III BU 2/05

Wyrok z dnia 19 stycznia 2006 r.

III BU 2/05

Dopuszczalna jest wykładnia art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grud-

nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), która prowadzi do przyjęcia,

że błędem organu rentowego w rozumieniu tego przepisu jest błąd popełniony

w decyzji odmawiającej przyznania lub podwyższenia świadczenia, a nie jest

nim zwłoka w rozpatrzeniu prawidłowo zgłoszonego żądania w trybie postępo-

wania o świadczenie emerytalno-rentowe i rozstrzygnięcia sprawy w drodze

decyzji. Zwłoka taka nie jest równoznaczna z odmową przyznania lub podwyż-

szenia świadczenia, a więc wyrok wyrównujący świadczenie bez ograniczenia

wypłaty za okres wsteczny nie może być uznany za niezgodny z prawem.

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Andrzej Wasilewski,

Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 stycznia

2006 r. sprawy z wniosku Zofii S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w R. o wysokość emerytury, na skutek skargi organu rentowego o stwier-

dzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia Sądu Apelacyjnego w

Lublinie z dnia 10 lutego 2005 r. [...]

o d d a l i ł skargę.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 15 stycznia 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Radomiu zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działu w R. z dnia 14 sierpnia 2003 r. i przeliczył Zofii S. podstawę wymiaru renty za

okres od 1 listopada 1994 r. do 31 marca 2003 r., uwzględniając w podstawie wymia-

ru świadczenia rentowego równowartość użytkowanej działki szkolnej. Sąd Okręgo-

wy ustalił, iż wnioskodawczyni od dnia 1 listopada 1986 r. pobiera rentę nauczyciel-

2

ską z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. W dniu 25 lutego 1995 r. Zespół Eko-

nomiczno-Administracyjny Szkół w O. złożył w organie rentowym wniosek o ponowne

przeliczenie świadczenia wnioskodawczyni. Do wniosku zostało dołączone zaświad-

czenie stwierdzające, iż wnioskodawczyni z dniem 1 listopada 1994 r. zrezygnowała

z użytkowania działki szkolnej o powierzchni 0,44 ha. Pismem z dnia 28 lutego 1995

r., przesłanym do wiadomości wnioskodawczyni, organ rentowy poinformował Ze-

spół, że nie ma podstaw do doliczenia świadczenia w naturze, skoro z wniosku nie

wynika działanie pracodawcy za zgodą zainteresowanego. Wnioskodawczyni zgłosiła

się do organu rentowego, który zobowiązał ją do przedłożenia zaświadczenia o war-

tości działki (z Urzędu Gminy w O.). Z uwagi na charakter schorzenia i wielokrotną

hospitalizację wnioskodawczyni nie złożyła żądanego zaświadczenia, zaś organ

rentowy nie wydał w przedmiocie ponownego przeliczenia świadczenia żadnej decy-

zji. W dniu 9 kwietnia 2003 r. wnioskodawczyni przesłała drogą pocztową do organu

rentowego te same dokumenty, które przedłożył w 1995 r. Zespół Ekonomiczno-

Administracyjny Szkół w O., nie dołączając formalnego wniosku o przeliczenie renty

ani zaświadczenia w przedmiocie wartości działki. Organ rentowy we własnym za-

kresie uzyskał stosowną informację z Urzędu Gminy w O. oraz przeliczył świadczenie

wnioskodawczyni od dnia 1 kwietnia 2003 r. Sąd Okręgowy uznał, iż organ rentowy

naruszył obowiązek rozpoznania wniosku i wydania decyzji w przedmiocie przelicze-

nia świadczenia niezależnie od tego, kto z wnioskiem takim wystąpił w 1995 r. oraz

wynikający z § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

postępowania w sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych

świadczeń (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) obowiązek udzielenia wnioskodawczyni

pomocy przy ubieganiu się o świadczenie. Przedłożenie tych samych dokumentów w

kwietniu 2003 r. nie może być uznane za wystąpienie z ponownym wnioskiem, skoro

pierwszy wniosek z dnia 25 lutego 1995 r. nie został przez organ rentowy rozpozna-

ny aż do czasu wydania zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z dnia 10 lutego 2005 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie oddalił apelację

organu rentowego, podzielając w całości ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną do-

konaną przez Sąd pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny stwierdził, iż wniosek o przeli-

czenie świadczenia rentowego wnioskodawczyni został złożony w dniu 25 lutego

1995 r. i był dotknięty jedynie usuwalnym brakiem formalnym pisemnej zgody zainte-

resowanego. Stosownie do § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983

r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych

3

świadczeń, organ rentowy zobowiązany był do wezwania wnioskodawczyni do zaję-

cia przez nią stanowiska w przedmiocie wyrażenia zgody na reprezentowanie jej

przez przedstawiciela zakładu pracy oraz wydania stosownej decyzji, tym bardziej że

