III CZP 129/05

Uchwała z dnia 22 lutego 2006 r., III CZP 129/05

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Banku BPH S.A. w K. przeciwko

Jarosławowi W. o nadanie klauzuli wykonalności, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 22 lutego 2006 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 21

listopada 2005 r.:

"Czy dopuszczalne jest nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. na rzecz banku powstałego w

wyniku połączenia z innym bankiem, który wystawił wymieniony tytuł egzekucyjny?"

podjął uchwałę:

W razie połączenia banków można nadać bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu wydanemu przez bank przejmowany klauzulę wykonalności na

rzecz banku przejmującego (art. 788 § 1 k.p.c.).

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 15 lipca 2005 r. Sąd Rejonowy w Katowicach oddalił

wniosek Banku BPH S.A. w K. o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu

tytułowi egzekucyjnemu wydanemu na rzecz wnioskodawcy przez jego poprzednika

prawnego Powszechny Bank Kredytowy S.A. w W., Oddział w P.T.

W związku z rozpoznaniem zażalenia wnioskodawcy na to postanowienie

Sądowi Okręgowemu w Katowicach nasunęły się wątpliwości, czy art. 788 § 1 k.p.c.

może mieć zastosowanie do bankowego tytułu egzekucyjnego ze względu na

odrębną regulację zawartą w art. 96-98 ustawy 29 sierpnia 1997 r. – Prawo

bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm., dalej: „Pr.bank.”).

Wyraził pogląd, że skoro Prawo bankowe zawiera kompleksowe unormowanie w

zakresie rozszerzenia możliwości egzekucji na podstawie bankowego tytułu

egzekucyjnego co do innych osób niż w nim wskazane (art. 98 Pr.bank.) to

wyklucza w tym zakresie możliwość stosowania przepisów kodeksu postępowania

cywilnego (art. 7781

, 779 § 2 i art. 787-7892

).

Sąd zauważył, że doktryna i judykatura dopuszcza możliwość nadania klauzuli

wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu na rzecz następcy ogólnego na

podstawie art. 788 § 1 k.p.c. Ocenił, że stanowisko to budzi poważne zastrzeżenia

ze względu na art. 96 ust. 2 Pr.bank., z którego wynika, że zarówno bank, który

wystawia tytuł egzekucyjny, jak i bank, na rzecz którego egzekucja ma być

prowadzona, to ten sam podmiot.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W judykaturze utrwalony jest pogląd, że zagadnienie prawne stanowiące

przedmiot pytania prawnego może dotyczyć tylko takich problemów prawnych, które

pozostają w związku z rozstrzygnięciem sprawy. Obecnie przesłanką odmowy

podjęcia uchwały przez Sąd Najwyższy jest brak konieczności wyjaśnienia

zagadnienia prawnego (art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052, ze zm.).

Wprawdzie Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 października 2001 r., III CZP

45/01 (OSNC 2002, nr 6, poz. 73) rozważał podobny problem, niemniej dotyczyła

ona jeszcze bankowego tytułu wykonawczego wystawionego na podstawie art. 53

ust. 2 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z

1992 r. Nr 72, poz. 359 – dalej: „Pr.bank. z 1989 r.”.), tj. poprzedniego stanu

prawnego. Istniała zatem podstawa do przyjęcia, że występuje konieczność

wyjaśnienia przedstawionego zagadnienia prawnego. (...)

Połączenie banków może nastąpić wyłącznie przez przeniesienie całego

majątku banku przejmowanego na bank przejmujący za udziały albo akcje, które

bank przejmujący wydaje członkom albo akcjonariuszom banku przejmowanego

(art. 124 ust. 3 Pr.bank.). Do następstwa prawnego, które jest przesłanką

stosowania art. 788 § 1 k.p.c., dochodzi tylko po stronie jednego z łączących się

podmiotów – banku przejmowanego. Jeżeli więc przed połączeniem wierzycielem

był bank przejmujący i wystawił on bankowy tytuł egzekucyjny, to przedstawiony

problem nie występuje. Powstaje dopiero wtedy, gdy tytuł ten wystawił bank

przejmowany. Zagadnienie prawne zostało więc ujęte zbyt szeroko.

