III CZP 122/05

Uchwała z dnia 13 stycznia 2006 r., III CZP 122/05

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku W.-M. Agencji Rozwoju Regionalnego

S.A. w O. o dokonanie wpisu zmiany do Krajowego Rejestru Sądowego – rejestru

przedsiębiorców oraz nadania statusu organizacji pożytku publicznego, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 13 stycznia 2006 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Olsztynie

postanowieniem z dnia 27 września 2005 r.:

"Czy spółka akcyjna prowadząca działalność społecznie użyteczną w sferze

zadań publicznych określonych w ustawie o działalności pożytku publicznego i o

wolontariacie (Dz.U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873) i nie działająca w celu osiągnięcia

zysku może nabyć status organizacji pożytku publicznego?"

podjął uchwałę:

Spółka akcyjna, prowadząca działalność społecznie użyteczną w sferze

zadań publicznych określonych w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. Nr 96, poz. 873) i

niedziałająca w celu osiągnięcia zysku, może nabyć status organizacji

pożytku publicznego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 września 2005 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie oddalił

wniosek W.-M. Agencji Rozwoju Regionalnego, S.A. w O. o zmianę wpisu w

Krajowym Rejestrze Sądowym i nadanie statusu organizacji pożytku publicznego.

Uznał, że spółka akcyjna nie może uzyskać statusu organizacji pożytku publicznego

w rozumieniu art. 20 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku

publicznego i o wolontariacie (Dz.U. Nr 96, poz. 873 ze zm. – dalej: "u.d.p.p.w."),

ponieważ status taki może uzyskać jedynie organizacja pozarządowa, niedziałająca

w celu osiągnięcia zysku. Spółka akcyjna natomiast, co do zasady, jest organizacją

nastawioną na zysk, a jednym z podstawowych uprawnień akcjonariuszy jest prawo

do udziału w zyskach spółki (art. 374 k.s.h.). Możliwe jest wprawdzie utworzenie

spółki akcyjnej w innym celu albo wyłączenie prawa akcjonariuszy do zysku, ale

sytuacje takie zdarzają się tylko w spółkach atypowych i są wyjątkiem. W ocenie

Sądu, uprawnienie do uzyskania statusu organizacji pożytku publicznego dla

atypowej spółki musiałoby wynikać z przepisu szczególnego, a takiego brak. Za

takim stanowiskiem przemawia też art. 3 ust. 4 pkt 6 u.d.p.p.w., który stanowi, że

kluby sportowe będące spółkami nie mogą ubiegać się o taki status. Skoro zatem

nawet te spółki, które z mocy ustawy powołane są do realizacji zadań publicznych,

nie mogą być organizacjami pożytku publicznego, to tym bardziej możliwość taka

powinna być wyłączona w stosunku do spółek, które zadania takie realizują na

podstawie woli założycieli.

Przy rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy Sąd Okręgowy w Olsztynie powziął

poważną wątpliwość prawną, którą przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawiona przez Sąd Okręgowy wątpliwość sprowadza się w istocie do

tego, czy spółka akcyjna, niedziałająca w celu osiągnięcia zysku, jest organizacją

pozarządową i czy – przy spełnieniu dalszych przesłanek określonych w art. 20

u.d.p.p.w. – może nabyć status organizacji porządku publicznego. Kwestia ta

wywołuje spory w literaturze. Według niektórych autorów, także spółki handlowe,

których celem nie jest prowadzenie działalności gospodarczej, podlegają

obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego – rejestru przedsiębiorców i

podlegają innym obowiązkom wynikającym z przepisów kodeksu spółek

handlowych, jak zgromadzenie określonego kapitału, stosowanie przepisów o

rachunkowości itp., a tym samym, niezależnie od celu w jakim zostały utworzone, z

racji swej formy prawnej pozostają spółkami handlowymi i przedsiębiorcami. Inni

autorzy zwracają uwagę, że sam fakt, iż spółka kapitałowa wpisana do rejestru

przedsiębiorców staje się przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy z dnia 20 sierpnia

1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz.

