III CZP 126/05

Uchwała z dnia 27 stycznia 2006 r., III CZP 126/05

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Centrum Usługowo-Doradczego "T.",

S.A. w L. przy uczestnictwie "C.", sp. z o.o. w W. o ogłoszenie upadłości, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27 stycznia 2006 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy

postanowieniem z dnia 24 listopada 2005 r.:

„Czy art. 371 Prawa upadłościowego i naprawczego ma zastosowanie również

w przypadku uchylenia przez sąd okręgowy postanowienia o ogłoszeniu upadłości i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd rejonowy oraz czy i w

jakim zakresie funkcjonują wówczas organy postępowania upadłościowego, takie

jak sąd upadłościowy, sędzia-komisarz oraz syndyk, czy podejmowane przez nich

czynności mają charakter jedynie czynności nie cierpiących zwłoki, służących

zabezpieczeniu majątku upadłego, czy też powyższe organy działają w pełnym

zakresie przewidzianym przez przepisy ustawy prawo upadłościowe i naprawcze?”

podjął uchwałę:

Postanowienie o uchyleniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości i

przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania nie uchyla postępowania

upadłościowego;

odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 grudnia 2004 r. Sąd Rejonowy ogłosił upadłość

„C.”, spółki z o.o. Pomimo że dłużnik wniósł na to postanowienie zażalenie, syndyk

– pamiętając, iż postanowienie o ogłoszeniu upadłości jest skuteczne i wykonalne z

dniem jego wydania (art. 51 ust. 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze Dz.U. Nr 60, poz. 535, ze zm. – "Pr.u.n.") – sporządził

listę wierzytelności (art. 244 Pr.u.n.). Co do uznania niektórych wierzytelności

upadły złożył sprzeciw do sędziego-komisarza (art.256 Pr.u.n.). Na doręczone mu

zarządzenie z dnia 30 września 2005 r., wzywające do opłacenia sprzeciwu wpisem

sądowym, upadły złożył zażalenie, które przedstawione zostało do rozpoznania

Sądowi Rejonowemu (sądowi upadłościowemu).

Sąd ten, działając przy rozpoznaniu zażalenia jako sąd drugiej instancji (art.

398 k.p.c. w związku z art. 220 zdanie drugie i art. 229 Pr.u.n.), powziął wątpliwości

przedstawione w zagadnieniu prawnym. Ich przyczyną była okoliczność, że

wcześniej Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 11 października 2005 r. uchylił

postanowienie o ogłoszeniu upadłości, zniósł postępowanie począwszy od

zamknięcia rozprawy i przekazał sprawę sądowi upadłościowemu do ponownego

rozpoznania. Sąd Rejonowy podniósł, że ani art. 371 Pr.u.n., ani żaden inny przepis

Prawa upadłościowego i naprawczego nie wskazuje, jakie dla bytu postępowania

upadłościowego są następstwa uchylenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W doktrynie powszechnie prezentowane jest stanowisko, że na tle przepisów

Prawa upadłościowego i naprawczego należy rozróżnić zakończenie oraz

ukończenie postępowania upadłościowego. Prawo upadłościowe i naprawcze

przewiduje trzy sposoby ukończenia postępowania upadłościowego – umorzenie,

zakończenie oraz uchylenie. Przyczyny prowadzące do każdego z tych sposobów

ukończenia postępowania są odmienne, natomiast ich skutki w zasadzie

identyczne, co wynika z posłużenia się przez ustawodawcę techniką odesłań. We

wszystkich przypadkach dochodzi do obwieszczenia o ukończeniu postępowania

upadłościowego (art. 362 Pr.u.n.), wykreślenia wpisów w księgach wieczystych i

rejestrach dotyczących upadłości (art. 363 Pr.u.n.), odzyskania prawa zarządzania

majątkiem oraz rozporządzania jego składnikami przez upadłego, a także wydania

upadłemu jego majątku, ksiąg, korespondencji i dokumentów (art. 364 Pr.u.n.).

