III CZP 119/05

Uchwała z dnia 11 stycznia 2006 r., III CZP 119/05

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "R.-P." sp. z o.o. w R. przeciwko

Towarzystwu Ubezpieczeń "C." S.A. w W. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 11 stycznia 2006 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Koszalinie postanowieniem z dnia 14

października 2005 r.:

"Czy przez »adres podany w rejestrze« w rozumieniu art. 133 § 2a k.p.c. i art.

139 § 3 k.p.c. należy rozumieć wyłącznie adres siedziby przedsiębiorcy wpisanego

do rejestru, czy również adres jego oddziału wpisany do rejestru w przypadku, gdy

roszczenie powoda pozostaje w związku z działalnością tego oddziału?"

podjął uchwałę:

Przez adres podany w rejestrze, o którym mowa w art. 133 § 2a k.p.c.

należy rozumieć – w odniesieniu do przedsiębiorcy będącego spółką akcyjną

– adres siedziby spółki, a nie adres jej oddziału.

Uzasadnienie

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością pod firmą „R.-P.” z siedzibą w R., w

pozwie o zapłatę skierowanym do Sądu Rejonowego – Sądu Gospodarczego w

Koszalinie, oznaczyła stronę pozwaną jako Towarzystwo Ubezpieczeń „C.” S.A. w

W., Oddział w S., ul. J. nr 67 w S. Sąd Rejonowy doręczył stronie pozwanej pod

wskazanym adresem odpis pozwu oraz wezwanie do złożenia odpowiedzi na

pozew w terminie dwutygodniowym pod rygorem wydania wyroku zaocznego. W

dniu 2 maja 2005 r. dyrektor Oddziału pozwanej spółki w S. zwrócił otrzymaną

przesyłkę z pismem informującym, że nie jest uprawniony do występowania w

postępowaniach sądowych, w których stroną jest Towarzystwo Ubezpieczeń „C.”

S.A., wobec czego wszelkie przesyłki sądowe należy doręczać pod adresem

siedziby spółki: ul. J. nr 162 w W.

Sąd Rejonowy, na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 czerwca 2005 r., wydał

wyrok zaoczny, którym zasądził od Towarzystwa Ubezpieczeń „C.” S.A. w W.,

Oddziału w S. na rzecz powódki kwotę 99 402,66 zł z odsetkami oraz kosztami

procesu i nadał wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności, po czym odpis tego

wyroku doręczył stronie pozwanej pod adresem wskazanym w pozwie. W piśmie z

dnia 29 czerwca 2005 r. dyrektor Oddziału w S. ponownie wyjaśnił, że nie jest

uprawniony do występowania w imieniu spółki, wobec czego korespondencję

sądową należy kierować pod wskazany wcześniej adres siedziby spółki w W.

Pozwana spółka akcyjna wniosła natomiast sprzeciw, w którym zgłosiła wniosek o

zawieszenie nadanego wyrokowi zaocznemu rygoru natychmiastowej

wykonalności. Zarzuciła, że odpis pozwu nie został jej prawidłowo doręczony,

ponieważ oddział spółki nie ma zdolności sądowej i nie ma w nim również osoby

upoważnionej do odbioru pism sądowych.

Postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2005 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek o

zawieszenie rygoru natychmiastowej wykonalności, stwierdzając, że wyrok zaoczny

wydany został bez naruszenia przepisów o dopuszczalności jego wydania,

doręczenie odpisu pozwu pod adres oddziału spółki wpisanego do Krajowego

Rejestru Sądowego uznać należy bowiem za skuteczne.