209 ze zm.) nie oznacza jeszcze, że w każdym wypadku prowadzi ona działalność

gospodarczą. Przepisy ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

nie uzależniają przy tym uznania danego podmiotu za organizację pozarządową od

tego, czy jest on przedsiębiorcą, a wykładnia art. 3 ust. 2 tej ustawy prowadzi do

wniosku, że spółki kapitałowe, które nie działają w celu osiągnięcia zysku, są

organizacjami pozarządowymi ze względu na charakter swojej działalności.

W kwestii uznawania spółek prawa handlowego za organizacje pozarządowe

wypowiadał się także Minister Pracy i Polityki Społecznej, który w piśmie z dnia 29

listopada 2005 r. opowiedział się przeciwko uznaniu za organizacje porządku

publicznego „wpisanych do rejestru przedsiębiorców jednostek, prowadzących

działalność gospodarczą i potencjalnie generujących zyski”.

Udzielając odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne należy wstępnie

zwrócić uwagę, że możliwe jest istnienie spółek akcyjnych, które nie działają w celu

osiągnięcia zysku i nie prowadzą działalności gospodarczej, której celem byłoby

przysporzenie zysku akcjonariuszom, spółka akcyjna może bowiem powstać w

każdym celu dozwolonym przez prawo, np. w celu charytatywnym. Także zatem

spółki akcyjne, pomimo obowiązku wpisu do rejestru przedsiębiorców, nie muszą

mieć aktywności gospodarczej nastawionej na osiągnięcie zysku jako przedmiotu

działalności. W literaturze sporne jest, czy takie spółki są przedsiębiorcami, trzeba

jednak wskazać, że dla wykładni art. 3 ust. 2 u.d.p.p.w. nie ma decydującego

znaczenia fakt, iż w ustawie o Krajowym Rejestrze Sądowym spółki podlegające

wpisowi do rejestru przedsiębiorców traktowane są jak przedsiębiorcy. Przepis art.

3 ust. 2 u.d.p.p.w. nie odwołuje się do pojęcia przedsiębiorcy, a niezależnie od tego,

przedsiębiorca w rozumieniu ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym nie musi

prowadzić działalności gospodarczej w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 2 lipca

2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 173, poz. 1807 ze zm.),

nie musi być też przedsiębiorcą w rozumieniu art. 431

k.c. Z punktu widzenia

wykładni art. 3 ust. 2 u.d.p.p.w. istotne znaczenie ma natomiast to, czy spółka

działa w celu osiągnięcia zysku.

Jak wynika z przytoczonego przepisu, organizacjami pozarządowymi są,

niebędące jednostkami sektora finansów publicznych w rozumieniu przepisów o

finansach publicznych i niedziałające w celu osiągnięcia zysku osoby prawne lub

jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie ustaw, w

tym fundacje i stowarzyszenia, z zastrzeżeniem ust. 4, który wyłącza określone

podmioty spod działania ustawy.

Gramatyczna wykładnia art. 3 ust. 2 ustawy przemawia za wnioskiem, że

spółka akcyjna, która nie działa w celu osiągnięcia zysku, jest organizacją

pozarządową. Wniosek ten potwierdza brzmienie ust. 4 art. 3, który generalnie nie

wyłącza spółek akcyjnych z zakresu ustawy. Potwierdzeniem takiego rozumienia

omawianego przepisu są przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

21 grudnia 2000 r. w sprawie szczegółowego sposobu prowadzenia rejestrów

wchodzących w skład Krajowego Rejestru Sądowego oraz szczegółowej treści

wpisów w tych rejestrach (Dz.U. Nr 117, poz. 1237 ze zm.), wprowadzone już po

wejściu w życie zasadniczej części przepisów ustawy o działalności pożytku

publicznego i o wolontariacie. Zgodnie z § 50 pkt 1 lit. f rozporządzenia, w dziale

pierwszym rejestru przedsiębiorców dla spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i

spółki akcyjnej wpisuje się informację, czy podmiot ma status organizacji pożytku

publicznego. Wzmiankę o działalności pożytku publicznego i jej przedmiocie

wpisuje się na podstawie § 54 pkt 2 lit. d oraz § 54 pkt 4 rozporządzenia.

Także wykładnia systemowa prowadzi do wniosku, że spółka kapitałowa, w

tym spółka akcyjna, może być organizacją pozarządową. Jak wynika z art. 3 ust. 4

u.d.p.p.w., przepisów dotyczących prowadzenia działalności pożytku publicznego

nie stosuje się do spółek działających na podstawie przepisów o kulturze fizycznej.

