IV CK 304/05

Wyrok z dnia 13 grudnia 2005 r., IV CK 304/05

Utrata własności nieruchomości, o której stanowi art. 38 ust. 3 ustawy z

dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (jedn.

tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 ze zm.), dotyczy jedynie tych osób, które

po stwierdzeniu narodowości polskiej i uzyskaniu obywatelstwa polskiego

zachowały własność nieruchomości należących do nich przed dniem 1

stycznia 1945 r., a następnie w związku z wyjazdem z kraju utraciły

obywatelstwo polskie; nie dotyczy to następców prawnych tych osób.

Sędzia SN Maria Grzelka (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Agnes T. przeciwko Skarbowi

Państwa – Państwowemu Gospodarstwu Leśnemu Lasów Państwowych

Nadleśnictwu S. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 grudnia 2005 r.

kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 13 stycznia

2005 r.

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił apelację pozwanego od

wyroku Sądu Rejonowego w Szczytnie z dnia 28 kwietnia 2004 r. i zasądził od

pozwanego na rzecz powódki kwotę 5400 zł tytułem kosztów postępowania

apelacyjnego oraz kwotę 8000 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka wnosiła o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym w ten sposób, aby w dziale I księgi wieczystej nr (...) wykreślić

wyodrębnione działki powstałe z działek 46/2, 52, 54/1 i 54/3 położone w N. i dla

nich założyć księgę wieczystą wpisując powódkę jako właściciela.

Ustalono, że ojciec powódki zmarł w 1954 r., a spadek po nim nabyli, łącznie z

gospodarstwem rolnym o powierzchni około 100 ha, żona Maria R. w 1/4 części

oraz zstępni Horst R., Siegrieta R., Agnes T. i Ekhard R. w częściach równych.

Umową zawartą w formie aktu notarialnego z dnia 7 lipca 1970 r. dokonano

zniesienia współwłasności nieruchomości spadkowej, w wyniku czego powódka

otrzymała na wyłączną własność działkę nr 46/2, 54/1 i 52 położone w N. oraz

działkę nr 87 położoną w W., o łącznej powierzchni 59,12 ha. Dla tych

nieruchomości prowadzony był zbiór dokumentów nr 808. Ustalono, że powódka od

1964 r. podejmowała starania o wyjazd na stałe do Niemiec. W 1973 r. zwróciła się

do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa, deklarując narodowość

niemiecką i w konsekwencji uzyskała zgodę na wyjazd dnia 30 lipca 1977 r. Przed

wyjazdem nie rozporządziła nieruchomością. Decyzją z dnia 16 listopada 1977 r.

Naczelnik Gminy J. stwierdził, że własność nieruchomości powódki przeszła z mocy

prawa na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 38 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r.

o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (jedn. tekst: Dz.U. z 1969 r. Nr 22,

poz. 159 – dalej: "u.g.t.m.o."). Następnie przedmiotowe nieruchomości przekazano

Nadleśnictwu S., które złożyło wniosek o założenie księgi wieczystej i wpisanie

Skarbu Państwa jako właściciela. Nastąpiło to postanowieniem z dnia 25 marca

1999 r.

Sąd Rejonowy powództwo uwzględnił, wskazując, że zastosowanie art. 38 ust.

3 u.g.t.m.o. wymagało łącznego spełnienia trzech przesłanek: powódka musiała być

właścicielem nieruchomości na dzień 1 stycznia 1945 r., musiała uzyskać

stwierdzenie narodowości polskiej i obywatelstwa polskiego oraz musiała utracić

obywatelstwo polskie w związku z wyjazdem z kraju. Powódka nie spełnia pierwszej

przesłanki.

Sąd Okręgowy zmienił ten wyrok i powództwo oddalił, nie podzielając w

szczególności wykładni art. 38 ust. 3 i 4 u.g.t.m.o. Uznał, że przepisy te stosuje się

nie tylko do osób, które w dniu 1 stycznia 1945 r. były właścicielami nieruchomości,

lecz także do ich spadkobierców.

Wyrok ten zaskarżyła powódka, zarzucając naruszenie prawa materialnego

przez błędną wykładnię art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. i wniosła o zmianę wyroku przez

uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Majątki poniemieckie, które nie przeszły na rzecz Skarbu Państwa na

podstawie przepisów o reformie rolnej, lasach i osadnictwie lub przepisów

nacjonalizacyjnych, objęte zostały przepisami dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o

majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm.). Na

podstawie art. 2 ust. 1 tego dekretu na własność Skarbu Państwa przeszedł z mocy

samego prawa wszelki majątek Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta

Gdańska, majątek obywateli Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska

– z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej –

majątek niemieckich i gdańskich osób prawnych z wyłączeniem osób prawnych

prawa publicznego, majątek spółek kontrolowanych przez obywateli niemieckich lub

gdańskich albo przez administrację niemiecką lub gdańską oraz majątek osób

zbiegłych do nieprzyjaciela.

Osoby, które uzyskały stwierdzenie narodowości polskiej i nabyły

obywatelstwo polskie, zachowały własność nieruchomości należących do nich

przed 1 stycznia 1945 r., a także nabytych w drodze osadnictwa rolnego lub

uwłaszczenia. Dotyczyło to tzw. autochtonów, czyli tych właścicieli nieruchomości

położonych na Ziemiach Odzyskanych i Północnych, którzy po dniu 1 stycznia

1945 r. uzyskali stwierdzenie narodowości polskiej i nabyli obywatelstwo polskie.

