II PK 159/05

Wyrok z dnia 9 lutego 2006 r.

II PK 159/05

Ochrona wynikająca z art. 72 § 3 w związku z art. 72 § 2 k.p. nie dotyczy

nabycia prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 29 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra-

wozdawca), Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 lutego

2006 r. sprawy z powództwa Urszuli G. przeciwko Urzędowi Miejskiemu w Ś. o od-

prawę emerytalną i wynagrodzenie, na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku

Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 10 lutego 2005 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Urszula G., po sprecyzowaniu żądania w piśmie procesowym z dnia 16

grudnia 2003 r., wniosła o zasądzenie odprawy emerytalnej w kwocie 39.000 zł

i wynagrodzenia w kwocie 41.166 zł za czas gotowości do pracy po odwołaniu

jej z funkcji sekretarza miejskiego, domagając się obu należności z odsetkami

ustawowymi od dnia 18 grudnia 2003 r. W uzasadnieniu żądania odprawy po-

dała, że od dnia 10 września 2003 r. uzyskała emeryturę, a co do żądania wy-

nagrodzenia za gotowość do pracy na podstawie art. 81 § 1 k.p. wskazała na

ochronę z art. 72 § 3 k.p. w związku z art. 39 k.p. i zarzuciła brak ze strony

pracodawcy propozycji odpowiedniego zatrudnienia w okresie ochronnym.

Pozwany uznał co do zasady żądanie odprawy emerytalnej, a w odnie-

sieniu do żądania wynagrodzenia za gotowość do pracy zarzucił, że wcze-

śniejsza emerytura na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

2

emeryturach i rentach z FUS nie wchodzi w zakres ochrony z art. 72 § 3 k.p. w

związku z art. 39 k.p.

Wyrokiem z 30 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Świdnicy oddalił powództwo o wynagrodzenie jako nieza-

sadne i umorzył postępowanie w zakresie odprawy emerytalnej wobec zapłaty

tego świadczenia przez pozwanego i cofnięcia roszczenia. Sąd ten ustalił, że

powódka w 1998 r. została zatrudniona w Urzędzie Miejskim w Ś. na stanowi-

sku sekretarza miejskiego na podstawie powołania przez Radę Miejską. W

dniu 28 listopada 2002 r. Rada podjęła uchwałę o odwołaniu powódki z funkcji

sekretarza. Burmistrz zwolnił powódkę z pełnienia obowiązków w okresie wy-

powiedzenia, to jest do dnia 28 lutego 2003 r. Powódka otrzymała świadectwo

pracy z informacją, że stosunek pracy ustał „na skutek odwołania z funkcji (art.

70 § 1 i 2 Kodeksu pracy i art. 18 ust. 2 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorzą-

dzie gminnym)". Jej wynagrodzenie liczone jak ekwiwalent za urlop wynosiło

6.567,64 zł.

Sąd Okręgowy zgodził się ze stanowiskiem pozwanego, że ochrona sto-

sunku pracy odnosi się do zwykłego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet i 65

lat dla mężczyzn), stąd wnioskodawczyni (urodzonej w dniu 10 września 1948

r.) nie przysługiwała ochrona z art. 39 i 72 § 3 k.p. Po ustaniu zatrudnienia

powódka nie podjęła zresztą żadnych „przedsięwzięć", które wskazywałyby na

jej zamiar przejścia na emeryturę, czym „utwierdzała" byłego pracodawcę, że

nie doszło do naruszenia art. 39 k.p., choć wniosek o emeryturę złożyła w dniu

16 lipca 2003 r.

W apelacji powódka zarzuciła naruszenie art. 39 k.p. i art. 72 § 3 k.p.,

przez przyjęcie, że przy rozwiązywaniu stosunku pracy pracodawca powinien

mieć na względzie jedynie osoby w tzw. wieku emerytalnym powszechnym, to

jest wynoszącym 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn oraz art. 328 k.p.c.,