W zażaleniu na to postanowienie pozwana spółka wniosła o jego zmianę

przez zawieszenie rygoru natychmiastowej wykonalności, ewentualnie uchylenie i

przekazanie sprawy w odnośnym zakresie do ponownego rozpoznania. Podniosła,

że – zgodnie z art. 67 § 1 k.p.c. – osoby prawne oraz inne organizacje mające

zdolność sądową dokonują czynności procesowych przez organy uprawnione do

działania w ich imieniu, oraz że organem tym jest zarząd spółki, która ma swoją

siedzibę w W. (art. 41 k.c.). Zgodnie zatem z art. 133 § 2 i § 2a k.p.c., odpis pozwu

powinien być doręczony pod podany w rejestrze adres siedziby spółki, nie zaś – jak

przyjął Sąd Rejonowy – pod adres jej oddziału.

Przy rozpoznawaniu zażalenia Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości,

którym dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym, przytoczonym na

wstępie uchwały. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy wykładni art. 133 § 2a k.p.c.,

wprowadzonego do kodeksu postępowania cywilnego z dniem 1 lipca 1996 r. przez

art. 1 pkt 25 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania

cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo upadłościowe i

Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego,

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 43, poz. 189), po czym dwukrotnie nowelizowanego: po raz pierwszy, z

dniem 22 października 1997 r. przez art. 16 pkt 4 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r.

– Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121,

poz. 770 ze zm.), i po raz drugi, z dniem 1 stycznia 2001 r. przez art. 63 pkt 1

ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121,

poz. 769; zm.: z 2000 r. Nr 114, poz. 1193) oraz art. 597 pkt 1 ustawy z dnia 15

września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.).

Istota zagadnienia sprowadza się do rozstrzygnięcia kwestii, czy przez adres

podany w rejestrze w rozumieniu art. 133 § 2a k.p.c. w odniesieniu do

przedsiębiorcy będącego spółką akcyjną należy rozumieć adres siedziby spółki, czy

adres jej oddziału.

Trzeba przypomnieć, że – zgodnie z art. 36 pkt 7 ustawy o Krajowym

Rejestrze Sądowym – do spółek akcyjnych stosuje się przepisy rozdziału 2 tej

ustawy o rejestrze przedsiębiorców oraz że stosownie do art. 38 pkt 1 ppkt c i d

powołanej ustawy, w dziale 1 rejestru przedsiębiorców zamieszcza się m.in. takie

dane, jak siedziba i adres każdego wpisanego podmiotu, a jeżeli podmiot wpisany

do rejestru ma oddziały – także ich siedziby i adresy. Zatem w sytuacji, w której

spółka akcyjna ma oddziały, w rejestrze przedsiębiorców uwidoczniony zostaje nie

tylko adres siedziby spółki, lecz także adresy jej oddziałów.

Przepis art. 133 § 2a k.p.c., w zakresie, w którym posługuje się pojęciem

adresu podanego w rejestrze, był już przedmiotem wykładni. Sąd Najwyższy w

postanowieniu z dnia 14 lutego 2000 r., II CKN 1152/99 (OSNC 2000, nr 7-8, poz.

149) wskazał, że obowiązek oznaczenia w pierwszym piśmie procesowym w danej

sprawie miejsca zamieszkania lub siedziby strony (art. 126 § 2 k.p.c.), w

odniesieniu do przedsiębiorców wpisanych do rejestru sądowego na podstawie

odrębnych przepisów, oznacza powinność wskazania adresu podanego w rejestrze.

Postanowienie to zapadło w sprawie, w której chodziło o ocenę skuteczności

doręczenia wyroku zaocznego spółce akcyjnej, występującej po stronie pozwanej,

dokonanego pod adres oddziału spółki. Sąd Najwyższy podkreślił wówczas, że wpis

oddziału spółki do rejestru nie oznacza zmiany strony postępowania cywilnego –

stroną tą pozostaje sama spółka jako osoba prawna. Rozważając znaczenie art.

