I KZP 48/05

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW

Z DNIA 15 GRUDNIA 2005 R.

KZP 48/05

Wznowienie przez sąd postępowania karnego skarbowego w sprawie

o przestępstwo skarbowe, zakończonego prawomocnym orzeczeniem fi-

nansowego organu orzekającego, wydanym przed dniem 17 października

1999 r., jest możliwe w trybie i na zasadach określonych w Kodeksie kar-

nym skarbowym (art. 113 § 1 k.k.s. w zw. z art. 540 – 548 k.p.k. oraz art.

170 k.k.s.).

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki.

Sędziowie SN: K. Cesarz, A. Deptuła (sprawozdawca),

W. Kozielewicz, D. Rysińska, J. Skwierawski, M. Sokołowski.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Marka S., po rozpoznaniu, przekazanego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k., przez Sąd Najwyż-

szy w składzie trzech sędziów, postanowieniem z dnia 3 października 2005

r., do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego zagad-

nienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy w świetle art. 2, 6, 7 i 15 ustawy z dnia 10 września 1999 r. Przepisy

wprowadzające Kodeks karny skarbowy (Dz. U. Nr 83, poz. 931 ze zm.)

dopuszczalne jest wznowienie przez sąd postępowania karnego skarbo-

wego, w sprawie o przestępstwo skarbowe, zakończonego prawomocnym

orzeczeniem finansowego organu orzekającego w sytuacji, gdy wniosek o

2

wznowienie postępowania karnego skarbowego został złożony po 17 paź-

dziernika 1999 r.?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Przedstawione do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu

Najwyższego zagadnienie prawne powstało w następującej sytuacji proce-

sowej.

Orzeczeniem z dnia 20 sierpnia 1999 r., Urząd Skarbowy w S. uznał

Marka S. za winnego popełnienia przestępstwa skarbowego określonego w

art. 94 § 1 u.k.s., polegającego na narażeniu Skarbu Państwa na uszczu-

plenie podatku od towarów i usług za listopad 1998 r. w kwocie 3 304 zł i

za to skazał go na karę grzywny w wysokości 1 000 zł.

Orzeczenie to zaskarżył oskarżony. Izba Skarbowa w K., orzecze-

niem z dnia 14 października 1999 r., utrzymała w mocy orzeczenie organu

pierwszej instancji.

Z kolei, w dniu 13 sierpnia 1999 r. Urząd Skarbowy w S. skierował do

Sądu Rejonowego w S. akt oskarżenia, w którym zarzucił Markowi S. po-

pełnienie przestępstwa skarbowego, tym razem określonego w art. 101a §

1 u.k.s., polegającego na narażeniu Skarbu Państwa na bezpodstawny

zwrot podatku od towarów i usług w kwocie 3 282 zł za grudzień 1998 r.

Sąd Rejonowy w S., postanowieniem z dnia 18 maja 2000 r., umorzył

postępowanie w tej sprawie, ustalając jednocześnie, że „czyn zarzucony

Markowi S. w akcie oskarżenia wyczerpuje aktualnie znamiona określone

w art. 76 § 3 k.k.s. w związku z art. 76 § 1 k.k.s.”

3

W dniu 4 grudnia 2000 r. do Sądu Okręgowego w K. wpłynął wniosek

obrońcy Marka S. o wznowienie postępowania na podstawie art. 542 § 1

k.p.k. i art. 540 § 1 pkt 2 lit. a k.p.k. w sprawie prowadzonej przez Urząd

Skarbowy w S.

Sąd Okręgowy w K., postanowieniem z dnia 27 września 2002 r., nie

uwzględnił wniosku o wznowienie postępowania, uznając, że z chwilą wej-

ścia w życie Kodeksu karnego skarbowego z dnia 10 września 1999 r.

utraciła moc ustawa karna skarbowa z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U.

z 1984 r. Nr 22, poz. 103 ze zm.) i w związku z tym, że Kodeks karny skar-

bowy nie uregulował kwestii wznowienia postępowania zakończonego

prawomocnym orzeczeniem karnym organu finansowego, brak jest pod-

staw do wznowienia tego typu postępowania.