charakter schorzenia wnioskodawczyni i fakt jej nieporadności był organowi rento-

wemu znany z urzędu. Skoro wniosek, złożony w dniu 25 lutego 1995 r., bezpod-

stawnie pozostawiony został przez organ rentowy bez rozpatrzenia, przeto do jego

rozpoznania znajduje zastosowanie art. 101 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267

ze zm.), zgodnie z którym w razie ponownego ustalenia przez organ rentowy prawa

do świadczeń lub ich wysokości, przyznane lub podwyższane świadczenie wypłaca

się poczynając od miesiąca, w którym powstało prawo do tych świadczeń lub do ich

podwyższenia, jednak za okres nie dłuższy niż 3 miesiące kalendarzowe poprze-

dzające miesiąc, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub

wydano decyzję z urzędu.

W dniu 21 lipca 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. wniósł

skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie

z dnia 10 lutego 2005 r. w części oddalającej apelację w zakresie wyrównania świad-

czenia rentowego wnioskodawczyni za okres od 1 listopada 1994 r. do 31 marca

2000 r. Wskazując na naruszenie przez Sąd drugiej instancji art. 133 ust. 1 pkt 2

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) skarżący domagał się stwierdzenia

niezgodności wymienionego wyroku z prawem w części orzekającej obowiązek wy-

równania świadczenia za okres powyżej 3 lat. Podał, iż na skutek utrzymania w mocy

wyroku Sądu pierwszej instancji poniósł szkodę w wysokości 299,69 złotych, zaś

wzruszenie zaskarżonego orzeczenia w drodze innych środków prawnych nie było i

nie jest możliwe.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że nie istnieje unormowanie prawne sta-

nowiące podstawę do wyrównania świadczeń za okres 9 lat wstecz. Przepis art. 133

ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. przewiduje możliwość podwyższenia

świadczeń nie wcześniej, niż za okres 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc,

w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z

urzędu, jeżeli odmowa lub przyznanie niższych świadczeń było następstwem błędu

organu rentowego lub odwoławczego. Skoro Sądy obu instancji przyjęły, iż działanie

organu rentowego dotknięte było błędem, przeto wyrównanie winno nastąpić za

4

okres 3 lat, a tym samym zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z obowiązującym

stanem prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku została

przyjęta do rozpoznania, gdyż spełnia wszystkie wymogi formalne, zaś zarzut naru-

szenia przepisu prawa został w niej wystarczająco uzasadniony (art. 4244

k.p.c.). W

myśl art. 4244

k.p.c. podstawą skargi jest naruszenie przepisów prawa materialnego

lub przepisów postępowania, które spowodowały niezgodność orzeczenia z prawem,

gdy przez jego wydanie została wyrządzona szkoda. To ostatnie sformułowanie

oznacza, że stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia sądu rodzi odpowie-

dzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa. Za niezgodne z prawem uznaje się

więc orzeczenie krzywdzące stronę przez rozstrzygnięcie sprzeczne z jednoznacznie

rozumianym przepisem prawa regulującym określone uprawnienie lub obowiązek.

Nie można natomiast mówić o niezgodności z prawem orzeczenia opartego na prze-

pisie prawa, którego treść dopuszcza możliwość różnych interpretacji i za każdą z

nich przemawiają uzasadnione argumenty. Niezgodne z prawem jest więc orzecze-

nie sprzeczne z niewątpliwymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z

ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo takie, które zostało wydane w wy-

niku rażąco błędnej wykładni lub zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wy-

maga głębszej analizy prawniczej. W przypadku zaskarżonego wyroku nie można

mówić o tego rodzaju sprzeczności z prawem.

Podstawą skargi jest naruszenie przepisu art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., zwaną dalej ustawą), które -

zdaniem skarżącego - spowodowało niezgodność z prawem orzeczenia wyrównują-

cego świadczenie rentowe z ubezpieczenia społecznego za okres powyżej 3 lat

poprzedzających bezpośrednio miesiąc, w którym złożono wniosek o ponowne roz-

patrzenie sprawy. Aby uznać podstawę tę za usprawiedliwioną, należałoby stwier-

dzić, że ze wskazanego przepisu niewątpliwie wynika, iż bezpodstawne pozostawie-

nie bez rozpoznania wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy jest równoznaczne z

odmową podwyższenia świadczenia, którą należy traktować jako błąd organu rento-

wego. Tak jednak nie jest. Co prawda w wyroku z dnia 12 grudnia 1998 r., II UKN

5

171/98 (OSNAPiUS 1999 nr 16, poz. 521), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż bez-

podstawne pozostawienie bez rozpoznania wniosku strony o przyznanie prawa do

renty inwalidzkiej jest równoznaczne z odmową przyznania świadczenia będącą

następstwem błędu organu rentowego w rozumieniu art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U.

