III CZP 127/05

Uchwała z dnia 10 lutego 2006 r., III CZP 127/05

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ryszarda J. przeciwko Urszuli S. o

wydanie nieruchomości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 10 lutego 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy we Wrocławiu postanowieniem z dnia 17 czerwca 2005 r.:

1."Czy postanowienie o przysądzeniu własności nie wskazujące osoby

zobowiązanej do wydania nieruchomości pozostaje z mocy art. 999 § 1 k.p.c.

tytułem egzekucyjnym do wprowadzenia nabywcy w posiadanie egzekwowanej

nieruchomości przeciwko osobie egzekwowanego dłużnika posiadającego

nieruchomość bez żadnego tytułu prawnego?

w przypadku odpowiedzi negatywnej:

2. czy sąd, który wydał postanowienie o przysądzeniu własności

egzekwowanej nieruchomości nie wskazując osoby zobowiązanej do jej wydania

nabywcy, może uzupełnić to postanowienie w tym zakresie w każdym czasie?"

podjął uchwałę:

Prawomocne postanowienie o przysądzeniu własności stanowi z mocy

art. 999 § 1 k.p.c. tytuł egzekucyjny do wprowadzenia nabywcy w posiadanie

nieruchomości przeciwko niewymienionemu w tym tytule dłużnikowi

egzekwowanemu. Wykonanie wynikającego z takiego postanowienia

obowiązku wydania nieruchomości nabywcy następuje po nadaniu klauzuli

wykonalności przeciwko dłużnikowi egzekwowanemu.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Oleśnicy wyrokiem z dnia 25 października 2004 r. nakazał

pozwanej Urszuli S. aby wydała powodowi Ryszardowi J. nieruchomość

zabudowaną domem mieszkalnym i budynkiem gospodarczym oznaczoną

numerem geodezyjnym (...), mającą urządzoną w tym Sądzie księgę wieczystą nr

(...). Sąd Rejonowy ustalił, że nieruchomość tę powód nabył na podstawie

postanowienia o przysądzeniu własności wydanego w dniu 22 kwietnia 2003 r.

przez Sąd Rejonowy w Kępnie w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego

przeciwko pozwanej i jej nieżyjącemu już mężowi Bolesławowi S. Komornik nie

wprowadził nabywcy w posiadanie nieruchomości. Pozwana nieruchomość tę

posiada bez tytułu prawnego, w związku z czym żądanie jej wydania znajduje

usprawiedliwienie w art. 222 § 2 k.c.

W apelacji pozwana zarzuciła naruszenie art. 14 ust. 1 i art. 15 ust. 3 ustawy z

dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy

i o zmianie Kodeksu cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ). Przy

jej rozpoznawaniu Sąd Okręgowy we Wrocławiu powziął poważne wątpliwości,

którym dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym. Według Sądu

Okręgowego, lakoniczność unormowania zawartego w art. 999 § 1 zdanie drugie

k.p.c. stwarza zasadnicze trudności w ocenie charakteru prawnego postanowienia o

przysądzeniu własności nieruchomości. Powołany przepis, stanowiąc wyraźnie, że

postanowienie to jest tytułem egzekucyjnym do wprowadzenia nabywcy w

posiadanie nieruchomości, nie określa w niezbędnym zakresie elementów treści

tego tytułu. Brak w nim wymagania zamieszczenia w sentencji postanowienia

nakazu wydania nieruchomości nabywcy, a także wskazania adresata tego

obowiązku. Kwestii tych nie regulują inne przepisy kodeksu postępowania

cywilnego, jak również rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 listopada

1987 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr

38, poz. 218 ze zm. – dalej: "reg.sąd."). Zdaniem Sądu Okręgowego, pominięcie w

postanowieniu o przysądzeniu własności nieruchomości wskazanych elementów

podmiotowych oraz przedmiotowych nie pozbawia tego orzeczenia waloru tytułu

egzekucyjnego w odniesieniu do osób wymienionych w protokole opisu i

oszacowania jako władające nieruchomością (z ograniczeniami wynikającymi z art.

1002 k.p.c.). Wyłania się jednak problem, w jaki sposób tytuł ten powinien zostać

zaopatrzony w klauzulę wykonalności, aby mógł stanowić podstawę egzekucji. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione przez Sąd Okręgowy do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

dotyczy wymagań, jakie musi spełniać postanowienie o przysądzeniu własności

nieruchomości aby mogło korzystać z przymiotu tytułu egzekucyjnego przeciwko

dłużnikowi egzekwowanemu. Ściślej rzecz ujmując, wiąże się ono z poszukiwaniem

odpowiedzi na pytanie, czy konieczne jest – w tym kontekście – zamieszczenie w

postanowieniu adresowanego do dłużnika nakazu wydania nieruchomości nabywcy,

a w przypadku opowiedzenia się za nieistnieniem takiego wymagania – czy i w

jakim zakresie oraz w jaki sposób jest możliwe uzupełnienie (doprecyzowanie)

postanowienia o przysądzeniu własności o wskazane wyżej elementy w celu

zapewnienia możliwości jego przymusowego wykonania.

