II PZP 12/05

Uchwała z dnia 9 marca 2006 r.

II PZP 12/05

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie: SN Beata

Gudowska, SA Zbigniew Korzeniowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 marca 2006 r. sprawy

z powództwa Wiesława M. przeciwko Zakładowi Usług i Budownictwa „O.” - Bartosza

S. w O. o zapłatę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Okrę-

gowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 20

października 2005 r. [...]

„1) Czy dopuszczalne jest udzielenie przez adwokata pełnomocnictwa sub-

stytucyjnego aplikantowi radcowskiemu ?

a w razie negatywnej odpowiedzi na przedstawione pytanie,

2) Czy sytuacja taka prowadzi do nieważności postępowania na podstawie art.

379 pkt 2 in fine ?”

p o d j ą ł uchwałę:

1. udzielenie przez adwokata pełnomocnictwa substytucyjnego aplikan-

towi radcowskiemu jest niedopuszczalne,

2. odmówił udzielenia odpowiedzi na zagadnienie prawne zawarte w

punkcie drugim postanowienia.

U z a s a d n i e n i e

Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle nastę-

pującego stanu faktycznego. W pozwie z dnia 9 kwietnia 2003 r. powód Wiesław M.

domagał się zasądzenia od pozwanego Zakładu Usług i Budownictwa „O." Bartosza

S. w O. zaległego wynagrodzenia, diety z tytułu delegacji, sprostowania świadectwa

pracy oraz wydania druków RMUA i RP 7. W dniu 16 lipca 2003 r. adwokat Ryszard

S. złożył pismo procesowe powoda, informujące, że na podstawie udzielonego mu

2

pełnomocnictwa zgłasza się do udziału w sprawie i prosi o kierowanie wszelkiej kore-

spondencji na adres jego kancelarii. Jednocześnie w piśmie tym udzielił pełnomoc-

nictwa substytucyjnego aplikantom radcowskim Pawłowi S. i Marcinowi B. Do pisma

załączone zostało pełnomocnictwo procesowe udzielone adwokatowi Ryszardowi S.

przez powoda do prowadzenia sprawy [...] zawisłej przed Sądem Rejonowym w

Opolu. Pełnomocnictwo obejmowało również prowadzenie sprawy przed Sądem dru-

giej instancji. W dniu 4 listopada 2003 r. ustanowiony pełnomocnik - adwokat Ry-

szard S. złożył pismo procesowe, w którym ustosunkował się do odpowiedzi na po-

zew. Kolejne pisma procesowe powoda z dnia 22 marca 2004 r. i 18 czerwca 2004 r.

podpisane zostały przez aplikanta radcowskiego Pawła S., który reprezentował po-

woda na rozprawach w dniach 12 marca 2004 r., 23 kwietnia 2004 r., 29 czerwca

2004 r., 3 września 2004 r. i 17 czerwca 2005 r. W dniu 17 czerwca 2005 r. Sąd Re-

jonowy w Opolu uwzględnił powództwo i zasądził od pozwanego na rzecz powoda

określone kwoty tytułem wynagrodzenia, diet oraz odszkodowania wraz z odsetkami

ustawowymi, a także nakazał pozwanemu sprostowanie świadectwa pracy. W dniu 3

sierpnia 2005 r. pozwany wniósł apelację. Jednym z zarzutów podniesionych w ape-

lacji była nieważność postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c. - brak należycie umocowa-

nego pełnomocnika powoda). W uzasadnieniu tego zarzutu pozwany stwierdził, że

,,nie uchybiając merytorycznej wartości pism procesowych sporządzanych w niniej-

szej sprawie przez aplikanta radcowskiego, należy wskazać, iż zgodnie z panującym

poglądem art. 351

ustawy o radcach prawnych przyznaje aplikantom radcowskim

prawo do zastępowania radcy prawnego przed sądami (rejonowym i okręgowym)

jednakże bez prawa wnoszenia pism procesowych. Daleko mniejsze znaczenie ma

wypływające z literalnej interpretacji tego przepisu stanowisko wskazujące, iż apli-

kant radcowski może zastępować przed sądem radcę prawnego, a nie adwokata jak

to miało miejsce w niniejszej sprawie. Reprezentujący powoda, aplikant radcowski

wykroczył więc poza zakres przyznanych mu ustawą o radcach prawnych uprawnień,

wobec czego uznać należy, iż pełnomocnik powoda nie był należycie umocowany do

działania w niniejszej sprawie".

