I UK 349/04

Wyrok z dnia 7 marca 2006 r.

I UK 349/04

Na podstawie umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Repu-

bliką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym podpisa-

nej w Warszawie dnia 9 października 1975 r. (Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101 ze

zm.) świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego i wypadkowego przysługują

tylko przez okres zamieszkiwania ubezpieczonego na terytorium państwa, któ-

rego instytucja ustaliła świadczenie (art. 4 ust. 3 i art. 7 ust. 3 tej umowy).

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie: SN Roman Kuczyński,

SA Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2006 r. sprawy

z odwołania Zygmunta Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddzia-

łowi w R. o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem

przy pracy, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Katowicach z dnia 21 lipca 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny w Katowicach zmienił wyrok Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach z 22 października

2002 r., w ten sposób, że ustalił, iż należna Zygmuntowi Ł. renta z tytułu wypadku

przy pracy podlega wypłacie od 13 maja 1998 r., a w pozostałej części oddalił jego

apelację.

Rozpoznając odwołanie Zygmunta Ł., wniesione na podstawie art. 4779

§ 4

k.p.c., wobec niewydania przez organ rentowy decyzji w sprawie z wniosku ubezpie-

czonego o wznowienie postępowania w trybie art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS i przyznanie prawa do renty w związku z wypadkiem

2

przy pracy, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach usta-

lił, że ubezpieczony w dniu 13 września 1978 r. uległ wypadkowi przy pracy, który w

związku z urazem kręgosłupa spowodował u niego inwalidztwo II a później III grupy i

miał on prawo do renty wypadkowej przyznane od 1 stycznia 1980 r. Rentę tę otrzy-

mywał do 31 marca 1989 r. Renta został wstrzymana wobec wyjazdu ubezpieczone-

go do Niemiec. Tam od 1 lutego 1993 r. otrzymywał rentę z tytułu niezdolności do

wykonywania zawodu, która nie jest rentą wypadkową, gdyż zdarzenia nie uznawano

za wypadek przy pracy według prawa niemieckiego.

W dniu 28 września 1999 r. ubezpieczony wystąpił w Polsce o przyznanie

renty wypadkowej w związku z wypadkiem przy pracy z 13 września 1978 r. Biuro

Rent Zagranicznych ZUS decyzją z 14 kwietnia 2000 r. odmówiło rozpatrzenia wnio-

sku wskazując, że właściwą jest niemiecka instytucja ubezpieczeniowa na podstawie

umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką

Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym, skoro ubezpieczony

w 1989 r. przesiedlił się i zamieszkuje w Niemczech. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z 5 lipca 2000 r. oddalił odwołanie

ubezpieczonego od tej decyzji. W kolejnej sprawie Sąd Okręgowy w Katowicach -

Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku wyrokiem z 6 grudnia 2000 r. oddalił odwołanie

ubezpieczonego o nakazanie organowi rentowemu wydania decyzji przyznającej

rentę wypadkową. Wobec ponownego wniosku ubezpieczonego o rentę wypadkową

pozwany organ rentowy pisemnie odpowiedział, że właściwa jest niemiecka instytu-

cja ubezpieczeniowa. Rozstrzygając o oddaleniu odwołania w obecnej sprawie o na-

kazanie wydania decyzji przez organ rentowy Sąd Okręgowy przyjął, że wobec za-

mieszkiwania ubezpieczonego w Niemczech właściwe w sprawie było Biuro Rent

Zagranicznych ZUS a nie jego Oddział w R. Nie przekazał jednak temu Biuru sprawy

do załatwienia wobec braku powołania przez ubezpieczonego nowych dowodów.

Jednocześnie ocenił, że pogorszenie stanu zdrowia ubezpieczonego w następstwie

wypadku przy pracy z 13 września 1978 r. było bez znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy, wobec przepisów art. 7 ust. 1 i ust. 2 umowy z 9 października 1975 r. między

Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu

emerytalnym i wypadkowym.