Źródłem powziętych przez Sąd Okręgowy wątpliwości jest brzmienie art. 999 §

1 zdanie drugie k.p.c. Przepis ten stanowi, że prawomocne postanowienie o

przysądzeniu własności jest tytułem egzekucyjnym do wprowadzenia nabywcy w

posiadanie nieruchomości. Jakkolwiek unormowanie to nadaje wprost

wymienionemu postanowieniu moc tytułu egzekucyjnego, to jednak nie zawiera

żadnych wskazań co do konieczności zamieszczenia w tym orzeczeniu nakazu

wydania nieruchomości ani oznaczenia dłużnika, do którego nakaz ten miałby

zostać skierowany. Tymczasem – według zgodnego stanowiska prezentowanego w

judykaturze i piśmiennictwie – tytułem egzekucyjnym może być jedynie taki akt,

który ze względu na swoją treść nadaje się do przymusowego wykonania w drodze

egzekucji. Podkreśla się przy tym, że przymusowe wykonanie może dotyczyć

wyłącznie obowiązku świadczenia pomiędzy określonymi podmiotami (wierzycielem

i dłużnikiem ). Tak więc tytuł egzekucyjny musi zawierać wyraźne sformułowanie

obowiązku świadczenia wyrażające się najczęściej słowami polecającymi konkretne

zachowanie się dłużnika wobec wierzyciela (zasądza, nakazuje, zobowiązuje itp.),

gdyż bez doprecyzowania tych elementów nie nadawałby się on do realizacji, a

skierowanie go w takiej postaci do wykonania oznaczałoby przekazanie organowi

egzekucyjnemu, przynajmniej w pewnym zakresie, kompetencji zastrzeżonej dla

sądu.

W literaturze zagadnienie przedstawione do rozstrzygnięcia nie była szerzej

podejmowane. Wśród nielicznych i zdawkowych wręcz wypowiedzi na ten temat

przeważają jednak głosy wskazujące na potrzebę zamieszczania w postanowieniu

o przysądzeniu własności nakazu wydania nieruchomości skierowanego do jej

posiadacza wymienionego w protokole opisu i oszacowania (art. 947 § 1 pkt 5

k.p.c.), przy uwzględnieniu ograniczeń wynikających z art. 1002 k.p.c., dotyczących

osób władających nieruchomością bądź jej częściami na podstawie umów najmu

lub dzierżawy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego kwestia wymagań odnoszących się do

treści prawomocnego postanowienie o przysądzeniu własności nieruchomości w

związku z nadaniem mu przez ustawodawcę mocy tytułu egzekucyjnego nie była –

jak dotychczas – wprost przedmiotem rozważań, Sąd Najwyższy zajmował się

natomiast problemem z zagadnieniem tym związanym. Rozważał warunki, pod

jakimi prawomocne orzeczenie sądu ingerujące w stosunki prawnorzeczowe lub

rodzinne może służyć jako tytuł egzekucyjny w celu przymusowej realizacji

kształtowanych nim uprawnień. W wypowiedziach tych zarysowały się dwa kierunki

rozwiązań. Według jednego, wykonanie w drodze egzekucji wymienionych

uprawnień uzależnione jest od umieszczenia w treści orzeczenia wyraźnego nakazu

lub zakazu (por. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 4

grudnia 1957 r., 1 CO 16/57, OSN 1959, nr 1, poz. 1, uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 1952 r., C 1188/51, OSN 1953, nr 2,

poz. 32, oraz uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1968 r., III CZP 102/68,

OSNCP 1969, nr 9, poz. 155 i z dnia 26 czerwca 2002 r., III CZP 38/02, OSNC

2003, nr 7-8, poz. 97).

Do drugiego, przeciwstawnego nurtu należą wypowiedzi, w których Sąd

Najwyższy przyjmował, że podlegający egzekucji nakaz określonego zachowania

się dłużnika wobec wierzyciela niekiedy tkwi implicite w samym ukształtowaniu

prawa lub stosunku prawnego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2

września 1971 r., III CRN 290/71, OSNCP 1972, nr 2, poz. 36 oraz uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 20 marca 1992 r., III CZP 16/92, OSNCP 1992, nr 9, poz. 162 i

z dnia 30 stycznia 1976 r., III CZP 94/75, OSNCP 1976, nr 7-8, poz. 157). W

postanowieniu z dnia 2 września 1971 r. Sąd Najwyższy odniósł się do kwestii

wykonalności konstytutywnego postanowienia o przejęciu na własność Państwa

nieruchomości rolnych za zaległe należności na podstawie przepisów ustawy z dnia

28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za

zaległe należności (jedn. tekst: Dz.U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130 ze zm.). W regulacji

tej również nie było wskazania obowiązku zamieszczenia przez sąd w

postanowieniu nakazu wydania nieruchomości, przy czym przewidziano niej, że

orzeczenie to podlega wykonaniu w drodze egzekucji administracyjnej (art. 5).