Wiele z tych osób wyjechało w okresie od dnia 16 maja 1956 r. do dnia 8 marca

1964 r. z kraju do Niemiec w ramach tzw. akcji łączenia rodzin, na podstawie

przepisów niepublikowanej uchwały Rady Państwa nr 37/56 z dnia 16 maja 1956 r.,

obowiązującej do dnia 8 marca 1964 r. W związku z tymi wyjazdami i opuszczeniem

gospodarstw przez ich właścicieli powstała konieczność uregulowania ich

własności. Zgodnie z art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o., nieruchomości stanowiące zgodnie z

art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i

poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) własności osób, którym wobec

uzyskania przez nie stwierdzenia narodowości polskiej służyło obywatelstwo

polskie, przechodzą z mocy samego prawa na własność Państwa, jeżeli osoby te w

związku z wyjazdem z kraju utraciły lub utracą obywatelstwo polskie, osoby te tracą

prawo rozporządzenia nieruchomością z dniem, w którym złożyły właściwym

organom polskim dowód osobisty i otrzymały dokument uprawniający do wyjazdu

za granicę.

Wykładnia tego przepisu legła u podstaw niniejszego sporu i odmiennych

stanowisk Sądów obu instancji. Bezsporne jest, że właścicielem spornej

nieruchomości był ojciec powódki, który zmarł w 1954 r. Trafnie też Sądy uznały, że

ojciec powódki niewątpliwie przeszedł procedurę weryfikacyjną w zakresie

stwierdzenia narodowości polskiej i służyło mu obywatelstwo polskie zgodnie z

przepisami ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego

osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz.U.

Nr 15, poz. 186). Taką samą procedurę weryfikacyjną zrealizował w odniesieniu do

swojej rodziny. Tego stwierdzenia nie zmienia fakt, że Urząd Rejonowy w S. wydał

w 1997 r. zaświadczenie, iż m.in. sporne nieruchomości stanowią własność Skarbu

Państwa na podstawie art. 2 lit. b dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o

przeprowadzenie reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 13 ze zm.). Jest poza sporem, że

ojciec powódki do chwili śmierci był właścicielem nieruchomości, a w sprawie brak

jakichkolwiek innych dokumentów, które wskazywałyby na zakwalifikowanie tej

nieruchomości jako rolnej i objętej przepisami tego dekretu. Zresztą wydanie przez

Naczelnika Gminy J. decyzji z dnia 16 listopada 1977 r. o przejściu własności

spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 38 ust. 3

u.g.t.m.o. wskazuje, że zaświadczenie Urzędu Rejonowego z 1997 r. w odniesieniu

do spornej nieruchomości było błędne.

Podejmując problem wykładni art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. stwierdzić należy, że

niewątpliwie przepis ten miałby zastosowanie w przypadku ojca powódki.

Wątpliwości powstają wówczas, gdy w rachubę wchodzi osoba będąca następcą

prawnym. Takim następcą jest powódka jako spadkobierca. Problem ten był już

podejmowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W postanowieniu z dnia 11

stycznia 1965 r., II CR 523/64 (OSNCP 1965, nr 7-8, poz. 135) stwierdzono, że art.

38 ust. 3 u.g.t.m.o. dotyczy również wypadku, w którym osobie takiej przysługuje

udział w spadku, obejmującym nieruchomość bez względu na to, czy jest to

nieruchomość miejska, czy nieruchomość rolna. Uzasadniając ten pogląd Sąd

Najwyższy wskazał, że spadek stanowi ogół praw i obowiązków zmarłego, a więc

art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. obejmuje także spadkobiercę. Odmienny pogląd wyrażono w

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2002 r. I CKN 782/00 ("Izba

Cywilna" 2003, nr 3, s. 48), stwierdzającym, że z art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. wynika, iż

oparta na nim utrata własności nieruchomości na rzecz Państwa dotyczy osób,

które po stwierdzeniu narodowości polskiej i nabyciu obywatelstwa polskiego

zachowały własność nieruchomości należących do nich przed dniem 1 stycznia

1945 r.

Skład orzekający w niniejszej sprawie opowiada się za drugim poglądem.

Przede wszystkim, art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o. ma jednoznacznego adresata i odwołuje

się do dwóch kryteriów. Po pierwsze, chodzi o nieruchomości należące do osób, o

których stanowi art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich, czyli obywateli Rzeczy Niemieckiej i byłego

Wolnego Miasta Gdańska (z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez

Niemców prześladowanych). Po drugie, wobec tych osób nastąpiło stwierdzenie

narodowości polskiej zgodnie z ówczesną procedurą weryfikacyjną, w następstwie

czego przysługiwało im obywatelstwo polskie. Jeżeli takie osoby spełniające łącznie

oba warunki utraciły obywatelstwo polskie w związku z wyjazdem z kraju, to tylko

one tracą własność nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że omawiany przepis jako wyjątkowy,

przewidujący dotkliwą sankcję w postaci utraty własności nieruchomości, nie może

podlegać wykładni rozszerzającej. Uzasadnia to wniosek, że utrata własności

nieruchomości, o której stanowi art. 38 ust. 3 u.g.t.m.o., dotyczy jedynie tych osób,

które po stwierdzeniu ich narodowości polskiej i uzyskaniu obywatelstwa polskiego

zachowały własność nieruchomości należących do nich przed dniem 1 stycznia

1945 r., a następnie w związku z wyjazdem z kraju utraciły obywatelstwo polskie;

nie dotyczy to następców prawnych tych osób.

Takim następcą prawnym jest powódka, a więc zastosowanie wobec niej art.

38 ust. 3 u.g.t.m.o., nie było uzasadnione. Tym samym uznać należy za prawidłowe

orzeczenie Sądu pierwszej instancji.

Z tych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 39315

k.p.c.).