I CK 334/05

Wyrok z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 334/05

Artykuł 109 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach

pokrewnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904 ze zm.) ma

zastosowanie także wówczas, gdy twórca należący lub reprezentowany przez

organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi zawarł umowę

bezpośrednio z podmiotem korzystającym z utworu.

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Jan Górowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jacka U. przeciwko "H.L.P.", spółce z

o.o. w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 lutego

2006 r. kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27

stycznia 2005 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 10 lutego 2004 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił

powództwo o zasądzenie od spółki z o.o. "H.L.P." kwoty 62 729,80 zł tytułem

dodatkowego wynagrodzenia w związku z wykonaniem umowy z dnia 27 marca

2001 r. Ustalono, że w ramach prowadzonej działalności gospodarczej polegającej

na dystrybucji książek powód – z zawodu grafik – kupował książki pozwanej spółki,

która wystawiała faktury z odroczonym terminem płatności. Z tego tytułu po stronie

powoda powstało zadłużenie. W dniu 27 marca 2001 r. doszło między stronami do

zawarcia umowy, na podstawie której powód zobowiązał się dostarczyć zdjęcia –

odbitki i diapozytywy do przewodnika "Tatry i Podhale" oraz przenieść na pozwaną

spółkę wyłączne prawa ich użycia we wszystkich publikacjach pozwanej. Pozwana

spółka zobowiązała się zapłacić powodowi wynagrodzenie w wysokości 40 zł za

jedno zdjęcie i 50 zł za jeden diapozytyw. Powód wykonał te prace i wystawił

pozwanej spółce dwa rachunki na kwoty 8400 zł i 1470 zł, które – zgodnie z

poleceniem powoda – zostały zaliczone na poczet uznanego przez niego

zadłużenia wobec pozwanego. Pozwana spółka w dniu 10 stycznia 2003 r.

skierowała do powoda ostatecznie wezwanie o zapłatę kwoty 36 159,16 zł. Powód

w odpowiedzi zaproponował, aby pozwana pokryła jego zadłużenie przez

zwiększenie wynagrodzenia z umowy zawartej w dniu 27 marca 2001 r. przy

zastosowaniu stawek przewidzianych w tabelach wynagrodzeń zatwierdzonych

przez Związek Polskich Artystów Fotografików. Pozwana spółka nie wyraziła na to

zgody, co spowodowało wytoczenie powództwa.

Oddalając powództwo, Sąd Okręgowy podniósł, że powód zawierając sporną

umowę działał z pełną swobodą i świadomością i brak jakichkolwiek podstaw do

zastosowania art. 388 k.c. Odnośnie do stawek przewidzianych w tabelach

wynagrodzeń zatwierdzonych przez Związek Polskich Artystów Fotografików Sąd

ustalił, że zgodnie z art. 108 ust. 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie

autorskim i prawach pokrewnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904 ze

zm. – dalej: "Pr.aut.") mają one zastosowanie jedynie do umów zawieranych przez

organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Sąd Apelacyjny wyrokiem

z dnia 27 stycznia 2005 r. oddalił apelację powoda, podzielając ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył powód kasacją. Jako podstawę

kasacyjną wskazał naruszenie art. 109, 104 ust. 1, art. 105 ust. 1, art. 106 ust. 3

oraz art. 43 w związku z art. 17 Pr.aut., a także naruszenie przepisów

postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Domagał się zmiany

zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie żądania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota sporu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy istnieje prawne

uzasadnienie żądania powoda, który domaga się podwyższenia wynagrodzenia

ustalonego w umowie zawartej z pozwaną spółką w dniu 27 marca 2001 r. Powód –

występując bez profesjonalnego pełnomocnika w obu instancjach – wskazywał na

uzasadnienie swego żądania art. 388 k.c. oraz przepisy ustawy o prawie autorskim i

prawach pokrewnych. Zastosowanie art. 388 k.c. nie znajdowało w okolicznościach

sprawy uzasadnienia, co przekonująco wykazał w swoich motywach Sąd

Apelacyjny.

Szerszej uwagi wymaga zarzut naruszenia przepisów ustawy z dnia 4 lutego

1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a w szczególności art. 109, który

stanowi, że postanowienia umowne mniej korzystne dla twórców, niż wynikałoby to

z tabel, o których mowa w art. 108 art. 3, są nieważne, a ich miejsce zajmują

odpowiednie postanowienia tych tabel. Artykuł 108 ust. 3 Pr.aut. przewiduje, że

komisja w składzie określonym przez ministra właściwego do spraw kultury i

dziedzictwa narodowego zatwierdza lub odmawia zatwierdzenia przedstawionych

przez organizację zbiorowego zarządzania tabel wynagrodzeń za korzystanie z

utworów lub artystycznych wykonań objętych zbiorowym zarządzaniem. Jest poza

sporem, że takie tabele wynagrodzeń określające stawki minimalne honorariów

autorskich za wykorzystanie utworów fotograficznych zostały przedstawione przez

Związek Polskich Artystów Fotografików i – zatwierdzone przez stosowną komisję –

weszły w życie z dniem 26 lipca 2001 r. Odmawiając ich zastosowania, Sąd

Apelacyjny wskazał na ugruntowany w literaturze i orzecznictwie pogląd, że art. 109