Apelacja ubezpieczonego zarzucała naruszenie art. 114 ust. 1 ustawy z 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS oraz obwieszczenia Prezesa Trybu-

nału Konstytucyjnego z 22 czerwca 1994 r. o utracie mocy obowiązującej art. 84 ust.

3

1 pkt 1 oraz ust. 4 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracow-

ników i ich rodzin, który stanowił nieuzasadnioną podstawę wstrzymania ubezpieczo-

nemu renty wypadkowej.

Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik ubezpieczonego wniósł o wypłatę renty

wypadkowej od 1 sierpnia 1989 r., to jest od faktycznego jej wstrzymania, z uwagi na

niewydanie decyzji przez organ rentowy o wstrzymaniu wypłaty świadczenia.

Sąd Apelacyjny uwzględniając argumentację apelacji przyjął, że renta wypad-

kowa została ubezpieczonemu zawieszona na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy z 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników wobec jego wyjazdu do

Niemiec i w konsekwencji wstrzymana na podstawie art. 102 ust. 1 pkt 1 tej ustawy.

Przepisy art. 84 ust. 1 i ust. 4 utraciły jednak moc w dniu 29 czerwca 1994 r. w

związku ze stwierdzeniem ich niekonstytucyjności. W aktach rentowych ubezpieczo-

nego brak jest jednak decyzji wstrzymującej wypłatę renty wypadkowej w związku z

wyjazdem za granicę. Stanowiło to naruszenie art. 102 ust. 1 ustawy z 14 grudnia

1982 r. Wstrzymanie wypłaty świadczenia wymagało wydania decyzji przez organ

rentowy (wyrok Sądu Najwyższego z 30 czerwca 1999 r., II UKN 19/99, OSNAPiUS

2000 nr 18, poz. 694). W przypadku ubezpieczonego nie doszło do „formalnego”

wstrzymania wypłaty renty inwalidzkiej wypadkowej. Organ rentowy winien doręczyć

ubezpieczonemu decyzję o wstrzymaniu świadczenia. Zaniechanie tego obowiązku

Sąd Apelacyjny ocenił jako błąd organu rentowego, co na podstawie art. 133 ust. 1

pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS rodzi obowiązek wypłaty ubezpieczone-

mu świadczenia za okres 3 lat wstecz od wniosku o podjęcie wypłaty świadczenia.

Uzasadniało to zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji i ustalenie, że renta z tytułu

wypadku przy pracy, należna ubezpieczonemu, podlega wypłacie od 13 maja 1998 r.

W pozostałej części apelacja został oddalona i tu Sąd Apelacyjny podzielił argu-

mentację Sądu Okręgowego, że skoro dla osób zamieszkałych za granicą decyzje

wydaje Biuro Rent Zagranicznych, to brak było podstaw do zobowiązania ZUS Od-

dział w R. do wydania decyzji „w tym zakresie”.

W kasacji organ rentowy zarzucił: 1) oczywiste naruszenie przepisów prawa

procesowego, art. 241 k.p.c., mające istotny wpływ na wynik postępowania przez

niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy oraz błędną ocenę zebranego mate-

riału dowodowego, w szczególności pobierania przez ubezpieczonego renty z nie-

mieckiej instytucji ubezpieczeniowej; 2) oczywiste naruszenie prawa materialnego,

art. 134 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS w związku

4

z art. 4 ust. 1 oraz art. 5 ust. 1 umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rze-

cząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i

wypadkowym, przez „ich nieuwzględnienie i nie wzięcie pod uwagę w przedmiotowej

sprawie”. W uzasadnieniu kasacji wskazano na pominięcie w ocenie prawnej oko-

liczności o zasadniczym znaczeniu dla sprawy. W szczególności pobierania przez

ubezpieczonego renty z niemieckiej instytucji ubezpieczeniowej, która zgodnie z

umową polsko-niemiecką była zobowiązana do świadczenia wobec zamieszkania

ubezpieczonego w Niemczech przed 31 grudnia 1990 r. Na tej podstawie skarżący

wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja oparta została na uzasadnionych podstawach i jej wniosek o uchyle-

nie zaskarżonego wyroku zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżony wyrok przyjmuje,

