II CSK 30/05

Wyrok z dnia 11 stycznia 2006 r., II CSK 30/05

Artykuł 6 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.),

wyrażający zasadę bezwynikowej działalności gospodarczej spółdzielni

mieszkaniowej, nie upoważnia rady nadzorczej ani walnego zgromadzenia do

podjęcia uchwały obciążającej członków obowiązkiem pokrycia nadwyżki

kosztów nad przychodami gospodarki zasobami mieszkaniowymi spółdzielni.

Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Sławomira S. przeciwko Młodzieżowej

Spółdzielni Mieszkaniowej "E." w P. o uchylenie uchwały, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 stycznia 2006 r., skargi

kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 24

lutego 2005 r.

oddalił skargę kasacyjną

Uzasadnienie

Powód Sławomir S. w pozwie skierowanym przeciwko Młodzieżowej

Spółdzielni Mieszkaniowej „E.” z siedzibą w P. wniósł o uchylenie uchwały rady

nadzorczej tej Spółdzielni podjętej dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie pokrycia

nadwyżki kosztów nad przychodami, o uchylenie uchwały zebrania przedstawicieli

Spółdzielni z dnia 14 czerwca 2003 r., utrzymującej w mocy wymienioną uchwałę

rady nadzorczej.

Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 13 lipca 2004 r. uchylił uchwałę

zebrania przedstawicieli z dnia 14 czerwca 2003 r. w przedmiocie pokrycia

nadwyżki kosztów nad przychodami powstałej w latach 1993-1999 w wysokości

1 178 720,83 zł. Ustalił, że w latach 1993-1999, wobec błędnie skalkulowanych

stawek z tytułu opłat obciążających członków pozwanej Spółdzielni za zajmowane

przez nich lokale mieszkalne, powstała nadwyżka kosztów nad przychodami równa

kwocie 1 178 720,83 zł. W dniu 31 marca 2001 r. zebranie przedstawicieli pozwanej

Spółdzielni podjęło w związku z tym uchwałę w sprawie pokrycia strat w takiej

wysokości przez jej członków proporcjonalnie do okresu zamieszkiwania i

powierzchni zajmowanych lokali. Uchwała ta została uchylona prawomocnym

wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 21 listopada 2002 r. W tej sytuacji

wspomniana kwota nadwyżki kosztów nad przychodami w latach 1993-1999 stała

się przedmiotem uchwały rady nadzorczej pozwanej Spółdzielni z dnia 17 grudnia

2002 r. Uchwała ta została utrzymana w mocy uchwałą zebrania przedstawicieli z

dnia 14 czerwca 2003 r. Wynik finansowy pozwanej na dzień 31 grudnia 2001 r.

wykazał nadwyżkę przychodów nad kosztami gospodarki zasobami

mieszkaniowymi, która została przeznaczona na fundusz zasobowy.

Sąd Okręgowy uznał uchwałę zebrania przedstawicieli z dnia 14 czerwca

2003 r. za sprzeczną z prawem, stwierdzając, że wprawdzie art. 4 i 5 ustawy z dnia

15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr

119, poz. 1116 ze zm. – dalej: "u.s.m.") nakładają na członków obowiązek

partycypacji w wydatkach związanych z eksploatacją i utrzymaniem ich lokali,

utrzymaniem nieruchomości stanowiących mienie spółdzielni oraz w jej

zobowiązaniach z innych tytułów przez uiszczanie opłat zgodnie z postanowieniami

statutu, a obowiązek ten rozciąga się również na różnicę między poniesionymi

kosztami i osiągniętymi przychodami z opłat eksploatacyjnych, o których jest mowa

w art. 6 ust. 1, jednakże z unormowań tych wyraźnie wynika, że każdorazowy

niedobór lub nadwyżka tych przychodów i kosztów jest rozliczana w roku

następnym. Oznacza to konieczność uwzględniania w corocznym budżecie wyniku

finansowego roku poprzedniego, co powoduje podwyższenie, obniżenie lub

stabilizację opłat ponoszonych przez członków z tytułu korzystania z lokali. Różnice

te muszą być rozliczane w kolejnym roku, a nie w kolejnych latach, zaskarżona

uchwała mogła zatem dotyczyć tylko 2001 r., a nie lat 1993-1997, gdy tymczasem w

tym roku niedobór taki nie wystąpił. Z tych względów Sąd pierwszej instancji uchylił

wadliwą uchwałę. (...)