Pr.aut. ma zastosowanie do postanowień umów zawieranych przez organizacje

zbiorowego zarządzania z korzystającymi, jak i do umów zawieranych przez

twórców i artystów wykonawców z tymi organizacjami. Przepis ten nie dotyczy

umów zawieranych przez twórców i artystów wykonawców z korzystającymi. Tabele

wynagrodzeń nie mają więc zastosowania do indywidualnie zawieranych umów w

relacji między działającymi we własnym imieniu i na własny rachunek twórcą a

podmiotem zainteresowanym nabyciem praw autorskich. Na taki zakres

przedmiotowy art. 109 Pr.aut. wskazuje też – zdaniem Sądu Apelacyjnego – jego

zamieszczenie w rozdziale 12 „Organizacja zbiorowego zarządzania prawami

autorskimi lub prawami pokrewnymi”.

Zagadnienie sprowadza się więc do rozstrzygnięcia przedmiotowego zakresu

stosownie do art. 109 Pr.aut. Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego problem ten

wywołuje rozbieżność w doktrynie, a orzecznictwo Sądu Najwyższego wprost nie

dotyczyło tej problematyki.

W hipotezie art. 109 używa się sformułowania „postanowienia umowne mniej

korzystne dla twórców”, co uzasadnia wniosek, że obejmuje ono zarówno umowy

zawierane przez podmioty praw autorskich lub pokrewnych, jak i umowy zawierane

przez organizacje zbiorowego zarządzania tymi prawami, jeśli ich przedmiotem jest

wynagrodzenie należne twórcom i artystom wykonawcom. Zasadny jest także

wniosek, że zatwierdzone tabele wynagrodzeń wywierają skutek prawny w

stosunku do danej organizacji, tabele są bowiem ustalone przez konkretną

organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi, na rzecz

reprezentowanych przez daną organizację twórców i stanowią suwerenną decyzję

tej organizacji. Odmienne stanowisko, dopuszczające stosowanie zatwierdzonych

tabel wynagrodzenia w stosunku do twórców niebędących członkami danej

organizacji, prowadziłoby w istocie do naruszenia swobody zawierania umów.

Prowadzi to do wniosku, że postanowienie art. 109 Pr.aut. nie dotyczy twórców

niezrzeszonych w organizacji zbiorowego zarządzania, przepis ten znajduje

natomiast zastosowanie do umów zawartych przez organizację zbiorowego

zarządzania z korzystającymi z utworów oraz do umów zawartych bezpośrednio

przez samego twórcę należącego lub reprezentowanego przez organizację

zbiorowego zarządzania z korzystającymi z utworów. Jedynie w wypadku, gdy

twórca nie należy do żadnej organizacji zbiorowego zarządzania i sam zawiera

umowę, brak podstaw dla których nie mógłby ustalić innych stawek wynagrodzenia,

niż działająca na danym polu organizacja zbiorowego zarządzania.

Artykuł 109 Pr.aut. nie powinien być także stosowany do twórcy, który należy

do organizacji niemającej zatwierdzonych tabel wynagrodzeń. Jeżeli na danym polu

działa inna organizacja zbiorowego zarządzania, która ma zatwierdzone tabele

wynagrodzeń, to mogą one jedynie per analogiam służyć za punkt odniesienia dla

określania wysokości odszkodowania lub korzyści uzyskanej bez podstawy

prawnej. Nie można więc podzielić poglądu Sądu Apelacyjnego, że art. 109 Pr.aut.

nie znajduje zastosowania do umów zawartych bezpośrednio przez samego twórcę

z korzystającym z utworu. Ten pogląd nie jest uzasadniony wówczas, gdy umowę z

korzystającym z utworu zawarł twórca należący organizacji zbiorowego zarządzania

lub przez nią reprezentowany. Ponieważ u podstaw oddalenia apelacji w niniejszej

sprawie legło to odmienne stanowisko, zaskarżony wyrok nie mógł się ostać w

świetle zarzutów kasacji, które w tym względzie okazały się uzasadnione.

Przynależność powoda do organizacji zbiorowego zarządzania nie była

zakwestionowana, bezsporny jest też fakt, że w sprawie przedstawiono

zatwierdzone tabele wynagrodzeń. Nie jest więc uzasadniony pogląd, że w

okolicznościach sprawy powód nie mógł się powołać na treść art. 109 Pr.aut. Gdyby

zaś okazało się, że organizacja zbiorowego zarządzania, której powód jest

członkiem, nie ma zatwierdzonych tabel wynagrodzeń, a takie tabele ma inna

organizacja zbiorowego zarządzania działająca w tym samym polu eksploatacji,

wówczas zastosowanie tych tabel jest możliwe w drodze analogii.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 39313

k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym do dnia 6 lutego 2005 r., orzeczono, jak w sentencji.