Sąd Apelacyjny w K. po rozpoznaniu zażalenia obrońcy, postanowie-

niem z dnia 14 listopada 2002 r., utrzymał w mocy zaskarżone postano-

wienie Sądu Okręgowego w K.

Prokurator Generalny wniósł kasację od postanowienia Sądu Apela-

cyjnego w K., zarzucając rażące i mające wpływ na treść orzeczenia naru-

szenie prawa procesowego, a mianowicie art. 6 i art. 15 ustawy z dnia 10

września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy (Dz.

U. Nr 83, poz. 931) oraz art. 118 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s., pole-

gające na przyjęciu, że po wejściu w życie Kodeksu karnego skarbowego

ustała przewidziana w art. 227 u.k.s. możliwość wzruszenia przez sąd pra-

womocnego orzeczenia finansowego organu orzekającego i w konsekwen-

cji tego poglądu oddalenie wniosku obrońcy skazanego o wznowienie po-

stępowania zakończonego orzeczeniem Izby Skarbowej bez merytorycz-

nego odniesienia się do tych argumentów wniosku, które wskazywałyby na

dążenie wnioskodawcy do uchylenia orzeczenia organu finansowego z

powodu niezgodności tego orzeczenia z prawem. Prokurator Generalny

wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia oraz utrzymanego nim w mo-

4

cy postanowienia sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponow-

nego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K., w zakresie wyznaczonym

pełną treścią wniosku obrońcy Marka S.

W toku rozpoznawania kasacji, Sąd Najwyższy w składzie trzyoso-

bowym uznał, że wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej

wykładni ustawy o treści ujętej w pytaniu, które przekazał powiększonemu

składowi tego Sądu.

Uzasadniając swoje wystąpienie skład zwykły wskazał w pierwszej

kolejności, że ustawa karna skarbowa z dnia 26 października 1971 r. da-

wała możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia finansowego orga-

nu orzekającego, udzielając w tym zakresie kompetencji Ministrowi Finan-

sów (art. 227 tej ustawy). W art. 2 Przepisów wprowadzających Kodeks

karny skarbowy – stwierdził dalej skład formułujący pytanie prawne – uchy-

lono obowiązującą do tego czasu ustawę karną skarbową, przy czym w

niektórych sytuacjach przewiduje się stosowanie jej dotychczasowych

przepisów. Żaden jednak przepis ustawy z dnia 10 września 1999 r. –

Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy nie odnosi się do sytuacji

przedstawionej w kasacji. Również unormowania zawarte w samym Ko-

deksie karnym skarbowym nie przewidują – zdaniem tego składu – możli-

wości wznowienia postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe, za-

kończonego prawomocnym orzeczeniem organu finansowego wydanym

na podstawie przepisów Ustawy karnej skarbowej. Z drugiej jednak strony

skład zwykły stwierdza, że w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Naj-

wyższego wyrażony został pogląd, oparty na interpretacji przepisów art. 25

§ 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. i 115 § 2 k.k.s., uznający, iż rozpozna-

nie odwołań oraz nadzwyczajnych środków odwoławczych od orzeczeń or-

ganów finansowych, po wejściu w życie Kodeksu karnego skarbowego, na-

leży do sądu okręgowego (zob. postanowienia z dnia 20 marca 2000 r., I

KZP 13/00, OSNKW 2000, z. 7-8, poz. 66, z dnia 29 czerwca 2001 r., III

5

KKN 6/01, Lex nr 51853 i z dnia 3 października 2002 r., II KK 64/02, Lex nr

55548). Zarazem jednak w uzasadnieniu pytania stwierdzono, że gdyby

ustawodawca chciał stworzyć możliwość wzruszenia prawomocnych orze-

czeń finansowych organów orzekających w sprawach o przestępstwa skar-

bowe, to w sposób wyraźny dałby temu wyraz w ustawie – Przepisy wpro-

wadzające kodeks karny skarbowy, czy też w samym Kodeksie karnym

skarbowym, zaś treść art. 2 Przepisów wprowadzających Kodeks karny

skarbowy i dalszych przepisów tj. art. 6, 7 i 15, formułując generalną dyrek-

tywę stosowania przepisów nowej ustawy, mogłaby wskazywać na brak po

stronie ustawodawcy woli wzruszania prawomocnych orzeczeń finanso-

wych organów orzekających.