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 lutego 2005 r. oddalił apelację jako

bezzasadną. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, chybiony jest zarzut naruszenia art. 4

ust 1 i 7 u.s.m. przez ich niezastosowanie. Przeciwnie, Sąd pierwszej instancji

uwzględnił, co w uzasadnieniu wyraźnie podkreślił, wynikający z tych przepisów

obowiązek partycypowania przez członków spółdzielni w wydatkach związanych z

eksploatacją i utrzymaniem ich lokali, utrzymaniem nieruchomości stanowiących

mienie spółdzielni oraz w zobowiązaniach spółdzielni z innych tytułów przez

uiszczanie opłat zgodnie z postanowieniami statutu. Nie zanegował też ciążącej na

nich powinności pokrycia ewentualnej nadwyżki kosztów gospodarowania zasobami

mieszkaniowymi nad przychodami z opłat eksploatacyjnych, wynikłej z błędnego ich

skalkulowania. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, trafnie jednak Sąd pierwszej instancji

zauważył, że egzekwowanie rozważanego obowiązku zostało poddane rygorom z

art. 6 ust. 1 u.s.m., który stanowi, że różnica między kosztami a przychodami

gospodarki zasobami mieszkaniowymi zwiększa odpowiednio koszty lub przychody

tej gospodarki w roku następnym. Wynika stąd zasada bezwynikowej gospodarki

finansowej spółdzielni mieszkaniowej, wyrażająca się w tym, że nie zmierza ona do

uzyskania nadwyżki bilansowej, a każdy niedobór lub nadwyżka przychodów nad

kosztami winna być rozliczana w roku następnym. Nie ogranicza się to, jak sugeruje

skarżący, tylko do operacji zaksięgowania powstałej w minionym roku nadwyżki po

stronie kosztów lub przychodów roku następnego. Przeciwnie, wynik roku

poprzedniego, znajdujący odzwierciedlenie w budżecie na rok nadchodzący, winien

każdorazowo powodować podwyższenie, obniżenie lub stabilizację opłat w roku

następnym. Niepokryta wpływami z czynszów nadwyżka kosztów, powstała w

mijającym roku, powinna zatem znaleźć pokrycie w odpowiednio zwiększonej

wysokości czynszów w roku następnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11

czerwca 1971 r., I CR 168/71, OSNCP 1972, nr 4, poz. 69). Przekładając te

rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że

obciążenie członków Spółdzielni w uchwale z 2002 r. nadwyżką kosztów nad

przychodami narosłą w latach 1993-1999 nie znajdowało podstawy w statucie i w

ustawie. W 2002 r. było możliwe jedynie nałożenie na członków Spółdzielni

obowiązku pokrycia nadwyżki kosztów z 2001 r., w którym jednak spółdzielnia

osiągnęła nadwyżkę przychodów nad kosztami, zwiększając z niej fundusz

zasobowy.

Pozwana Spółdzielnia w skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 6 ust. 1 u.s.m., polegającą na

stwierdzeniu, że zawarte w tym przepisie sformułowanie, iż różnica między

kosztami a przychodami gospodarki zasobami mieszkaniowymi spółdzielni

zwiększa odpowiednio koszty lub przychody tej gospodarki w roku następnym,

należy interpretować w ten sposób, że spółdzielnia jest obowiązana rozliczyć

powstałą nadwyżkę przez odpowiednie ustalenie stawki eksploatacyjnej w danym

roku, przy założeniu, iż nadwyżka taka musi zostać rozliczona jedynie w roku

następującym po jej powstaniu. Zarzuciła również naruszenie prawa procesowego,

które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przez odmowę przedstawienia

przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego do

rozpoznania na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 6 ust. 1 u.s.m., odpowiadający treścią dawnemu art. 208 § 4 ustawy z

dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54,

poz. 288 ze zm. – dalej: "Pr.spółdz."), wyraża zasadę tzw. bezwynikowej

działalności gospodarczej spółdzielni mieszkaniowej, która prowadzi działalność

niezarobkową. Przepis ten stanowi lex specialis w stosunku do art. 75 Pr.spółdz.,

zgodnie z którym zysk spółdzielni, po pomniejszeniu o podatek dochodowy i inne

obciążenia obowiązkowe wynikające z odrębnych przepisów ustawowych, stanowi

nadwyżkę bilansową. W konsekwencji, w działalności gospodarczej spółdzielni

mieszkaniowej w ogóle nie występują pojęcia zysku ani nadwyżki bilansowej, a

ewentualna nadwyżka przychodów nad kosztami odpowiednio zwiększa przychody

w roku następnym. Podobnie jest wtedy, gdy w danym roku występuje nadwyżka

kosztów nad przychodami; odpowiednio zwiększa ona koszty w roku następnym.