W art. 371 Pr.u.n. wskazane zostały dwie sytuacje, w których dochodzi do

uchylenia postępowania upadłościowego; są to prawomocne odrzucenie oraz

prawomocne oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Taki sposób zredagowania

przepisu uzasadnia stwierdzenie, że dotyczy on każdego przypadku, w którym

dochodzi do odrzucenia lub oddalenia wniosku. Do uchylenia postępowania

upadłościowego dochodzi więc – po pierwsze – w razie uchylenia postanowienia

sądu pierwszej instancji i odrzucenia wniosku o ogłoszenie upadłości przez sąd

drugiej instancji (art. 386 § 3 k.p.c. w związku z art. 229 Pr.u.n.) albo w razie

oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości przez sąd drugiej instancji w rezultacie

wydania przez ten sąd orzeczenia reformatoryjnego (art. 386 § 1 k.p.c. w związku z

art. 229 Pr.u.n.), i – po drugie – w razie odrzucenia wniosku o ogłoszenie upadłości

przez sąd pierwszej instancji w następstwie uprzedniego uchylenia postanowienia o

ogłoszeniu upadłości i przekazania temu sądowi sprawy do ponownego

rozpoznania przez sąd drugiej instancji, a ponadto w razie oddalenia wniosku o

ogłoszenie upadłości przez sąd pierwszej instancji w rezultacie uprzedniego

uchylenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania. Należy zauważyć, że redakcja art. 371 Pr.u.n. jest

zbliżona do formuły, jaką posłużył się ustawodawca w art. 744 § 1 k.p.c. Na gruncie

tego przepisu nikt nie prezentuje stanowiska, że podstawą upadku zabezpieczenia

może być orzeczenie uchylające orzeczenie sądu pierwszej instancji i przekazujące

sprawę do ponownego rozpoznania.

Teza, że art. 371 Pr.u.n. odnosi się także do orzeczeń sądu pierwszej instancji

wydanych w następstwie ponownego rozpoznania sprawy prowadzi do wniosku, że

postępowanie upadłościowe nie podlega uchyleniu w razie uchylenia postanowienia

sądu pierwszej instancji i przekazania temu sądowi sprawy do ponownego

rozpoznania.

Związanie skutków łączących się z uchyleniem postępowania upadłościowego

dopiero z orzeczeniem sądu pierwszej instancji wydanym po ponownym

rozpoznaniu sprawy, a nie jest orzeczeniem sądu drugiej instancji, mocą którego

uprzednie postanowienie sądu pierwszej instancji zostało uchylone, znajduje

uzasadnienie także w wykładni systemowej. Z zestawienia przepisów tytułu IX

rozdziału III Prawa upadłościowego i naprawczego wynika, że ustawodawca wiąże

skutki ukończenia postępowania upadłościowego tylko z rozstrzygnięciami o

charakterze ostatecznym, definitywnie zamykającymi dalszy tok postępowania.

Wniosek taki znajduje swój wyraz także w art. 371 Pr.u.n., w którym mowa jest o

prawomocnym oddaleniu i odrzuceniu wniosku o ogłoszenie upadłości. Uchylenie

postanowienia o ogłoszeniu upadłości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania nie jest tego rodzaju rozstrzygnięciem, wręcz przeciwnie, w jego

następstwie wniosek o ogłoszenie upadłość rozpoznany zostanie ponownie.

Wyniki wykładni językowej art. 371 Pr.u.n. potwierdza wykładnia

celowościowa. Sąd Rejonowy trafnie zwrócił uwagę, że nowe przepisy kładą nacisk

na ważny cel, jakim jest sprawność postępowania upadłościowego. Osiągnięcie

tego celu nie jest łatwe ze względu na wysoki stopień skomplikowania

postępowania upadłościowego. Gdyby więc postanowienie o uchyleniu

postanowienia o ogłoszeniu upadłości miało uchylać także samo postępowanie

upadłościowe, wspomniany cel zostałby zniweczony. Pamiętać należy, że w

momencie uchylenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości postępowanie

upadłościowe może być – i z reguły jest – w znacznym stopniu zaawansowane.