Zdaniem Sądu Okręgowego, dla oceny podniesionych zarzutów, decydujące

znaczenie ma treść przepisów dwóch ustaw korporacyjnych w związku z treścią

przepisów Kodeksu postępowania cywilnego normujących zagadnienia związane z

pełnomocnictwem. Przepis art. 25 ust. 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o ad-

wokaturze (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.) przewidywał

3

możliwość udzielenia przez adwokata substytucji, której zasady określał jej art. 77.

Powołany przepis stanowił, że substytutem adwokata może być aplikant adwokacki.

Natomiast według ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.), radca prawny może udzielić dalszego peł-

nomocnictwa (substytucji) innemu radcy prawnemu, adwokatowi, prawnikowi zagra-

nicznemu wykonującemu stałą praktykę w zakresie wynikającym z ustawy o świad-

czeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej

(art. 21 ustawy o radcach prawnych). Stosownie do art. 351

ustawy o radcach praw-

nych (w brzmieniu obowiązującym do dnia 9 września 2005 r.), po upływie sześciu

miesięcy od rozpoczęcia aplikacji radcowskiej aplikant radcowski może zastępować

radcę prawnego przed sądem rejonowym i organami administracji pierwszej instancji.

Po dwóch latach aplikacji radcowskiej aplikant radcowski może zastępować radcę

prawnego przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu

Administracyjnego. Od dnia 10 września 2005 r. powoływany art. 351

tej ustawy sta-

nowi w ust. 1 i 2, że po upływie sześciu miesięcy od rozpoczęcia aplikacji radcow-

skiej aplikant radcowski może zastępować radcę prawnego przed sądami rejono-

wymi, organami ścigania i organami administracji publicznej, a po upływie roku i sze-

ściu miesięcy od rozpoczęcia aplikacji radcowskiej aplikant radcowski może zastę-

pować radcę prawnego także przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwyższego,

Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego. Aplikant radcow-

ski może sporządzać i podpisywać pisma procesowe związane z występowaniem

radcy prawnego przed sądami, organami ścigania i organami administracji publicznej

- z wyraźnego upoważnienia radcy prawnego, z wyłączeniem apelacji, skargi kasa-

cyjnej i skargi konstytucyjnej. Aplikant adwokacki może zastępować radcę prawnego

na takich samych zasadach jak adwokata, jeżeli radca prawny jest wspólnikiem w

spółce adwokacko - radcowskiej. Substytutem radcy prawnego może być więc także

aplikant radcowski po odbyciu określonego w ustawie okresu aplikacji oraz aplikant

adwokacki. Co do tego ostatniego ustawa zastrzega, że może on zastępować radcę

prawnego na takich samych zasadach jak adwokata, jeżeli radca prawny jest wspól-

nikiem w spółce adwokacko - radcowskiej.

W ocenie Sądu Okręgowego, analiza ustaw korporacyjnych może prowadzić

do wniosku, iż adwokat nie może udzielić pełnomocnictwa substytucyjnego aplikan-

towi radcowskiemu. Za takim stanowiskiem przemawia między innymi brak wyraźne-

go przepisu dopuszczającego taką możliwość w Prawie o adwokaturze. Natomiast w

4

ustawie o radcach prawnych, ustawodawca przewidział możliwość udzielenia sub-

stytucji aplikantowi adwokackiemu przez radcę prawnego. Powyższe ustawy po-

wstawały i podlegały nowelizacji mniej więcej w tym samym czasie. Gdyby zatem

ustawodawca zamierzał dopuścić możliwość zastępowania adwokata przez aplikanta

radcowskiego, to z całą pewnością przewidziałby taką możliwość w Prawie o adwo-

katurze. Brak takiego wyraźnego uregulowania, analogicznego jak w ustawie o rad-

cach prawnych, rodzi istotną wątpliwość, czy aplikant radcowski może zastępować

adwokata na tych samych zasadach, jak aplikant adwokacki, także przy założeniu,

że adwokat jest wspólnikiem w spółce adwokacko -radcowskiej. Dla aplikanta adwo-

kackiego uprawnienie do zastępowania radcy prawnego jest wyraźne i wynika z tre-

ści przywołanego art. 351

ustawy o radcach prawnych. Stąd nie można rozszerzająco

rozumieć powyższego umocowania i obejmować uprawnieniem z niego wynikającym

również aplikanta radcowskiego odnośnie do możliwości występowania w imieniu

adwokata.