W świetle reguł semantycznych znaczenie art. 788 k.p.c. nie budzi większych

wątpliwości; stosuje się go do wszystkich przypadków następstwa prawnego.

Zawarte w nim unormowanie obejmuje wszelkie tytuły egzekucyjne, tj. sądowe i

pozasądowe. W doktrynie, podobnie jak w judykaturze, w zasadzie jednolicie

wskazuje się na brak istotnych argumentów, które pozwalałyby wyłączyć a limine

stosowanie tego przepisu do jakiegoś rodzaju tytułów egzekucyjnych (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2004 r., III CZP 9/04, OSNC 2005, nr 6, poz.

98). Takie wykluczenie wymagałoby normatywnego wyszczególnienia.

Wbrew zapatrywaniu Sądu Okręgowego, za wyłączeniem stosowania art. 788

§ 1 k.p.c. nie przemawia utrata zdolności sądowej przez jego wystawcę w rezultacie

jego połączenia z innym bankiem. Niezależnie od tego, że tak istotne zdarzenie

prawne, jakim jest utrata mocy tytułu egzekucyjnego, następuje na podstawie

wyraźnego przepisu (por. np. art. 295 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), nie można wskazać

ważnej przyczyny wystąpienia takiego skutku. Zauważyć trzeba, że także śmierć

wierzyciela, który uzyskał jeden z tytułów egzekucyjnych określonych w art. 777 pkt

4-6 k.p.c., nie prowadzi do utraty ich mocy i nikt nie kwestionuje uprawnienia jego

spadkobierców do wystąpienia z wnioskiem o nadanie na ich rzecz klauzuli

wykonalności.

Wprawdzie relacja pomiędzy art. 788 k.p.c. a art. 98 Pr.bank. jest dyskusyjna,

ale – nie wdając się w spory doktrynalne – należy podkreślić, że przepis Prawa

bankowego dotyczy tylko następstwa prawnego w postępowaniu klauzulowym po

stronie dłużnika banku. Wskazuje on, przeciwko komu, oprócz dłużnika, może

zostać nadana klauzula wykonalności, nie dotyczy natomiast sukcesji po stronie

wierzyciela i tym samym należy uznać za trafny, dominujący w doktrynie i

znajdujący potwierdzenie w judykaturze, pogląd, że kwestię następstwa prawnego

ogólnego po stronie wierzyciela w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu należy rozstrzygnąć na podstawie art. 788 § 1

k.p.c. (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 października 2001 r., III CZP

45/01). Z samego charakteru instytucji bankowego tytułu egzekucyjnego wynika

natomiast, że niedopuszczalne jest nadanie takiemu tytułowi klauzuli wykonalności

na rzecz innego podmiotu niż bank (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2

kwietnia 2004 r., III CZP 9/04).

Do nadania bankowemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności na

podstawie art. 97 Pr.bank. konieczne jest, aby wierzytelność wynikała bezpośrednio

z czynności bankowej oraz aby jej źródłem była czynność bankowa dokonana

bezpośrednio z bankiem. Klauzula może zostać wydana wyłącznie przeciwko

osobie, która tej czynności dokonała i jeśli dłużnik złożył pisemne oświadczenie o

poddaniu się egzekucji. Ujęcie to odpowiada co do zasady dodanemu ustawą z

dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804) przepisowi art. 7862

k.p.c.,

zgodnie z którym w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu

tytułowi egzekucyjnemu sąd bada, czy dłużnik poddał się egzekucji oraz czy

roszczenie nim objęte wynika z czynności bankowej dokonanej bezpośrednio z

bankiem.

Wśród przedstawionych przesłanek wątpliwości dotyczą przesłanki

podmiotowej. Rozstrzygnąć należy, w jaki sposób interpretować sformułowanie, że

klauzula może być wydana „wyłącznie przeciwko osobie, która bezpośrednio z

bankiem dokonała czynności bankowej”.