Odwołując się do tego przepisu, Sąd Najwyższy stwierdził, że postanowienie o

przejęciu nieruchomości jest jednocześnie orzeczeniem nakazującym świadczenie,

gdyż w przeciwnym wypadku nie nadawałoby się do egzekucji.

Na gruncie rozważanego zagadnienia sytuacja przedstawia się odmiennie,

gdyż w art. 999 § 1 zdanie drugie k.p.c. ustawodawca expressis verbis nadał

postanowieniu o przysądzeniu własności atrybut tytułu egzekucyjnego w zakresie

wprowadzenia nabywcy w posiadanie nieruchomości. Uczynił to bez zastrzeżenia,

że postanowienie takie, dla swej zdatności do egzekucji, musi zawierać wyraźny

nakaz wydania nieruchomości nabywcy. Można wskazać istotne argumenty

przemawiające za tym, że zamieszczenie takiego nakazu jest niepotrzebne. Po

pierwsze, żaden przepis szczególny nie nakłada na sąd egzekucyjny takiego

obowiązku. Podstawy do tego – na co trafnie zwrócił uwagę Sąd Okręgowy – nie

sposób doszukać się w § 227 reg.sąd. Wprawdzie precyzuje on treść

postanowienia o przysądzeniu własności nieruchomości, ale w ściśle określonym

zakresie. Zawarte tam unormowania przewidują jedynie konieczność stwierdzenia

w sentencji postanowienia wydanego na podstawie art. 998 k.p.c., czy cała cena

nabycia została uiszczona albo czy na jej poczet zaliczono wierzytelność nabywcy

lub innego wierzyciela, bądź też – w przypadku spełnienia przesłanek

przewidzianych w art. 1001 k.p.c. – obowiązek zamieszczenia w niej zarządzenia w

przedmiocie utrzymania w mocy określonych służebności gruntowych.

Po wtóre, gdyby postanowienie o przysądzeniu własności miało ten wyraźny

nakaz zawierać, to – tak jak każde inne orzeczenie sądu nakładające obowiązek

określonego świadczenia – korzystałoby z przymiotu tytułu egzekucyjnego na

podstawie ogólnego przepisu art. 777 § 1 pkt 1 k.p.c. W takiej sytuacji unormowanie

zawarte w art. 999 § 1 zdanie drugie k.p.c. należałoby uznać za zbędne, co trudno

pogodzić z zasadą racjonalnego działania prawodawcy.

Zaprezentowane wyżej stanowisko nie jest w judykaturze poglądem nowym.

Zbieżną z nim myśl Sąd Najwyższy wypowiedział ubocznie także w uzasadnieniu

uchwały z dnia 26 czerwca 2002 r., III CZP 38/02, zauważając, iż sytuacja

określona w art. 999 § 1 zdanie drugie k.p.c. należy do tych przypadków, w których

ustawodawca w sposób jednoznaczny wyraził wolę nadania orzeczeniu

ingerującemu w stosunki prawnorzeczowe mocy tytułu egzekucyjnego bez potrzeby

zamieszczania w tym zakresie wyraźnego rozstrzygnięcia.

Przyjęcie odmiennego zapatrywania prowadziłoby do niedającego się

zaakceptować wniosku, że w razie niezamieszczenia w postanowieniu o

przysądzeniu własności nakazu wydania nieruchomości nabywca musiałby

wytoczyć odrębny proces o jej wydanie i uzyskać kolejny tytuł egzekucyjny

opiewający na to samo świadczenie. Taki stan rzeczy prowadziłby do

dysfunkcjonalności przepisów regulujących egzekucję z nieruchomości i

pozostawałby w oczywistej sprzeczności z celem unormowania zawartego w art.

999 § 1 zdanie drugie k.p.c. W świetle przytoczonych argumentów przyjąć należy,

że postanowienie o przysądzeniu własności zawiera w sobie implicite nakaz

wydania nieruchomości nabywcy.