Prokurator Krajowy w pisemnym wniosku wniósł o podjęcie przez

Sąd Najwyższy uchwały następującej treści: „Postępowanie karne skarbo-

we zakończone przed dniem 17 października 1999 r. prawomocnym orze-

czeniem finansowego organu orzekającego może być wznowione w trybie i

na zasadach przewidzianych w Kodeksie karnym skarbowym”.

Rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy w

powiększonym składzie zważył, co następuje.

Redakcja przedstawionego pytania i jego uzasadnienie wskazuje, że

chodzi tu nie o ustalenie właściwości organu procesowego do rozpozna-

wania wniosków o uchylenie prawomocnego orzeczenia organu finanso-

wego, skazującego za przestępstwo skarbowe, ale o stwierdzenie prawnej

możliwości wzruszenia takiego orzeczenia w wyniku złożonego w tej kwe-

stii wniosku pod rządem Kodeksu karnego skarbowego.

Tylko w tej pierwszej kwestii brak jest w Kodeksie karnym skarbowym

wyraźnej regulacji. Brak ten – jak wywiódł to już wcześniej Sąd Najwyższy

(zob. postanowienie z dnia 20 czerwca 2000 r., I KZP 13/00, OSNKW

2000, z. 7-8, poz. 66) stanowi rzeczywistą lukę w ustawie, którą trzeba wy-

pełnić w drodze odpowiedniej interpretacji. Wypełnienie takiej luki może

6

być przeprowadzone w drodze zastosowania zasady analogii iuris, która na

gruncie prawa karnego procesowego akceptowana jest tak w judykaturze,

jak i w doktrynie, zwłaszcza gdy będzie to korzystne dla oskarżonego (zob.

uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 października 1992 r., W

10/92, OTK 1992, z. 2, poz. 33, oraz z dnia 8 listopada 1994 r., P 1/94,

OTK 1994, z. 2, poz. 37; uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 września

1997 r., I KZP 14/97, OSNKW 1997, z. 11-12, poz. 94; zob. także L. Mo-

rawski: Wykładnia w orzecznictwie sądów, Toruń 2002, s. 293). W tym też

kierunku, co do właściwości funkcjonalnej sądu okręgowego do rozpozna-

nia odwołań, a także nadzwyczajnych środków odwoławczych od orzeczeń

organów finansowych skazujących za przestępstwo skarbowe, należące w

przeszłości do właściwości organów finansowych, po wejściu w życie Ko-

deksu karnego skarbowego, wypowiadał się już Sąd Najwyższy w posta-

nowieniu z dnia 3 października 2002 r., II KK 64/02, Lex nr 55548.

Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy chodzi o możliwość wzruszenia

takich prawomocnych orzeczeń finansowych organów orzekających.

W tym wypadku posługiwanie się zasadą analogii iuris nie jest ani

właściwe, ani też konieczne, albowiem odwołanie się do kierunku i aksjolo-

gii zmian wprowadzonych przez Kodeks karny skarbowy pozwala ocenić i

właściwie rozwiązać sytuację procesową objętą w przekazanym pytaniu

prawnym .

Otóż, Kodeks karny skarbowy wprowadził wyłączną właściwość sądu

do orzekania w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbo-

we. Takie rozwiązanie stanowiło realizację normy konstytucyjnej zawartej w

art. 175 ust. 1 i art. 236 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu projektu te-

go Kodeksu czytamy, że przewidziane w dotychczasowej ustawie karnej

skarbowej orzecznictwo administracyjnych organów finansowych „nie daje

się pogodzić z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma

prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawy ... przez właściwy,

7

niezależny, bezstronny i niezawisły sąd” (Nowa Kodyfikacja Karna. Kodeks

karny skarbowy, Warszawa, s. 252).

Przyjęto także, że postępowanie w sprawach o przestępstwo skar-

bowe i wykroczenie skarbowe opierać się będzie na ogólnej regule stoso-

wania procedury powszechnej – Kodeksu postępowania karnego z 1997 r.