Nr 40, poz. 267 ze zm.), jednakże przyjmuje się również inną wykładnię.

Stosownie do art. 133 ust. 1 ustawy w razie ponownego ustalenia przez organ

rentowy prawa do świadczeń lub ich wysokości, przyznane lub podwyższone świad-

czenia wypłaca się, poczynając od miesiąca, w którym powstało prawo do tych

świadczeń lub do ich podwyższenia, jednak nie wcześniej niż: od miesiąca, w którym

zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu

(pkt 1) bądź za okres 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc, w którym zgło-

szono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu, jeżeli

odmowa lub przyznanie niższych świadczeń były następstwem błędu organu rento-

wego lub odwoławczego (pkt 2). Z brzmienia art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy wynika, iż

znajduje on zastosowanie w przypadku, gdy błąd organu rentowego zostanie popeł-

niony w decyzji odmawiającej przyznania świadczenia lub przyznającej świadczenie

w wysokości niższej od przysługującej. Tymczasem w niniejszej sprawie błędem or-

ganu rentowego, którego skarżący nie kwestionuje, była ponad ośmioletnia zwłoka w

rozpoznaniu wniosku o ponowne ustalenie wysokości świadczenia rentowego i wy-

daniu decyzji podwyższającej pobieraną przez wnioskodawczynię rentę bądź odma-

wiającej takiego podwyższenia. Zakres przedmiotowy art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. nie obejmuje wszystkich nieprawidłowości organu rentowego,

lecz jest ograniczony jedynie do tych, które są następstwem błędu w jego działaniu

(odmowa przyznania świadczenia i zaniżenie jego wysokości), nie obejmuje nato-

miast ujemnych następstw bezczynności tego organu. Ponowienie wniosku o po-

nowne ustalenie przez organ rentowy prawa do świadczenia lub jego wysokości nie

jest wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, o którym mowa w art. 133 ust. 1 pkt

1 ustawy, gdyż wnioskiem takim jest tylko wniosek złożony po wydaniu decyzji od-

mawiającej przyznania prawa do świadczenia lub przyznającej świadczenie w wyso-

kości niższej, niż przysługujące. W konsekwencji podwyższenie świadczenia w wyni-

ku ponownego ustalenia przez organ rentowy jego wysokości dopiero po ponowieniu

przez zainteresowanego wcześniej zgłoszonego, niezałatwionego wniosku, nie po-

woduje ograniczenia wypłaty za okres wsteczny, niezależnie od długości okresu, jaki

6

upłynął pomiędzy zgłoszeniem wniosku a jego ponowieniem. Przepis art. 133 ust. 1

pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie ma

bowiem do takiej sytuacji zastosowania. Pogląd taki wyrażony został w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 25 listopada 1998 r., II UKN 322/98 (OSNAPiUS 2000 nr 1, poz.

35) i aczkolwiek dotyczy on wykładni art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, to należy uznać, iż

odnosi się również do aktualnie obowiązującego art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Skoro więc Sąd Apelacyjny uznał za wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy

(ustalenie wysokości świadczenia) nierozpoznany przez organ rentowy wniosek z

dnia 25 lutego 1995 r., nie zaś jego ponowienie dokonane w dniu 9 kwietnia 2003 r.,

przeto przyjął, iż nie może mieć do niego zastosowania przepis art. 133 ust. 1 pkt 2

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. W konsekwencji, gdy w dacie złożenia wniosku o

ponowne ustalenie wysokości przysługującego wnioskodawczyni świadczenia rento-

wego (25 lutego 1995 r.) obowiązywały przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, Sąd drugiej instancji prawidłowo

zastosował w sprawie art. 101 ust. 1 pkt 1 tej ustawy w brzmieniu obowiązującym

przed dniem 31 grudnia 1996 r. (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwiet-

nia 1994 r., II URN 10/94, OSNAPiUS 1994 nr 3, poz. 49).

Z powyższych rozważań wypływa wniosek, iż dopuszczalna jest taka wykład-

nia art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, która prowadzi do przyjęcia, że błędem organu rentowego w rozumie-

niu wskazanego przepisu jest błąd popełniony w decyzji odmawiającej przyznania lub

podwyższenia świadczenia, nie jest nim natomiast zwłoka w rozpatrzeniu prawidłowo

zgłoszonego żądania w trybie postępowania o świadczenie emerytalno-rentowe i

rozstrzygnięcia sprawy w drodze decyzji. Zwłoka taka nie jest bowiem równoznaczna

z odmową przyznania lub podwyższenia świadczenia. Przy takiej wykładni wyrok

wyrównujący świadczenie bez uwzględnienia ograniczenia wypłaty za okres

wsteczny nie może być uznany za niezgodny z prawem.

Ze wskazanych przyczyn skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 42411

§

1 k.p.c.

========================================