonego w § 1 art. 177 k.k. znajdzie zastosowanie jedy-

nie wówczas, gdy pokrzywdzonym jest tylko osoba najbliższa. Natomiast

gdy czynem jest pokrzywdzona także inna osoba, nienależąca do kręgu

osób najbliższych, wówczas ściganie takiego czynu następuje z urzędu i to

w zakresie wszelkich skutków (co do których istnieje oczywiście związek

przyczynowy), które zostały spowodowane zachowaniem sprawcy, także

6

wobec pokrzywdzonego-osoby najbliższej. Ten fakt uświadamia, że wolą

ustawodawcy było pozostawienie osobie najbliższej decyzji o ściganiu

sprawcy tylko w sytuacji, gdy jedynie ona jest osobą pokrzywdzoną. Nato-

miast, gdy skutkiem czynu jest zwykły uszczerbek na zdrowiu także innej

osoby niż najbliższa, to przepis § 3 art. 177 k.k. nie znajduje zastosowania,

choć w wypadku braku słowa „wyłącznie” należałoby przypisać sprawcy

wypadku komunikacyjnego tylko niektóre skutki, z wyłączeniem tych, które

doznała osoba najbliższa – wobec niezłożenia przez nią wniosku o ściga-

nie.

Szczególna ochrona relacji pokrzywdzony – osoba najbliższa a

sprawca, w wypadku czynu stypizowanego w art. 177 § 1 k.k., nie ma za-

tem charakteru absolutnego. W sytuacji pokrzywdzenia takim czynem tak-

że osoby nienależącej do kręgu osób najbliższych, ustawodawca nie za-

pewnia takiej ochrony, nakazując (zarówno co do opisu czynu, jak i jego

kwalifikacji prawnej) oddanie całej zawartości kryminalnej zachowania.

Skoro zatem prawodawca przewiduje jedynie ograniczoną ochronę

relacji między pokrzywdzonym – osobą najbliższą a sprawcą, a wnioskowy

tryb ścigania odnoszony jest tylko do czynu określonego w art. 177 § 1 k.k.,

należy uznać, że w razie spowodowania u jednej z osób pokrzywdzonych

(będących osobami najbliższymi wobec sprawcy) skutków, o których mowa

w art. 156 § 1 k.k. lub śmierci, wnioskowy tryb ścigania czynu określonego

w § 1 art. 177 k.k. jest także wyłączony.

Tylko na marginesie należy zauważyć, że jeżeli Sąd Rejonowy do-

szedł do przekonania, iż w rozpoznawanej sprawie miał zastosowanie art.

177 § 3 k.k., to obowiązkiem było uzyskanie stanowiska pokrzywdzonego

(działającego w jego imieniu przedstawiciela ustawowego) w przedmiocie

ścigania. Sam fakt, że wniosek taki nie został złożony do rozpoczęcia

przewodu sądowego (na co powołuje się Sąd w pisemnym uzasadnieniu

wyroku – nota bene wniosek taki może być złożony w każdym czasie to-

7

czącego się postępowania sądowego, nawet w postępowaniu odwoław-

czym), nie zwalniał Sądu z obowiązku uzyskania stanowiska pokrzywdzo-

nego w tym przedmiocie.

Podsumowując: względnie wnioskowy tryb ścigania przestępstwa

określonego w art. 177 § 1 k.k. (art. 177 § 3 k.k.) – w wypadku co najmniej

dwóch pokrzywdzonych – znajduje zastosowanie w razie zaistnienia za-

równo rodzajowej tożsamości podmiotowej pokrzywdzonych (przynależ-

ność do kręgu osób najbliższych – art. 115 § 11 k.k.), jak i rodzajowej toż-

samości przedmiotowej skutków (doznane obrażenia stanowią uszczerbek

na zdrowiu określony w art. 157 § 1 k.k.).

Wobec powyższego Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.