133 § 2a k.p.c. podniósł, że wprowadzenie go podyktowane było właśnie tym, aby

zlikwidować, a przynajmniej ograniczyć przypadki kierowania korespondencji

sądowej do jednostek organizacyjnych osoby prawnej będącej przedsiębiorcą,

względnie do osób fizycznych będących przedsiębiorcami, pod adres ich miejsca

zamieszkania, co było źródłem wątpliwości, a nawet sporów co do skuteczności

doręczenia. Z art. 133 § 2a k.p.c. wynika, że gdy pismo procesowe jest pierwszym

pismem w sprawie, to obowiązek oznaczenia miejsca zamieszkania lub siedziby

stron będących przedsiębiorcami wpisanymi do rejestru sądowego oznacza

powinność wskazania adresu podanego w rejestrze (art. 126 § 2 k.p.c.), przepis ten

nakazuje bowiem sądowi doręczać przedsiębiorcy ujawnionemu w rejestrze

sądowym pismo sądowe pod adresem ujawnionym w rejestrze. Jedynie sam

przedsiębiorca ma prawo podać inny adres dla doręczeń, a jeśli tego nie uczyni,

nakaz płynący z art. 133 § 2a k.p.c. odnośnie do doręczenia pod adresem podanym

w rejestrze obliguje sąd do przestrzegania takiego sposobu doręczenia.

Konkludując, Sąd Najwyższy stwierdził, że doręczenie wyroku zaocznego

przeznaczonego dla pozwanej spółki akcyjnej pod adres jej oddziału nie może być

w świetle art. 133 § 2a k.p.c. uznane za prawidłowe. Innymi słowy, Sąd Najwyższy

stanął na stanowisku, że za doręczenie pod adres podany w rejestrze w rozumieniu

art. 133 § 2a k.p.c. można uznać doręczenie dokonane pod adresem siedziby spółki

akcyjnej, a nie pod adresem jej oddziału. Wyjątek dotyczy przy tym jedynie sytuacji,

w której spółka będąca stroną sama wskazała do doręczeń inny adres niż adres

swojej siedziby.

Skład orzekający Sądu Najwyższego podziela stanowisko wyrażone w

powołanym orzeczeniu, gdyż art. 133 § 2a k.p.c. – jak zauważył Sąd Najwyższy w

omawianym postanowieniu – należy interpretować w powiązaniu z art. 126 § 2

k.p.c., stwierdzającym, że pierwsze pismo procesowe w sprawie powinno zawierać

m.in. oznaczenie siedziby stron, a także w powiązaniu z art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c.,

według którego sąd może zawiesić postępowanie, jeżeli na skutek braku lub

wskazania złego adresu powoda albo niewskazania przez powoda w wyznaczonym

terminie adresu pozwanego lub niewykonania przez powoda innych zarządzeń nie

można nadać sprawie dalszego biegu. Zestawienie przytoczonych przepisów

potwierdza prawidłowość stanowiska, że obowiązek oznaczenia w pierwszym

piśmie procesowym w sprawie miejsca zamieszkania lub siedziby strony, w

odniesieniu do przedsiębiorców wpisanych do rejestru sądowego na podstawie

odrębnych przepisów, oznacza powinność wskazania adresu podanego w rejestrze.

Chodzi przy tym o wskazanie siedziby strony rozumiane jako obejmujące także

oznaczenie jej adresu, wskazanie takie ma bowiem umożliwić dokonywanie

doręczeń w toku postępowania, w tym realizację założeń art. 133 § 2a k.p.c.

Potwierdza to także treść art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c., skoro niewskazanie adresu

pozwanego może stanowić przeszkodę w nadaniu sprawie dalszego biegu.

Trzeba podkreślić, że w art. 126 § 2, art. 133 § 2a i art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c. jest

mowa o siedzibie strony, o adresie przedsiębiorcy wpisanego do rejestru

sądowego, oraz o adresie powoda albo pozwanego, każdorazowo jednak chodzi o

podmiot będący stroną postępowania. W żadnym z wymienionych przepisów nie

ma natomiast mowy o jednostce organizacyjnej strony. Dyrektywy wykładni

językowej i systemowej przemawiają zatem za tym, że w analizowanych przepisach

chodzi o siedzibę i adres podmiotu będącego stroną, a nie o jednostkę

organizacyjną strony i jej lokalizację. O siedzibie strony oraz okręgu sądu, w którym

znajduje się zakład, a więc jednostka organizacyjna przedsiębiorcy, jest natomiast

mowa w przepisach regulujących właściwość miejscową. Chodzi o art. 30 k.p.c.,

zgodnie z którym powództwo przeciwko osobie prawnej lub innemu podmiotowi

niebędącemu osobą fizyczną wytacza się według miejsca ich siedziby, oraz o art.

