I UK 142/05

Wyrok z dnia 7 marca 2006 r.

I UK 142/05

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sąd rejonowy jest wła-

ściwy rzeczowo tylko w sprawach wymienionych w art. 4778

§ 2 k.p.c.

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie: SN Roman Kuczyński,

SA Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2006 r. sprawy

z odwołania Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w B.-B. o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy, na

skutek kasacji odwołującego się od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 29 września 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 23 lutego 2004 r. [...] i przekazał

sprawę Sądowi Okręgowemu w Bielsku-Białej do rozpoznania i orzeczenia o kosz-

tach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej zmienił wyrok Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z 23 lutego

2004 r. i oddalił odwołanie Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. od decyji Zakładu Ubez-

pieczeń Społecznych Oddziału w B.-B. z dnia 24 września 2002 r.

W sprawie tej Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. pismem z 31 stycznia 2002 r. wy-

stąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zwrot jednorazowego odszkodowania

wypłaconego rodzinie pracownika, zmarłego na skutek wypadku przy pracy w dniu

17 października 2001 r. W uzasadnieniu żądania wskazał na należną refundację wy-

płaconego świadczenia z funduszu wypadkowego w ramach Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, w oparciu o przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

na niekonstytucyjność przepisu art. 32 ustawy wypadkowej.

2

Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej, po decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziału w B.-B. z 24 września 2002 r. odmawiającej spełnienia żądania z

braku podstawy prawnej, postanowieniem z 2 października 2003 r. stwierdził swą

niewłaściwość rzeczową i przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w

Bielsku-Białej na podstawie art. 4778

§ 2 pkt 3 k.p.c. i art. 200 § 1 k.p.c.

Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej wyrokiem z 23 lutego 2004 r. zmienił decyzję

organu rentowego i zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B.-B.

na rzecz Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. 60.344 zł z odsetkami i kosztami. Ustalił,

że Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. w dniu 4 stycznia 2002 r. wypłacił uprawnionym

członkom rodziny pracownika Adama I., zmarłego w dniu 20 października 2001 r.

wskutek wypadku przy pracy, kwotę 60.344 zł tytułem jednorazowego odszkodowa-

nia na podstawie art. 12 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych. W dniu 31 stycznia 2002 r. pracodawca

wystąpił do organu rentowego o zwrot tej kwoty. Pozwany wpierw pismem z 14

marca 2002 r., a później decyzją z 24 września 2002 r., odmówił refundacji wypłaco-

nego jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy. W ocenie prawnej

uwzględnionego żądania Sąd Rejonowy przyjął, że Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. miał

prawo do refundacji przez pozwany organ rentowy wypłaconego jednorazowego od-

szkodowania, zwłaszcza po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 kwietnia 2002

r., P 5/01, stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu art. 32 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy

z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych, ograniczającego odpowiedzialność odszkodowawczą z tytułu jednora-

zowego odszkodowania wypadkowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych tylko do

pracowników nieuspołecznionych zakładów pracy i ich rodzin. W uzasadnieniu wyro-

ku Sąd Rejonowy wyraził pogląd, że sąd nie stosuje niekonstytucyjnego przepisu

również do zdarzeń sprzed orzeczenia niekonstytucyjności, stąd w sprawie to po-

zwany organ rentowy był zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania

wypadkowego i winien zwrócić powodowi wypłacone przezeń rodzinie pracownika

jednorazowe odszkodowanie. Do takiego samego wniosku, o rozliczeniu wypłaco-

nego przez pracodawcę odszkodowania ze składkami na ubezpieczenie społeczne,

uiszczanymi przez powoda jako płatnika składek, prowadziły również przepisy art. 54

pkt 1 i art. 55 pkt 4, art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. d ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych.

3

Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej uwzględnił apelację pozwanego organu ren-

towego i wyrokiem z 29 września 2004 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego z 23 lute-

go 2004 r. w ten sposób, że oddalił odwołanie Powiatowego Zarządu Dróg w Ż. od

decyzji pozwanego organu rentowego. Stwierdził błędne zastosowanie art. 32 ustawy

wypadkowej i ocenę skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 kwietnia 2002

r., które nie pozwalały na refundację pracodawcy przez organ rentowy jednorazowe-

go odszkodowania wypadkowego wypłaconego przed wejściem w życie wyroku Try-

bunału Konstytucyjnego. Do tego czasu przepis art. 32 ustawy wypadkowej w pełni

obowiązywał i powód jako uspołeczniony pracodawca był zobowiązany do zapłaty

jednorazowego odszkodowania wypadkowego. Podstawy dochodzonej refundacji nie

stanowiły również przepisy art. 54, 55 i 68 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych.