Postępowanie w tych sprawach miało być w znacznie większym stopniu,

niż dotychczas, subsydiarne w stosunku do postępowania karnego. W in-

nym miejscu uzasadnienia projektu tego Kodeksu stwierdzono, że „proce-

sowe rozwiązania kodeksu karnego skarbowego dostosowane zostały do

rozwiązań przyjętych w nowym Kodeksie postępowania karnego z 1997 r.,

co jest wyrazem dążenia do jak najdalej idącej unifikacji postępowania w

sprawach karnych”.

W przeciwieństwie do części materialnoprawnej Kodeksu, którą opar-

to na pełnej samodzielności norm Kodeksu karnego skarbowego i stoso-

waniu jedynie wyraźnie wskazanych przepisów Kodeksu karnego, w części

procesowej przyjęto generalne założenie, że postępowanie w sprawach o

przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe toczy się na podstawie

odpowiednio stosowanych przepisów Kodeksu postępowania karnego, jeśli

normy Kodeksu karnego skarbowego nie wprowadzają tu innych rozwiązań

(art. 113 § 1 k.k.s.).

To generalne odesłanie do przepisów Kodeksu postępowania karne-

go odnosi się także do jego Rozdziału 56, a więc również do tych samych

podstaw wznowienia określonych w art. 540 k.p.k. Podstawy te nakierowa-

ne są na oskarżonego, a ponieważ Kodeks postępowania karnego nie

przewiduje rozstrzygnięcia o odpowiedzialności posiłkowej, dlatego tylko w

tym zakresie potrzebna była specjalna podstawa wznowienia w zakresie

tego rozstrzygnięcia (art. 170 k.k.s.). Z kolei, z faktu, że art. 540 k.p.k.

przewiduje wznowienie jedynie postępowania sądowego, nie zaś postępo-

wania prowadzonego przez organ finansowy, nie można wywieść wniosku,

8

iż przepis ten nie ma zastosowania do postępowania zakończonego orze-

czeniem tego organu, skoro art. 540 k.p.k. ma odpowiednie zastosowanie

w postępowaniu skarbowym.

Nic nie upoważnia do stwierdzenia, że w przyjętym w Kodeksie kar-

nym skarbowym uregulowaniu, wolą ustawodawcy było wyeliminowanie

możliwości wznowienia postępowania w tej kategorii spraw. Wszak chodzi-

ło o ukaranie za popełnienie przestępstwa skarbowego, z tą tylko różnicą,

że nie uczynił tego niezawisły sąd. Odmienny pogląd oznaczałby niczym

nieuzasadnioną dyskryminację pewnej kategorii skazanych w postępowa-

niu karnym skarbowym, blokując przy tym możliwość korygowania orze-

czeń rażąco wadliwych.

Przyjęciu powyższego poglądu w najmniejszym stopniu nie sprzeci-

wia się podniesiona w końcowej części uzasadnienia pytania prawnego

wątpliwość natury funkcjonalnej, a mianowicie, że w ten sposób „otworzy-

łaby się możliwość wznowienia przed sądami okręgowymi postępowań w

tysiącach spraw zakończonych prawomocnie przed finansowymi organami

orzekającymi”. Wystarczy bowiem uzmysłowić sobie, że czynnikiem istotnie

ograniczającym możliwość wznowienia postępowania jest enumeratywne

wyliczenie podstaw wznowieniowych, bez dopełniającej i pojemniejszej (co

ma miejsce przy kasacji) klauzuli generalnej.

Podsumowując całość przedstawionych rozważań należy opowie-

dzieć się za następującym ustaleniem: wznowienie przez sąd postępowa-

nia karnego skarbowego w sprawie o przestępstwo skarbowe, zakończo-

nego prawomocnym orzeczeniem finansowego organu orzekającego, wy-

danym przed dniem 17 października 1999 r., jest możliwe w trybie i na za-

sadach określonych w Kodeksie karnym skarbowym.

Kierując się powyższymi argumentami, Sąd Najwyższy uchwalił

udzielić odpowiedzi jak w uchwale.