przez niewyjaśnienie podstawy prawnej stanowiska Sądu pierwszej instancji

stwierdzającego, że w przypadku powódki przepis art. 39 k.p. nie miał zasto-

sowania.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu

wyrokiem z dnia 10 lutego 2005 r. oddalił apelację. Uznał, że powódka nie

osiągnęła wieku emerytalnego, który dawałby jej ochronę na podstawie art. 72

§ 3 k.p. i art. 39 k.p., gdyż przyjął, iż art. 39 k.p. w brzmieniu aktualnym dla

3

sprawy, a więc sprzed zmiany wprowadzonej od dnia 1 stycznia 2004 r. (Dz.U

z 2003 r. Nr 213, poz. 2081), dotyczy zwykłego wieku emerytalnego, a nie

wcześniejszego wieku emerytalnego przewidzianego w art. 29 ustawy emery-

talnej. Podkreślił, że wiek emerytalny w rozumieniu przepisów prawa pracy

pracownik osiąga tylko jeden raz i jest to - w rozumieniu przepisów z zakresu

ubezpieczenia społecznego - zwykły wiek emerytalny, a niższy tylko wtedy,

gdy jest przewidziany dla niektórych grup ubezpieczonych pracujących w wa-

runkach charakteryzujących się szczególną uciążliwością. Za bezzasadne

uznał żądanie wynagrodzenia za gotowość do pracy, wynikające z art. 81 §1

k.p., gdyż stosunek pracy powódki ustał z końcem lutego 2003 r., a powódka

nie wykazała, że pozostawała w stanie gotowości do pracy.

Skarga kasacyjna wniesiona przez powódkę została oparta na podsta-

wie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 39 k.p. i art.

72 § 2 i 3 k.p. w związku z art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu-

rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegającą na przyjęciu,

że przy rozwiązywaniu stosunku pracy pracodawca powinien mieć na wzglę-

dzie wyłącznie osoby w tzw. wieku emerytalnym powszechnym, tj. 60 lat dla

kobiet i 65 lat dla mężczyzn; art. 72 § 2 i 3 k.p. w związku z art. 72 § 4 k.p.,

przez uznanie, że obowiązek zapewnienia pracownikowi innej, odpowiedniej

pracy stanowi jedynie ofertę pracodawcy, a jej brak rodzi tylko roszczenia o

charakterze cywilnoprawnym i nie ma wpływu na bieg terminu do rozwiązania

stosunku pracy nawiązanego na podstawie powołania. Skarga kasacyjna zo-

stała oparta także na podstawie naruszenia przepisów postępowania, a to art.

101 w związku z art. 203 § 2 k.p.c., przez niewłaściwe zastosowanie w sytuacji

uznania przez pozwaną roszczenia co do zasady, bez jednoczesnej zapłaty

lub zaoferowania dłużnej sumy.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę przez

zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty 41.166 zł wraz z ustawo-

wymi odsetkami liczonymi od dnia 18 grudnia 2003 r. do dnia zapłaty, ewentu-

alnie o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji

do ponownego rozpoznania.

Uzasadniając wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej,

skarżąca wskazała na występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne w

zakresie wykładni przepisów art. 39 k.p. i art. 72 § 3 k.p. w związku z art. 29

4

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych, czy ochrona, o której mowa w tych przepisach dotyczy

tylko zasadniczego wieku emerytalnego, tj. 60 lat dla kobiet i 65 lat dla męż-

czyzn, czy też odnosi się do innych przypadków uprawniających „nabycie”

prawa do emerytury. Według skarżącej, wątpliwości budzi również wykładnia i

zastosowanie art. 101 w związku z art. 203 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powództwo oparte na podstawie art. 39 k.p. wiązało się z koniecznością roz-

strzygnięcia, czy osiągnięty przez kobietę wiek 55 lat jest wiekiem emerytalnym,

przed którego ukończeniem objęta jest ona przewidzianą w tym przepisie ochroną

przed wypowiedzeniem umowy o pracę. Należy zaznaczyć, że w stanie prawnym

miarodajnym dla oceny roszczenia powódki art. 39 k.p. stanowił, iż pracodaw-

ca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie

więcej niż 2 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia

umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku.