Najczęściej zostaje już ustalony skład masy upadłości, wraz z rozpoznaniem

wniosków o wyłączenie z masy (art. 73 Pr.u.n.), a syndyk sporządził listę

wierzytelności, lub nawet plan podziału funduszów masy. Związanie z uchyleniem

postanowienia o ogłoszeniu upadłości skutków, jakie ustawa wiąże z uchyleniem

postępowania upadłościowego i łączący się z tym obowiązek ponowienia

dokonanych już czynności w razie ponownego ogłoszenia upadłości, opóźniałby

likwidację funduszów masy. Wykładnia, że uchylenie postanowienia o ogłoszeniu

upadłości nie rzutuje na byt dokonanych do tego momentu czynności procesowych

jest więc racjonalnie uzasadniona i sprzyja efektywności postępowania

upadłościowego.

Postulat sprawnego postępowania upadłościowego łączy się ściśle z zasadą

optymalizacji (art. 2 Pr.u.n.). W toku postępowania wartość majątku upadłego może

się zmniejszyć, a kondycja finansowa kooperujących z nim podmiotów – pogorszyć.

Konieczność powtórzenia czynności postępowania pociąga za sobą istotny wzrost

jego kosztów, tym większy, im bardziej zaawansowane było postępowanie

upadłościowe w chwili uchylenia postanowienia sądu pierwszej instancji. Biorąc pod

uwagę, że koszty te zaspakajane są z masy upadłości, i to w sposób

uprzywilejowany (art. 343 ust. 1 i 2 Pr.u.n.), nie pozostawałoby to bez wpływu na

stopień zaspokojenia wierzycieli.

Argumentem przeciwko prezentowanej wykładni, powoływanym przez

niektórych autorów, nie może być praktyka stosowana w Krajowym Rejestrze

Sądowym. Zgodnie z art. 44 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o

Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209), w

dziale szóstym rejestru przedsiębiorców zamieszcza się m.in. informacje o

ogłoszeniu upadłości z określeniem sposobu prowadzenia postępowania i jego

zmianach oraz o zakończeniu tych postępowań. Orzeczenie uchylające

postanowienie sądu pierwszej instancji i przekazujące sprawę do ponownego

rozpoznania nie kończy jednak postępowania upadłościowego w żadnej postaci,

zatem informacja o tym orzeczeniu nie podlega wpisowi ani nie powinna stanowić

podstawy do dokonywania w rejestrze jakichkolwiek wykreśleń. Przeciwna temu

praktyka nie zasługuje na aprobatę, ponieważ może prowadzić do błędnego

zobrazowania w rejestrze sytuacji prawnej konkretnego podmiotu. Konkludując

stwierdzić należy, że postanowienie o uchyleniu postanowienia o ogłoszeniu

upadłości i przekazaniu sprawy sądowi upadłościowemu do ponownego

rozpoznania nie uchyla postępowania upadłościowego.

Stwierdzenie to stanowi odpowiedź na przedstawioną w zagadnieniu prawnym

wątpliwość, której wyjaśnienie niezbędne jest dla rozstrzygnięcia zażalenia. Na

dalej idące pytania zawarte w przedstawionym zagadnieniu prawnym należało

odmówić udzielenia odpowiedzi, gdyż kwestia, czy i w jakim zakresie organy

postępowania upadłościowego funkcjonują po wydaniu postanowienia uchylającego

postanowienie o ogłoszeniu upadłości i przekazaniu sprawy do ponownego

rozpoznania, pozostaje poza zakresem kognicji Sądu Rejonowego.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).