Przepis art. 6 ust. 1 u.s.m. dotyczy wyników całej działalności gospodarczej

spółdzielni mieszkaniowej i nie może być interpretowany jako dotyczący wyłącznie

kosztów i przychodów spółdzielni, określonych w art. 4 ust. 1, 11

, 2 i 4 u.s.m., a więc

związanych z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości w części stanowiącej

mienie członków albo innych osób, którym przysługują prawa do lokali, eksploatacją

i utrzymaniem nieruchomości stanowiących mienie spółdzielni oraz z

zobowiązaniami spółdzielni z innych tytułów. Istnieją bowiem jeszcze inne koszty

bądź przychody spółdzielni mieszkaniowej (zob. art. 4 ust. 5 i art. 5 ust. 2 u.s.m.).

Rozważany przepis nie może być ponadto interpretowany w sposób oderwany od

ogólnych reguł Prawa spółdzielczego, określających sposób pokrywania strat

poniesionych przez spółdzielnię mieszkaniową.

Zgodnie z tymi regułami, po pierwsze, statut spółdzielni powinien określać

zasady pokrywania strat spółdzielni (art. 5 § 1 pkt 8 Pr.spółdz.), przy czym do

wyłącznej właściwości walnego zgromadzenia należy podejmowanie uchwał w

sprawie sposobu pokrycia strat (art. 38 § 1 pkt 4 Pr.spółdz.). Po drugie, członek

spółdzielni uczestniczy w pokrywaniu jej strat do wysokości zadeklarowanych

udziałów oraz nie odpowiada wobec wierzycieli spółdzielni za jej zobowiązania (art.

19 § 2 i 3, a także art. 21 i 28 Pr.spółdz.). Po trzecie, straty bilansowe spółdzielni

pokrywa się z funduszu zasobowego, a w części przekraczającej fundusz zasobowy

– z funduszu udziałowego i innych funduszów własnych spółdzielni według

kolejności ustalonej przez statut (straty pierwszego roku obrachunkowego po

założeniu spółdzielni mogą być pokryte w roku następnym), gdyby zaś fundusze

własne nie wystarczyły na pokrycie strat, walne zgromadzenie może podjąć

uchwałę zobowiązującą członków do wcześniejszego wpłacenia udziałów, niż to

przewiduje statut (art. 90 § 1 i 2, z zastrzeżeniem art. 123 Pr.spółdz.). Artykuł 6 ust.

1 u.s.m. nie zmienia w żaden sposób tych reguł, a w konsekwencji nie upoważnia

ani rady nadzorczej, ani walnego zgromadzenia spółdzielni do podejmowania

uchwał w sprawie obciążenia członków nadwyżką kosztów nad przychodami, i to

zarówno w odniesieniu do lat 1993-1999, jak do 2001 r.

Wymienione przepisy Prawa spółdzielczego, dotyczące pokrywania strat

spółdzielni, mogą być zresztą w pełni odniesione jedynie do takiej spółdzielni

mieszkaniowej, w której wszystkie prawa do lokali, w tym zwłaszcza spółdzielcze

własnościowe prawa do lokali i prawa odrębnej własności lokali, przysługują

członkom. Należy w związku z tym podkreślić, że w konsekwencji wejścia w życie

kilku wyroków Trybunału Konstytucyjnego utraciła aktualność dawna zasada

związania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu z członkostwem

spółdzielni, zgodnie z którą prawo to mogło trwale przysługiwać wyłącznie

członkowi spółdzielni lub małżonkom, z których przynajmniej jeden musiał być

członkiem spółdzielni. Najpierw, po utracie mocy obowiązującej art. 228 § 3 Prawa

spółdzielczego na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 lutego

1999 r., K 23/98 (OTK Zb.Urz. 1999, nr 2, poz. 25), spadkobiercy zmarłego członka

spółdzielni mieszkaniowej nie musieli ubiegać się o członkostwo w spółdzielni.