Przejściowo, w okresie od dnia 1 stycznia do dnia 1 czerwca 2004 r., z mocy

art. 1 ustawy z dnia 14 listopada 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz

o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 213, poz. 2081), przepis ten uzy-

skał brzmienie, zgodnie z którym „pracodawca nie może wypowiedzieć umowy

o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 2 lata do nabycia prawa

do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych”. Wątpliwości powstające

przy wykładni tego przepisu rozstrzygnął ustawodawca, przywracając od dnia

1 czerwca 2004 r. treść art. 39 k.p. w brzmieniu z 1975 r., z tą jedynie zmianą,

że poszerzył okres ochrony przed wypowiedzeniem z 2 do 4 lat do osiągnięcia

wieku emerytalnego. Zmiana ta rozwiązała problemy interpretacyjne i zaktuali-

zowała upowszechniony dotychczas i przyjęty przez Sąd drugiej instancji sposób

jego rozumienia, oparty na poglądzie, że chodzi w nim o wiek określony w przepi-

sach emerytalnych, zezwalających na uzyskanie prawa do emerytury w normalnym

trybie, w tzw. wieku ustawowym (por. uchwałę pełnego składu Izby Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1985 r., III PZP 10/85,

OSNCP 1985 nr 11, poz. 164, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 1995 r., I

5

PRN 33/95, OSNAPUS 1995 nr 23, poz. 291 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

12 maja 1976 r., I PZP 14/76, OSNC 1976 nr 11, poz. 242).

Pogląd ten, najściślej ograniczający zakres podmiotów chronionych przed wy-

powiedzeniem umowy o pracę, znajdował oparcie w przepisach z zakresu ubezpie-

czeń społecznych obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1999 r., według których

prawo do tzw. emerytury wcześniejszej traktowane było jako przywilej wynikający z

okoliczności sytuujących się poza stosunkiem pracy, takich jak wychowywanie nie-

pełnosprawnych dzieci czy „kombatanctwo”, dające uprawnionym wybór, tj. możli-

wość skorzystania z wcześniejszego przejścia na emeryturę. Ta możliwość rzeczywi-

ście - co podkreślano w przytoczonych orzeczeniach Sądu Najwyższego - uzasad-

niała obawę relatywizacji ochrony przedemerytalnej przez niemożność ścisłego okre-

ślenia daty początkowej okresu ochronnego, jak też prowadziła do nierównego trak-

towania pracowników zatrudnionych w tej samej grupie zawodowej. Na tle nowej re-

gulacji z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) argument ten

utracił jednak swój rygoryzm, co Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z dnia 28 marca

2002 r. (I PKN 141/01, OSNP 2004 nr 5, poz. 86), twierdząc, że przewidziany w art.

39 k.p. zakaz wypowiedzenia umowy o pracę obejmuje również pracowników zatrud-

nionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, którym brakuje

nie więcej niż 2 lata do osiągnięcia ustawowo obniżonego wieku emerytalnego dla tej

kategorii zatrudnionych, jeżeli dalszy okres zatrudnienia umożliwia im uzyskanie

prawa do emerytury z osiągnięciem niższego wieku emerytalnego.

W obowiązującym stanie prawnym ustawowym wiekiem emerytalnym

uwzględnianym w art. 39 k.p. jest - uwzględniając te poglądy judykatury - wiek

uprawniający do przejścia na emeryturę na podstawie przepisów ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, która

określa jednolity wiek emerytalny zależny tylko od płci pracownika (kobieta - 60 lat,

mężczyzna - 65 lat) oraz wiek uprawniający do wcześniejszego przejścia na

emeryturę przez ubezpieczonych urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., którzy

spełnią warunki wymagane do nabycia wcześniejszych uprawnień emerytalnych do

dnia 31 grudnia 2006 r. - przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego -

przewidziany w art. 30 do 46 ustawy. Chronionymi przed wypowiedzeniem na 2 lata

przed osiągnięciem wieku określonego w tych przepisach są górnicy, pracownicy

kolejowi, ale także pracownicy zatrudnieni w szczególnych warunkach lub w szcze-

6

gólnym charakterze, o których mowa w ustępach 2 i 3 art. 32 tej ustawy. Wiek eme-

rytalny dla tych pracowników, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie

których przysługuje im prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów do-

tychczasowych, zawartych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warun-

kach lub w szczególnym charakterze. Obniżony wiek emerytalny, wynikający z wy-

konywania pracy w szczególnych warunkach nie jest więc przywilejem wynikającym

z sytuacji niezwiązanych z pracą, lecz z wiekiem ustalonym powszechnie dla okre-

ślonej kategorii pracowników wykonujących te same prace lub zawody, wyróżnionych

według obiektywnych kryteriów ustawowych. Obowiązująca regulacja ustawowa

usuwa zatem ostatecznie dostrzeganą niekiedy kolizję między wiekiem emerytalnym,

określonym w granicach delegacji ustawowej z art. 55 ustawy z dnia 14 grudnia 1982

r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze

zm.), a terminologią ustawową, określającą jednolicie powszechny wiek emerytalny

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 1995 r., I PRN 33/95, OSNAPUS