Kasację Powiatowy Zarząd Dróg w Ż. oparł na obu podstawach z art. 3931

k.p.c. Zarzucił przede wszystkim pominięcie nieważności postępowania (art. 378 § 1

k.p.c. w związku z art. 379 pkt 6 k.p.c.) z tej przyczyny, że Sąd Rejonowy orzekał w

sprawie jako sąd pierwszej instancji, pomimo że w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych o zwrot (refundację) jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku

przy pracy wypłaconego przez pracodawcę właściwy był Sąd Okręgowy jako sąd

pierwszej instancji bez względu na wartość przedmiotu sporu (art. 4778

§ 1 k.p.c.).

Zarzuty naruszenia prawa materialnego odnosiły się do: 1) błędnej wykładni przepi-

sów: art. 54 pkt 1 w związku z art. 55 pkt 4 oraz art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. d ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, polegającej na przyję-

ciu, że przepisy te nie mogą stanowić podstawy prawnej do dokonania refundacji

uspołecznionemu pracodawcy wypłaconego za pozwany organ rentowy jednorazo-

wego odszkodowania na rzecz członków rodziny pracownika zmarłego wskutek wy-

padku przy pracy przed dniem 19 czerwca 2000 r., to jest przed dniem wejścia w ży-

cie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego; 2) niezastosowania art. 410 § 2 k.c. i art.

518 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP oraz w związku z wyro-

kiem Trybunału Konstytucyjnego z 24 kwietnia 2002 r. Na tej podstawie skarżący

wniósł o uchylenie obu wyroków i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do po-

nownego rozpoznania lub o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji

organu rentowego, z prawem do kosztów w obu sytuacjach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Zasadny jest procesowy zarzut kasacji o naruszeniu przez Sąd drugiej instan-

cji przepisów nakazujących z urzędu uwzględnienie nieważności postępowania (art.

378 § 1 k.p.c.). Chodzi o rozpoznanie sprawy przez Sąd Rejonowy, w której Sąd

Okręgowy jest właściwy bez względu na wartość przedmiotu sporu (art. 379 pkt 6

k.p.c.).

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zasadą jest właściwość rze-

czowa sądu okręgowego (art. 4778

§ 1 k.p.c.). Stanowi ona wyjątek od zasady,

zgodnie z którą sądy rejonowe rozpoznają wszystkie sprawy z wyjątkiem spraw, dla

których zastrzeżona jest właściwość sądów okręgowych (art. 16 k.p.c.). Takie gene-

ralne zastrzeżenie właściwości sądów okręgowych jako właściwych w pierwszej in-

stancji do rozpoznania spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych nastąpiło również

w oderwaniu od innych kategorii spraw rozpoznawanych w pierwszej instancji przez

sąd okręgowy (art. 17 k.p.c.).

Wyjątkiem od właściwości sądów okręgowych w pierwszej instancji w spra-

wach z zakresu ubezpieczeń społecznych są sprawy, dla których w art. 4778

§ 2

k.p.c. została zastrzeżona właściwość sądów rejonowych. Zgodnie z tym przepisem

sąd rejonowy jest właściwy do rozpoznania spraw enumeratywnie wyliczonych, w

tym sprawy o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej

(art. 4778

§ 2 pkt 3 k.p.c.). Wykładnia tego przepisu nie pozwala na inne oznaczenie

zakresu (przedmiotu) takiej sprawy, niż wynikający z jego literalnej (gramatycznej)

treści. Odpowiada ona takiemu samemu określeniu przedmiotu sprawy w material-

nym prawie pracy i ubezpieczeń społecznych. Z uwagi na datę wejścia w życie prze-

pisu art. 4778

§ 2 k.p.c. (od 1 października 2001 r.), niewątpliwie chodzi w nim o

sprawy o odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy określone poprzednio obowią-

zującą ustawą wypadkową (art. 9, art. 12 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świad-

czeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jednolity tekst: Dz.U. z

1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), jak również o takie sprawy przewidziane aktualną

ustawą wypadkową (art. 6 ust. 1 pkt 4 i pkt 5 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych,

Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.). Do takiego wniosku prowadzi również sama treść

przepisu art. 4778

§ 2 k.p.c., w której tylko przez pozytywną egzemplifikację wskaza-

no sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych należące do właściwości sądu rejo-

nowego. Zakres tej właściwości nie może być więc szerszy niż wyraźnie oznaczony.