że działanie pozwanego organu rentowego było bezprawne, gdyż nie było podstaw

do zawieszenia i wstrzymania ubezpieczonemu prawa do renty wypadkowej. Poza

tym, już tylko sam brak decyzji o wstrzymaniu świadczenia miał być wystarczającą

podstawą do przyjęcia błędu organu rentowego i w konsekwencji do wyrównania

ubezpieczonemu świadczenia za okres 3 lat poprzedzających wniosek.

Sąd Apelacyjny podejmując takie rozstrzygnięcie naruszył prawo materialne,

bowiem do niespornego stanu faktycznego, zgodnie z którym ubezpieczony po wy-

padku przy pracy w 1978 r. miał rentę wypadkową i w 1989 r. przesiedlił się do Nie-

miec, nie zastosował umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rzecząpospo-

litą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadko-

wym (Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101 ze zm.; powoływana dalej jako „umowa”).

Umowa ta w systemie źródeł prawa stosowana jest przed ustawą i stwierdzenie to

uzasadnia prawo międzynarodowe (art. 27 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów

z 23 maja 1969 r., Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439), Konstytucja RP (art. 241 ust. 1 w

związku z art. 91, art. 89 ust. 1 i art. 87 ust. 1) oraz art. 84 ustawy z 14 grudnia 1982

r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze

zm.: powoływana dalej jako „ustawa o zep”) i art. 132 ustawy z dnia 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst:

Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Umowę stosuje się do sytuacji ubezpieczo-

nego z tego względu, że w czasie jej obowiązywania nabył w Polsce prawo do renty

5

wypadkowej oraz zmienił miejsce pobytu i zamieszkał w Niemczech. Umowę tę sto-

suje się do zdarzeń powstałych przed 1 stycznia 1991 r., czyli przed umową z 8

grudnia 1990 r. między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o

zabezpieczeniu społecznym (art. 27, Dz.U. z 1991 r. Nr 108, poz. 468). Rozróżnienie

obu tych umów jest konieczne z tego względu, że pierwsza oparta jest na zasadzie

terytorialności nieprzewidującej wzajemnego transferu świadczeń. Jej szczególna

regulacja uwzględnia zmianę miejsca zamieszkania (przesiedlenie się) ubezpieczo-

nego do drugiego kraju, w którym w ogóle może on nie mieć żadnego okresu ubez-

pieczenia. Rozwiązanie jakie w niej przyjęto polega na tym, że renty z zaopatrzenia

emerytalnego lub wypadkowego przyznaje tylko instytucja ubezpieczeniowa pań-

stwa, na którego terytorium osoba uprawniona mieszka, przy czym przy ustalaniu

świadczenia uwzględnia według obowiązujących ją przepisów okresy ubezpieczenia,

okresy zatrudnienia oraz okresy z nimi zrównane w drugim państwie w taki sposób,

jak gdyby zaistniały na terytorium pierwszego państwa (art. 4 ust. 2 umowy). Podob-

nie, przy ustalaniu renty z zaopatrzenia wypadkowego, instytucja ta, uwzględnia

według obowiązujących ją przepisów wypadki lub choroby, które zaistniały lub są

uznane za zaistniałe na terytorium drugiego państwa, w taki sposób, jak gdyby zaist-

niały na terytorium pierwszego państwa (art. 7 ust. 2 umowy). Zasadą jest również,

że świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego i wypadkowego przysługują tylko przez

okres zamieszkiwania ubezpieczonego na terytorium państwa, którego instytucja

świadczenie ustaliła (art. 4 ust. 3 i art. 7 ust. 3 umowy).