1995 nr 23, poz. 291). Oznacza to - w ocenie składu orzekającego - że niższy od po-

wszechnego wiek emerytalny pracowników zatrudnionych w szczególnych warun-

kach lub w szczególnym charakterze jest dla nich normalnym ustawowym wiekiem

emerytalnym, a to z kolei sprawia, że tacy pracownicy w okresie 2 lat przed osiągnię-

ciem wieku emerytalnego właściwego dla tych kategorii zatrudnienia korzystają ze

szczególnej ochrony prawnej przewidzianej w art. 39 KP.

W tym kontekście skarżąca nieprawidłowo odczytuje wyrok Sądu Naj-

wyższego z dnia 28 marca 2002 r. (I PKN 141/01), twierdząc na jego podsta-

wie, że ochrona określona w art. 72 § 3 w związku z art. 39 k.p. rozciąga się

również na pracowników urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. uprawnionych

do wcześniejszego przejścia na emeryturę nie ze względu na rodzaj zatrud-

nienia, lecz tylko ze względu na wiek i ogólny staż pracy. Nietrafnie także do-

patruje się tu rozbieżność w związku z uchwałą Sądu Najwyższego z 27

czerwca 1985 r. (II PZP 10/85). Wyroku z dnia 28 marca 2002 r. nie należy ro-

zumieć jako zrównanie sytuacji pracownika, który może przejść na tzw. wcze-

śniejszą emeryturę na podstawie art. 29 ustawy emerytalnej z sytuacją, w któ-

rej pracownik nabywa prawo do emerytury wcześniejszej ze względu na pracę

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Obniżony wiek

emerytalny określony w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

7

Ubezpieczeń Społecznych nie jest bowiem wiekiem ustalonym ustawowo jako

wiek emerytalny dla ściśle określonej kategorii zatrudnienia. Tym samym nie

można zrównywać w uprawnieniach do ochrony płynącej z omawianego prze-

pisu pracowników, którzy przechodząc na tzw. wcześniejszą emeryturę, nadal

korzystają ze szczególnego przywileju socjalnego. Nie ma żadnych racjonalnych

przesłanek, które pozwalałyby na traktowanie ochrony przed wypowiedzeniem w

okresie dwu lat przed ukończeniem takiego wcześniejszego wieku emerytalnego,

gdyż powstawałby stan niepewności co do okresu obowiązywania zakazu wypowia-

dania umowy o pracę w zależności od tego, czy chroniony tym zakazem pracownik

skorzysta z wcześniejszych uprawnień emerytalnych w wieku 50 lat - kobieta i 60 lat

mężczyzna, gdyż może skorzystać z prawa przejścia na emeryturę także po osią-

gnięciu tego wieku. Nie jest to bowiem „normalny” ustawowy wiek emerytalny (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 1997 r., I PKN 227/97, OSNAPiUS

1998 nr 11, poz. 326, z dnia 21 stycznia 2003 r., I PK 97/02, niepublikowany, z

dnia 25 lipca 2003 r., I PK 305/02, niepublikowany i z dnia 5 lutego 2004 r., I

PK 348/03, niepublikowany). Za bezzasadne więc należy uznać twierdzenie

skarżącej, że w sprawie występowało istotne zagadnienie prawne wynikające z

wykładni przepisów wywołujących rozbieżności w orzecznictwie.

Jest bezsporne, że powódka przeszła na emeryturę na podstawie art. 29

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a więc

po spełnieniu przesłanek uprawniających ubezpieczonych urodzonych przed dniem 1

stycznia 1949 r. do przejścia na emeryturę bez osiągnięcia wieku emerytalnego

określonego w art. 27 tej ustawy. Wyklucza to zastosowanie art. 39 k.p. i zwalnia

pracodawcę z obowiązku wynikającego przepisu z art. 72 § 2 i 3 k.p. W związku z

tym za bezzasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 72 § 2 i 3 k.p. oraz art. 72

§ 4 k.p. jako pozostający w ścisłej zależności z objęciem pracownika ochroną

wynikającą z art. 39 k.p.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art.

39814

k.p.c.).

========================================