Analizowane zagadnienie wymaga odpowiedzi na pytanie, jak rozumieć

zawarte w art. 97 ust.1 Pr.bank. wymaganie „bezpośredniości” w razie następstwa

prawnego ogólnego po stronie banku. W szczególności, czy wymaganie to jest

spełnione, gdy dłużnik dokonał wprawdzie czynności bezpośrednio z bankiem, lecz

z innym niż ten, który występuje o nadanie na swoją rzecz klauzuli wykonalności.

Stanowisko, że bank wskazany w art. 97 ust. 1 Pr.bank. nie musi być tym samym

bankiem, który występuje o nadanie klauzuli wykonalności na swoją rzecz, znajduje

oparcie w warstwie składniowej i znaczeniowej tego przepisu. Stanowiąc o banku,

nie wprowadza zastrzeżenia, aby był to ten sam bank, który ubiega się o nadanie

na jego rzecz klauzuli.

Przy interpretowaniu omawianej formuły bezpośredniości nie można

abstrahować od istoty i zasad sukcesji generalnej. Następca prawny wstępuje w

takim wypadku w sytuację prawną banku poprzednika ze wszystkimi

konsekwencjami prawnymi. Staje się więc wierzycielem w zakresie uprawnień,

które wynikały z czynności bankowej dokonanej przez poprzednika z dłużnikiem,

powinien być zatem traktowany jako „bezpośredni” wierzyciel takiego dłużnika w

rozumieniu art. 97 ust. 1 Pr.bank. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11

października 2001 r., III CZP 45/01).

Konkludując trzeba przyjąć, że zmiana podmiotowa po stronie wierzyciela,

jeżeli następca prawny ma status banku, nie oznacza, że wymaganie dokonania

czynności bezpośrednio z bankiem nie zostało spełnione.

Brak także przekonywających argumentów pozajęzykowych, które pozwoliłyby

na odstąpienie od wykładni literalnej. Odwołując się do genezy omawianego

unormowania Prawa bankowego trzeba zauważyć, że krytyka, która doprowadziła

do stwierdzenia niekonstytucyjnosci art. 53 ust. 2 Pr.bank. z 1989 r. (orzeczenie

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 maja 1995 r., K 12/93, OTK Zb.Urz. 1995, nr

1, poz. 14), wypływała z potrzeby zapobiegania posługiwaniu się przez banki

uproszczonym, pomijającym postępowanie rozpoznawcze, sposobem dochodzenia

roszczeń wynikających z wierzytelności nabytych od podmiotów niebędących

bankami. Charakterystyczne jest, że Trybunał ograniczył sentencję do

zakwestionowania tego przepisu tylko w takim w zakresie. Identyczne stanowisko

zajął Sąd Najwyższy (por. wyrok z dnia 7 maja 1997 r., II CKN 139/97, OSNC 1997,

nr 10, poz. 155). Dodać należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26

stycznia 2005 r., P 10/04 (OTK-A Zb.Urz. 2005, nr 1, poz. 7) nie zakwestionował

omawianego przywileju bankowego określonego w obecnym stanie prawnym w art.

96-98 Pr.bank., stanowiącego odstępstwo od typowego modelu ochrony sądowej,

przerzucającego konieczność wszczęcia sprawy na dłużnika. Skoro więc brak

podstaw do zakwestionowania tego uprzywilejowania, to tym bardziej nie można za

trafną uznać wykładni restrykcyjnej wobec banków, polegającej na wyłączeniu

stosowania do nich art. 788 k.p.c.

Nie jest też trafny argument wyprowadzony przez Sąd Okręgowy z

unormowania zawartego w art. 96 ust. 2 Pr.bank. Przepis ten należy rozumieć w ten

sposób, że nakłada on obowiązek wskazania banku, na rzecz którego ma się

toczyć egzekucja w czasie wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego.

Regulacja ta nie ma zatem znaczenia normatywnego co do skutków następstwa

prawnego pomiędzy bankami.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.