Wątpliwości Sądu Okręgowego sięgają jednak dalej. Jak wspomniano,

koniecznym elementem tytułu egzekucyjnego jest oznaczenie wierzyciela oraz

dłużnika, tymczasem z treści samego postanowienia o przysądzeniu własności

nieruchomości nie wynika, kto jest adresatem zawartego w nim obowiązku

świadczenia. W okolicznościach sprawy powstaje zatem pytanie, czy do spełnienia

tego świadczenia zobowiązany jest dłużnik egzekwowany władający w toku

postępowania egzekucyjnego nieruchomością na podstawie przysługującego mu

prawa własności, a następnie – wobec przejścia tego prawa na nabywcę – bez

tytułu prawnego. Wyłania się także wątpliwość związana ze sposobem

doprecyzowania tytułu egzekucyjnego w postaci prawomocnego postanowienia o

przysądzeniu własności pod względem podmiotowym.

Należy zauważyć, że celem unormowania zawartego w art. 999 § 1 zdanie

drugie k.p.c. jest umożliwienie nabywcy nieruchomości realizacji nabytego przez

niego prawa własności jeszcze w toku postępowania egzekucyjnego. W konkretnym

stanie faktycznym w chwili sporządzania opisu i oszacowania dłużnik egzekwowany

władał przedmiotowa nieruchomością. W protokole z tych czynności fakt ten –

stosownie do dyspozycji art. 947 § 1 pkt 5 k.p.c. – podlegał odnotowaniu, nie ma

zatem żadnych przeszkód do przyjęcia, że we wskazanych okolicznościach dłużnik

egzekwowany na podstawie prawomocnego postanowienia o przysądzeniu

własności jest zobowiązany do wydania nieruchomości, skoro w dalszym ciągu nią

włada. Pogląd ten znajduje wsparcie w sygnalizowanych wypowiedziach

prezentowanych w piśmiennictwie.

Jeśli chodzi o kwestię skonkretyzowania osoby dłużnika zobowiązanego do

wydania nabywcy nieruchomości, to rozważany przez Sąd Okręgowy sposób jej

rozstrzygnięcia w drodze uzupełnienia postanowienia trzeba odrzucić. Jak

wspomniano, żaden przepis nie nakłada na sąd egzekucyjny obowiązku wskazania

dłużnika w postanowieniu wydawanym na podstawie art. 998 § 1 k.p.c. Nie można

zatem przyjąć, że postanowienie takie, niewymieniające osoby dłużnika, nie

zawiera koniecznego elementu jego treści, co jest niezbędną przesłanka

zastosowania art. 351 § 1 k.p.c. Wskazać również należy, że jednoznaczne

brzmienie tego przepisu dopuszcza uzupełnienie orzeczenia jedynie na wniosek

strony. Odmienne zapatrywanie Sądu Okręgowego nie znajduje żadnego

uzasadnienia. Rozwiązania rozważanego problemu trzeba poszukiwać na gruncie

art. 783 § 1 k.p.c., który pozwala sądowi nadającemu klauzulę wykonalności

oznaczyć – w razie potrzeby – jej zakres. Oznaczenie to może dotyczyć zarówno

przedmiotowego, jak i — co w rozpoznawanej sprawie ma istotne znaczenie —

podmiotowego zakresu egzekucji, a więc wskazywać, przeciwko komu egzekucja

ma być skierowana. Wprawdzie w literaturze można spotkać się ze stanowiskiem,

że potrzeba określenia podmiotowego zakresu egzekucji w postanowieniu o

nadaniu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności zachodzi wówczas, gdy

następuje zmiana po stronie wymienionego w tym tytule wierzyciela lub dłużnika,

jednakże przyjąć należy, że konieczność taka wyjątkowo powstaje także w

przypadku, gdy z mocy unormowań szczególnych – co odnosi się do postanowienia

o przysądzeniu własności – tytuł egzekucyjny w ogóle nie wymienia osoby dłużnika.

Obie sytuacje mieszczą się w szeroko ujętej potrzebie nadania klauzuli

wykonalności na rzecz lub przeciwko podmiotowi niewymienionemu w tytule

egzekucyjnym, powoływanej do uzasadnienia zastosowania art. 783 § 1 k.p.c.

Rozważania powyższe prowadzą do wniosku, że prawomocne postanowienie

o przysądzeniu własności stanowi z mocy art. 999 § 1 zdanie drugie k.p.c. tytuł

egzekucyjny do wprowadzenia nabywcy w posiadanie nieruchomości przeciwko

niewymienionemu w tym tytule dłużnikowi egzekwowanemu. Wykonanie

wynikającego z takiego postanowienia obowiązku wydania nieruchomości nabywcy

następuje po nadaniu klauzuli wykonalności przeciwko dłużnikowi

egzekwowanemu. Klauzula ta, jako skierowana przeciwko osobie, która nie jest

wymieniona w tytule egzekucyjnym, powinna być nadana w drodze odrębnego

postanowienia (§ 214 ust. 1 reg.sąd.). (...)

Z tych też względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie,

jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).