Kolejnym zagadnieniem wyłaniającym się na tle stanu faktycznego sprawy jest

okoliczność, że udzielenie substytucji miało miejsce przed dniem nowelizacji art. 351

ustawy o radcach prawnych, który to przepis - w tym czasie - nie dopuszczał możli-

wości zastępowania radcy prawnego przez aplikanta adwokackiego. Miało to ten

skutek, że przed dniem 10 września 2005 r., tak zastępstwo radcy prawnego przez

aplikanta adwokackiego, jak i adwokata przez aplikanta radcowskiego, nie było

prawnie możliwe.

Również w obecnym stanie prawnym, wykładnia przepisów ustaw korporacyj-

nych - art. 351

ustawy o radcach prawnych - rodzi wątpliwość, wyrażającą się w za-

gadnieniu czy - gdy brak wyraźnego zakazu udzielania pełnomocnictwa substytucyj-

nego przez adwokata aplikantowi radcowskiemu - można dopuścić do skuteczności

takich czynności, choćby z uwagi na to, że trudno dostrzec istotną różnicę między

zastępowaniem adwokata przez aplikanta radcowskiego, a zastępowaniem radcy

prawnego przez aplikanta adwokackiego. Z art. 91 k.p.c. wynika (pkt 3), że pełno-

mocnictwo procesowe obejmuje z mocy samego prawa umocowanie do udzielenia

dalszego pełnomocnictwa procesowego adwokatowi lub radcy prawnemu. Z powyż-

szego nie można jednak wyprowadzać wniosku, że adwokat może udzielić pełno-

mocnictwa substytucyjnego aplikantowi, zarówno adwokackiemu, jak i radcowskiemu

- byłoby to możliwe jedynie za zgodą strony. Z tych przyczyn w analizowanej sprawie

pełnomocnik powoda nie był należycie umocowany. Sąd Najwyższy, w uchwale z

5

dnia 20 grudnia 1968 r., III CZP 93/68 (OSNCP 1969 nr 7-8, poz. 129), stwierdził, że

skuteczność prawna czynności procesowych dokonanych przez osobę, która nie

może być pełnomocnikiem procesowym, zależy od ich zatwierdzenia przez zaintere-

sowaną stronę. Możliwość potwierdzenia przez stronę czynności procesowych

osoby, która nie może być pełnomocnikiem, przyjęta została także w wyroku z dnia

13 marca 1991 r., I CR 484/90 (OSNCP 1992 nr 7-8, poz. 138) oraz w uchwale z

dnia 18 września 1992 r., III CZP 112/92 (OSNCP 1993 nr 5, poz. 75).

Odmienny kierunek wykładni przyjęty został w wyroku z dnia 20 sierpnia 2001

r., I PKN 586/00 (OSNP 2003 nr 14, poz. 335). W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy

stwierdził, że występowanie w sprawie w charakterze pełnomocnika osoby, która nie

może nim być, oznacza brak należytego umocowania pełnomocnika, co prowadzi do

nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.). Podobnie w uchwale z dnia 28 lipca

2004 r., III CZP 32/04 (OSNC 2006 nr 1, poz. 2), Sąd Najwyższy przyjął, że „wystę-

powanie w charakterze pełnomocnika strony osoby, która nie może być pełnomocni-

kiem, oznacza brak należytego umocowania, co powoduje nieważność postępowania

(art. 379 pkt 2 k.p.c.). Uchybienie to nie może być usunięte w drodze zatwierdzenia

przez stronę czynności dokonanych przez tę osobę".

W ocenie Sądu Okręgowego więcej argumentów przemawia za przyjęciem

poglądu, iż uchybienie polegające na działaniu w charakterze pełnomocnika osoby,

która nie może pełnić tej funkcji, prowadzi zawsze do nieważności postępowania (art.

379 pkt 2 k.p.c.). W konkluzji tych rozważań, Sąd Okręgowy wyraził stanowisko, że

aplikant radcowski nie może zastępować adwokata, a w przypadku wystąpienia takiej

sytuacji zachodzi nieważność postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Udzielając odpowiedzi na pierwszą część przedstawionego zagadnienia

prawnego, należy przede wszystkim powołać się na przepisy Kodeksu postępowania

cywilnego normujące charakter pełnomocnictwa i jego zakres. Przepis art. 86 k.p.c.

stanowi, że strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed są-

dem osobiście lub przez pełnomocników. Pełnomocnikiem może być, zgodnie z art.