Takim podstawowym zasadom umowy i dalszym, które należy rozważyć w

związku z nietrafnością zaskarżonego wyroku, podlegał ubezpieczony. Jego prawo

do renty wypadkowej w związku ze zmianą miejsca pobytu i zamieszkaniem w 1989

r. w Niemczech, nie podlegało zawieszeniu na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy o zep

w związku z wyjazdem za granicę. Umowa z 9 października 1975 r. wyprzedzała tu

stosowanie tej ustawy i dla sytuacji ubezpieczonego określała odrębną podstawę

prawną wstrzymania świadczenia. Zgodnie z art. 8 umowy, jeżeli osoba pobierająca

rentę z zaopatrzenia wypadkowego zmieniła miejsce pobytu i zamieszkała na teryto-

rium drugiego państwa, zastosowanie miał art. 5 umowy. Według niego, jeżeli ren-

cista zmienił miejsce pobytu i zamieszkał na terytorium drugiego państwa, to nastę-

powało wstrzymanie renty z upływem miesiąca, w którym nastąpiła zmiana miejsca

zamieszkania. Te przepisy umowy stanowiły więc samodzielną podstawę do wstrzy-

mania ubezpieczonemu renty wypadkowej.

6

Sąd Apelacyjny natomiast błędnie miał na względzie zawieszenie świadczenia

na podstawie przepisu art. 84 ust. 1 pkt 1 ustawy o zep. Konsekwentnie, nie było

również uzasadnione odwoływanie się do obwieszczenia o niekonstytucyjności prze-

pisu art. 84 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 ustawy o zep, gdyż odnosiło ono swój skutek wobec

emerytów i rencistów, którzy wyjechali za granicę, jednak nie wobec tych, których

świadczenia zostały wstrzymane na podstawie umowy polsko-niemieckiej z 9 paź-

dziernika 1975 r. Podobnie jest, gdy idzie o powołany w uzasadnieniu zaskarżonego

rozstrzygnięcia wyrok Sąd Najwyższego z 30 czerwca 1999 r. (II UKN 19/99,

OSNAPiUS 2000 nr 18, poz. 694), a to z tego względu, że dotyczyło ono wyjazdu

ubezpieczonego do innego kraju i w podstawie jego rozstrzygnięcia zastosowanie

miały tylko przepisy ustawy a nie szczególna umowa międzynarodowa.

Nie jest również uprawnione zasadnicze stwierdzenie Sądu Apelacyjnego o

braku doręczenia ubezpieczonemu decyzji o wstrzymaniu świadczenia. Otóż jest

całkiem przeciwnie. Z akt rentowych ubezpieczonego wynika, że otrzymał zaświad-

czenie o wstrzymaniu z końcem marca 1989 r. renty wypadkowej w trybie umowy i w

tym dniu odebrał je osobiście, co też potwierdził swoim podpisem (zaświadczenie

P/D 4 [...]).

Skarżący ma więc rację, że sytuację prawną ubezpieczonego i prawo do renty

wypadkowej w Polsce determinuje wskazana umowa międzynarodowa i nieprze-

rwane zamieszkiwanie ubezpieczonego w Niemczech od opuszczenia kraju w 1989

r. Tym samym nie było podstaw prawnych do przyjętego przez Sąd Apelacyjny zało-

żenia, że ubezpieczony prawa tego nie utracił oraz że organ rentowy bezprawnie

wstrzymał mu wypłatę świadczenia. Umowa wyklucza bowiem sytuację, w której

ubezpieczony zamieszkuje na terytorium jednego państwa i jednocześnie pobiera

świadczenie od instytucji ubezpieczeniowej drugiego państwa. Wstrzymaniu świad-

czenia w związku ze zmianą miejsca pobytu i zamieszkaniem na terytorium drugiego

państwa, odpowiada prawo do wznowienia wypłaty renty, jednak dopiero po ponow-

nej zmianie miejsca pobytu i zamieszkaniu (po powrocie) na terytorium pierwszego

państwa (art. 8 w związku z art. 5 ust. 4 umowy).

Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 39815

§ 1

k.p.c.

========================================