33 k.p.c., stwierdzający, że powództwo o roszczenie majątkowe przeciwko

przedsiębiorcy można wytoczyć przed sąd, w którego okręgu znajduje się zakład

główny lub oddział, jeżeli roszczenie pozostaje w związku z działalnością tego

zakładu lub oddziału. W tym wypadku ustawodawca przypisał znaczenie nie tylko

lokalizacji siedziby strony pozwanej, lecz także jej jednostki organizacyjnej.

Lokalizacja tej jednostki ma jednak znaczenie wyłącznie z punktu widzenia

właściwości miejscowej sądu, a nie z punktu widzenia miejsca dokonywania

doręczeń.

Dopuszczeniu wykładni art. 133 § 2a k.p.c., według której adres spółki

akcyjnej podany w rejestrze mógłby oznaczać nie tylko adres siedziby spółki, lecz

także adres jej oddziału, sprzeciwiają się – o czym była mowa – dyrektywy

językowe oraz systemowe. Nie przekonują wywody Sądu Okręgowego, jakoby za

dopuszczeniem takiej wykładni miał przemawiać wzgląd na ochronę kontrahentów

spółki akcyjnej wchodzących z nią w stosunki zobowiązaniowe za pośrednictwem

oddziału wpisanego do rejestru. Okoliczność, że spółka akcyjna działa za pomocą

utworzonego przez siebie oddziału, wpisanego do rejestru, nie uchyla bowiem

obowiązku ujawnienia kontrahentowi adresu siedziby spółki. Stroną nawiązywanego

stosunku zobowiązaniowego będzie zawsze spółka jako osoba prawna, a nie jej

oddział. Kontrahent spółki akcyjnej, który wszedł z nią w stosunki zobowiązaniowe

za pośrednictwem oddziału, może zresztą z łatwością ustalić adres siedziby spółki,

który podlega ujawnieniu w Krajowym Rejestrze Sądowym. W konsekwencji,

ewentualna możliwość dokonywania doręczeń pod podany w rejestrze adres

oddziału spółki akcyjnej nie przynosiłaby jej kontrahentowi żadnych korzyści

wymagających ochrony. Wręcz przeciwnie, interes kontrahenta wymaga, aby

korespondencja przeznaczona dla spółki akcyjnej doręczona została organowi

uprawnionemu do jej reprezentowania przed sądem. Siedziba tego organu jest

natomiast z reguły siedzibą spółki jako osoby prawnej.

Prawidłowe doręczanie pism sądowych – jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy

– nabiera szczególnego znaczenia w sytuacji, w której przedsiębiorca występuje w

sprawie po stronie pozwanej. Pierwszym pismem podlegającym doręczeniu mu jest

wówczas pozew, z którego doręczeniem wiążą się doniosłe skutki procesowe i

materialnoprawne. Tylko doręczenie dokonane pod adresem siedziby spółki

akcyjnej, a nie pod adresem jej oddziału, stanowi gwarancję, że pozew doręczony

został organowi uprawnionemu do reprezentowania spółki przed sądem. Na ten

aspekt rozważanego zagadnienia Sąd Najwyższy zwracał już uwagę w

uzasadnieniu postanowienia z dnia 28 stycznia 2004 r., IV CK 183/03 (nie publ.),

stwierdzając, że w sprawie, w której jako stronę pozwaną wskazano Agencję

Własności Rolnej Skarbu Państwa, Oddział Terenowy w O., pozew należało

doręczyć Prezesowi Agencji jako organowi powołanemu do jej reprezentowania,

pod adresem siedziby Agencji w Warszawie.

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.