87 § 1 k.p.c., adwokat lub radca prawny. Natomiast samo pełnomocnictwo może być

albo procesowe - bądź to ogólne, bądź do prowadzenia poszczególnych spraw - albo

do niektórych tylko czynności procesowych (art. 88 k.p.c.). W rozpatrywanej sprawie

6

w dniu 16 lipca 2003 r. adwokat Ryszard S. złożył pismo procesowe powoda, infor-

mujące, że na podstawie udzielonego mu pełnomocnictwa zgłasza się do udziału w

sprawie i prosi o kierowanie wszelkiej korespondencji na adres jego kancelarii. Jed-

nocześnie w piśmie tym udzielił pełnomocnictwa substytucyjnego aplikantom rad-

cowskim Pawłowi S. i Marcinowi B. Do pisma załączone zostało pełnomocnictwo

procesowe udzielone adwokatowi Ryszardowi S. przez powoda do prowadzenia

sprawy [...] przed Sądem Rejonowym w Opolu. Pełnomocnictwo obejmowało również

prowadzenie sprawy przed Sądem drugiej instancji.

Zgodnie z art. 91 pkt 3 k.p.c., pełnomocnictwo procesowe obejmuje z samego

prawa umocowanie do udzielenia dalszego pełnomocnictwa procesowego adwoka-

towi lub radcy prawnemu, przy czym przepisy ustaw korporacyjnych - Prawo o adwo-

katurze oraz ustawy o radcach prawnych uzupełniają ten ostatni przepis. W ustawie -

Prawo o adwokaturze - art. 25 ust. 3 wskazuje, że w przypadku gdy adwokat prowa-

dzący sprawę nie może wziąć osobiście udziału w rozprawie lub wykonać osobiście

poszczególnych czynności w sprawie, może udzielić substytucji innemu adwokatowi,

a w sytuacjach określonych w art. 77 tej ustawy, także aplikantowi adwokackiemu.

Zgodnie z ostatnio powołanym przepisem, po sześciu miesiącach aplikacji adwokac-

kiej aplikant adwokacki mógł zastępować adwokata tylko przed sądem rejonowym,

organami ścigania, organami państwowymi, samorządowymi i innymi instytucjami.

Po roku i sześciu miesiącach aplikacji aplikant adwokacki mógł także zastępować

adwokata przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu

Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu. Natomiast

aplikant adwokacki, który uprzednio odbył aplikację sądową, prokuratorską, notarial-

ną lub radcowską zakończoną pozytywnie złożonym egzaminem, mógł zastępować

adwokata przed sądem rejonowym, a po odbyciu jednego roku aplikacji adwokackiej

- przed organami wymienionymi w ust. 2. Po nowelizacji Prawa o adwokaturze, obo-

wiązującej od dnia 10 września 2005 r., w art. 77 wskazano, że po sześciu miesią-

cach aplikacji adwokackiej aplikant adwokacki może zastępować adwokata tylko

przed sądem rejonowym, organami ścigania, organami państwowymi, samorządo-

wymi i innymi instytucjami, a po roku i sześciu miesiącach aplikacji adwokackiej apli-

kant adwokacki może także zastępować adwokata przed innymi sądami, z wyjątkiem

Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytu-

cyjnego i Trybunału Stanu.

7

Natomiast w ustawie o radcach prawnych, możliwość substytucji uregulowano

w art. 21, według którego radca prawny mógł udzielić dalszego pełnomocnictwa

(substytucji) innemu radcy prawnemu, adwokatowi, prawnikowi zagranicznemu wy-

konującemu stałą praktykę w zakresie wynikającym z ustawy o świadczeniu przez

prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej, a także apli-

kantowi radcowskiemu. Przepis art. 21 w wersji obowiązującej od dnia 10 września

2005 r., po znowelizowaniu ustawy stwierdzał, że radca prawny może udzielić dal-

szego pełnomocnictwa (substytucji) innemu radcy prawnemu, adwokatowi, prawni-

kowi zagranicznemu wykonującemu stałą praktykę w zakresie wynikającym z ustawy

o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej

Polskiej. Tym samym zgodnie z brzmieniem przywołanych przepisów trzeba stwier-

dzić, że zarówno poprzednie uregulowania jak i obowiązujące od dnia 10 września

2005 r. (po nowelizacji) nie dopuszczały możliwości udzielenia substytucji (pełno-

mocnictwa substytucyjnego) przez adwokata aplikantowi radcowskiemu.