5

Po wtóre, takie wyliczenie tych spraw z reguły łączy się z określonym świadczeniem

lub roszczeniem przewidzianym w prawie materialnym (przykładowo chodzi o zasiłki

wymienione w punkcie 1 art. 4778

§ 1 k.p.c. i odpowiadające im ustawy). Uzasadnia

to ocenę, że przepis art. 4778

§ 2 pkt 3 k.p.c. o właściwości sądu rejonowego, jako

rzeczowo właściwego do rozpoznania określonych spraw z zakresu ubezpieczeń

społecznych, nie dopuszcza jakiejkolwiek wykładni rozszerzającej czy nawet celowo-

ściowej. Taką zaś - jak się wydaje - zastosował Sąd Okręgowy, gdyż niezasadnie

przekazał niniejszą sprawę do rozpoznania w pierwszej instancji przez Sąd Rejono-

wy. Sprawa o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy nie jest tożsama ze

sprawą wszczętą przez wnioskodawcę. Przedmiot tej sprawy jest inny w warstwie

faktycznej i prawnej. Przede wszystkim wnioskodawca nie dochodzi odszkodowania

z tytułu wypadku przy pracy, gdyż takie świadczenie podmiotowo pracodawcy nie

przysługuje. W sprawie o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy pracodawca

nie ma też legitymacji czynnej, która przysługuje pracownikowi albo jego rodzinie.

Pracodawca dochodzi w niniejszej sprawie „refundacji” lub zwrotu przez organ ren-

towy odszkodowania wypłaconego rodzinie pracownika, po jego śmierci na skutek

wypadku przy pracy. Nie jest to więc sprawa o odszkodowanie z tytułu wypadku przy

pracy. Już tylko wskazana relacja podmiotowa, związana z brakiem legitymacji czyn-

nej, wykluczała zakwalifikowanie sprawy jako sprawy o odszkodowanie z tytułu wy-

padku przy pracy. Niemniej i w dalszym zakresie Sąd Okręgowy winien był zwrócić

uwagę na niedopuszczalność właściwości rzeczowej Sądu Rejowego na podstawie

art. 4778

§ 2 pkt 3 k.p.c., z uwagi na odmienną faktyczną i prawną podstawę docho-

dzonego żądania (również same strony mogły zakwestionować przekazanie sprawy

do Sądu Rejonowego, gdyż na postanowienie o właściwości rzeczowej niższego

sądu przysługiwało zażalenie na podstawie art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c.). Wnioskodawca

prawną konstrukcję żądania opiera na twierdzeniu o uregulowaniu (zapłacie) przez

siebie długu organu rentowego i przyjmuje, że według prawa materialnego przysłu-

guje mu refundacja (zwrot) wypłaconego świadczenia na podstawie przepisów

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Twierdzenie to dodatkowo wzmacniać

ma orzeczenie o niekonstytucyjności art. 32 ustawy wypadkowej. Niezależnie od

tego, zarzuca również bezpodstawne wzbogacenie się organu rentowego.

Wobec takiego uzasadnienia faktycznego i prawnego żądania nie jest to

sprawa o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy, podlegająca rozpoznaniu

przez Sąd Rejonowy na podstawie art. 4778

§ 2 pkt 3 k.p.c. Ponadto należało zwrócić

6

uwagę, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot sprawy wy-

znacza decyzja organu rentowego i tu zajęte przez organ rentowy stanowisko także

nie dotyczyło odszkodowania dla uprawnionego ubezpieczonego z tytułu wypadku

przy pracy, lecz odmowy refundacji pracodawcy wypłaconego świadczenia.

Orzeczenie przez sąd rejonowy w sprawie, w której właściwy rzeczowo jest

sąd okręgowy, zawsze powoduje nieważność postępowania. Przy stwierdzonej nie-

ważności postępowania, ze względu na naruszenie przepisów o właściwości rzeczo-

wej sądów, uchyleniu podlegają wyroki obu Sądów. Sprawa podlega rozpoznaniu od

początku przez Sąd Okręgowy jako rzeczowo właściwy w pierwszej instancji.

Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c. w związku z art. 386 § 2 k.p.c. i art. 39319

k.p.c. (mając na uwadze przepisy

postępowania właściwe ze względu na datę wydania zaskarżonego orzeczenia - art.

3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywil-

nego …, Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

O kosztach orzeczono stosowanie do art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39319

k.p.c.

========================================