Przepis ten byłby zbędny, gdyby zamiarem ustawodawcy było wyłączenie

wszystkich spółek kapitałowych. Rozważenia wymaga jednak, czy art. 3 ust. 4 nie

oznacza, że skoro nawet te spółki, które z mocy ustawy są powołane do realizacji

zadań publicznych, nie mogą być organizacjami pożytku publicznego, to tym

bardziej możliwość taka powinna być wyłączona w stosunku do spółek, które

zadania takie realizują z woli założycieli. Jak wynika z przepisów ustawy z dnia 18

stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 81, poz. 889 ze

zm.), kluby sportowe uczestniczące we współzawodnictwie sportowym tworzone są

m.in. w formie spółek akcyjnych, zwanych sportowymi spółkami akcyjnymi (art. 6

ust. 2 pkt 2). Sportowe spółki akcyjne niewątpliwie realizują cele i zadania w

zakresie kultury fizycznej, co mieści się w pojęciu pożytku publicznego. U podstaw

wyłączenia sportowych spółek akcyjnych spod działania ustawy o działalności

pożytku publicznego i o wolontariacie leży jednak, mające oparcie w doktrynie,

założenie, że podmioty te, w odróżnieniu od tradycyjnej formy klubów sportowych,

jakimi są stowarzyszenia, zawsze prowadzą działalność gospodarczą nastawioną

na zysk.

Także wykładnia celowościowa nie prowadzi do odmiennego poglądu. Wybór

spółki kapitałowej jako formy prowadzenia działalności pożytku publicznego

umożliwia poddanie działania organizacji regulacji kodeksu spółek handlowych.

Ustawodawca umożliwia ustanowienie spółki kapitałowej w dowolnym celu, z

założenia uznając, że spółki mogą być dogodna formą do prowadzenia działalności

nie tylko gospodarczej.

Trzeba też wskazać, że takie rozwiązanie przyjęte jest w wielu obcych

systemach prawnych (np. Australia, Węgry, Izrael, Niemcy), a w definicjach

organizacji pozarządowych zawartych w międzynarodowych opracowaniach

dotyczących trzeciego sektora jako decydujące kryterium przyjmuje się

prowadzenie działalności niezarobkowej, natomiast prawna forma prowadzenia

działalności jest obojętna.

Należy jednak zwrócić uwagę, że stwierdzenie, iż spółka kapitałowa może być

organizacją pozarządową, nie jest równoznaczne z uznaniem, że zawsze może

uzyskać status organizacji pożytku publicznego. Możliwość taka zależy od

spełnienia przesłanek wskazanych w art. 20 u.d.p.p.w. Na szczególną uwagę

zasługuje przesłanka określona w pkt 7 lit. b, zgodnie z którym, organizacją pożytku

publicznego może być organizacja pozarządowa, jeżeli statut lub inne akty

wewnętrzne organizacji pozarządowych oraz podmiotów, o których mowa w art. 3

ust. 3, zabraniają przekazywania ich majątku na rzecz ich członków, członków

organów lub pracowników oraz ich osób bliskich, na zasadach innych niż w

stosunku do osób trzecich, w szczególności jeżeli przekazanie to następuje

bezpłatnie lub na preferencyjnych warunkach. Oznacza to takie ukształtowanie

statutu spółki akcyjnej, który wyłącza możliwość uzyskania przez wspólników

jakiejkolwiek korzyści majątkowej z tytułu bycia akcjonariuszem, przy czym chodzi

tu nie tylko o wyłączenie uprawnienia do udziału w zysku, ale także o wyłączenie

innych możliwości wzbogacenia akcjonariusza (wspólnika), np. w drodze

odpłatnego umorzenia akcji czy udziału w majątku likwidacyjnym.

W konsekwencji należy uznać, że spółka akcyjna prowadząca działalność

społecznie użyteczną w sferze zadań publicznych określonych w ustawie z dnia 24

kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. Nr 96,

poz. 873) i niedziałająca w celu osiągnięcia zysku, może nabyć status organizacji

pożytku publicznego.

Wobec powyższego orzeczono, jak w uchwale, na podstawie art. 390 § 1

k.p.c.