Później Trybunał Konstytucyjny stwierdził w wyroku z dnia 21 maja 2001 r., SK

15/00 (OTK Zb.Urz. 2001, Nr 4, poz. 85), że nieobowiązujący już wówczas art. 228

§ 1 Pr.spółdz. był niezgodny z art. 64 ust. 1 i 3 w związku z art. 21 ust. 1 i art. 31

ust. 3 Konstytucji. Następnie, na podstawie wyroku z dnia 29 czerwca 2001 r., K.

23/00 (OTK 2001, nr 5, poz. 124), w którym Trybunał Konstytucyjny uznał, że art.

216 Pr.spółdz. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji,

nie musiała się ubiegać o członkostwo w spółdzielni osoba, której małżeństwo

zostało rozwiązane przez rozwód albo unieważnione. Całkowite zerwanie związku

między już ustanowionym spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu a

członkostwem w spółdzielni nastąpiło po wejściu w życie wyroku z dnia 30 marca

2004 r., K 32/03 (OTK 2004, Nr 3A, poz. 22), w którym Trybunał Konstytucyjny

stwierdził, że art. 172 ust. 2 u.s.m. jest niezgodny z art. 64 ust. 1 w związku z art. 31

ust. 3 Konstytucji, a art. 178 ust. 1 u.s.m. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z

art. 31 ust. 3 Konstytucji. Poza tym należy podkreślić, że zasada związania prawa

do lokalu z członkostwem w spółdzielni mieszkaniowej nigdy nie obowiązywała w

odniesieniu do już ustanowionego prawa odrębnej własności lokalu.

W tej sytuacji należy odwołać się do regulacji zamieszczonych w art. 4 ust. 1,

11

, 2 i 4 u.s.m., określających obowiązki członków spółdzielni i osób niebędących

członkami, którym przysługują spółdzielcze własnościowe prawa do lokali bądź

prawa odrębnej własności lokali, w zakresie ponoszenia tzw. opłat

eksploatacyjnych. Obowiązek ponoszenia rzeczonych opłat polega, po pierwsze, na

uczestniczeniu wymienionych osób w wydatkach związanych z eksploatacją i

utrzymaniem nieruchomości w częściach przypadających na ich lokale oraz

eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości stanowiących mienie spółdzielni.

Wysokość opłat powinna być przez spółdzielnię w taki sposób skalkulowana, aby

nie powstawała różnica między wielkością kosztów i przychodów. Jeżeli taka

różnica powstanie, powinna być skorygowana przez spółdzielnię przy ustalaniu

wysokości opłat eksploatacyjnych, i to niekoniecznie dopiero w następnym roku

obrachunkowym (tj. z reguły w następnym roku kalendarzowym), ale możliwie jak

najszybciej, a więc najlepiej już w następnym miesiącu po stwierdzeniu wystąpienia

owej różnicy, jeżeli jest to tylko możliwe ze względu na konieczność zachowania

procedury określonej w art. 4 ust. 7 u.s.m. Po drugie, obowiązek ponoszenia opłat

eksploatacyjnych polega na uczestniczeniu członków i osób niebędących członkami

w „zobowiązaniach spółdzielni z innych tytułów”. Przepisy art. 4 ust. 1, 11

, 2 i 4

u.s.m. stanowią w tym zakresie leges speciales w stosunku do art. 19 § 2 i 3

Pr.spółdz., które wyrażają zasadę ograniczonej odpowiedzialności członków

spółdzielni za jej długi. Przesłanką uwzględnienia długów spółdzielni w opłatach

eksploatacyjnych jest jednak istnienie zobowiązania w rozumieniu art. 353 § 1 k.c.,

a więc stosunku prawnego, w którym osoba trzecia (wierzyciel) może żądać od

spółdzielni (dłużnika) świadczenia, a spółdzielnia powinna świadczenie spełnić.

Reasumując należy podkreślić, że art. 6 ust. 1 u.s.m., wyrażający zasadę tzw.

bezwynikowej działalności gospodarczej spółdzielni mieszkaniowej, nie upoważnia

rady nadzorczej ani walnego zgromadzenia do podjęcia uchwały obciążającej

członków obowiązkiem pokrycia nadwyżki kosztów nad przychodami gospodarki

zasobami mieszkaniowymi spółdzielni. Z tego powodu podniesiony w skardze

kasacyjnej zarzut naruszenia przez Sad Apelacyjny w Poznaniu wymienionego

przepisu nie zasługuje na uwzględnienie. (...)

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.