Przechodząc do rozważań dotyczących ewentualnej nieważności postępowa-

nia w związku z niedopuszczalnością udzielenia przez adwokata pełnomocnictwa

substytucyjnego aplikantowi radcowskiemu, należy uzupełnić stan faktyczny sprawy,

przedstawiając zakres działań podjętych przez występujących w sprawie pełnomoc-

ników. Pozew do sądu złożył osobiście powód będący osobą fizyczną, co do której

nie stwierdza się, ażeby była to osoba niezdolna do czynności prawnych lub ograni-

czona w takiej zdolności. Powód - już po wniesieniu przez siebie pozwu - udzielił peł-

nomocnictwa adwokatowi, co oznacza, że adwokat Ryszard S. został prawidłowo

umocowany. Kolejne czynności w sprawie były podejmowane przez działającego z

substytucji tego adwokata aplikanta radcowskiego. Aplikant Paweł S., reprezentował

powoda na rozprawach w dniach 12 marca 2004 r., 23 kwietnia 2004 r., 29 czerwca

2004 r., 3 września 2004 r. i 17 czerwca 2005 r. Zgodnie z zapisem protokółu z po-

siedzenia Sądu w dniu 12 marca 2004 r. pełnomocnik powoda podtrzymał żądania

pozwu, wnosząc dodatkowo o zasądzenie od pracodawcy odszkodowania z tytułu

rozwiązania umowy o pracę z winy pracodawcy w wysokości wynagrodzenia za

dwutygodniowy okresu wypowiedzenia, a w dniu 23 kwietnia 2004 r. rozszerzył żą-

danie pozwu dodatkowo o zapłatę odszkodowania w wysokości odsetek karnych od

nieterminowo odprowadzonej części wynagrodzenia powoda tytułem zajęć alimenta-

cyjnych oraz zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego. Na posiedzeniach w

dniach 29 czerwca, 3 września 2004 r. oraz 17 czerwca 2005 r. pełnomocnik sub-

8

stytucyjny nie modyfikował żądań zawartych w pozwie. Tak więc w toku postępowa-

nia przed Sądem pierwszej instancji wśród czynności podjętych przez pełnomocnika

substytucyjnego znalazły się czynności prowadzące do modyfikacji żądań pozwu,

które zostały przez Sąd uwzględnione.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, trafnie powołanym przez Sąd Okręgowy,

przyjmuje się, że występowanie w sprawie w charakterze pełnomocnika osoby, która

nie może nim być, oznacza brak należytego umocowania pełnomocnika, co prowadzi

do nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c. - tak w wyroku z dnia 20 sierpnia

2001r., I PKN 586/00, OSNP 2003 nr 14, poz. 335). Podobnie w uchwale z dnia 28

lipca 2004 r., III CZP 32/04 (OSNC 2006 nr 1, poz. 2), Sąd Najwyższy przyjął, że

„występowanie w charakterze pełnomocnika strony osoby, która nie może być peł-

nomocnikiem, oznacza brak należytego umocowania, co powoduje nieważność po-

stępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.). Uchybienie to nie może być usunięte w drodze

zatwierdzenia przez stronę czynności dokonanych przez tę osobę". Podzielając te

poglądy w całości, należy jednak zauważyć, że nie odnoszą się one do stanu fak-

tycznego rozpoznawanej sprawy. W świetle ustaleń Sądu, pełnomocnik powoda -

adwokat Ryszard S. - został bowiem umocowany prawidłowo. Przedłożone przez

niego pełnomocnictwo miało charakter pełnomocnictwa procesowego szczególnego,

tj. do prowadzenia konkretnej sprawy ([...] przed Sądem pierwszej i drugiej instancji).

O nienależytym umocowaniu pełnomocnika, powodującym z mocy art. 379 pkt 2

k.p.c. nieważnością postępowania, można mówić wtedy, gdy osoba działająca jako

pełnomocnik nie legitymuje się prawidłowym pełnomocnictwem, a także wtedy gdy

osobie występującej w charakterze pełnomocnika, strona wprawdzie udzieliła pełno-

mocnictwa, ale osoba ta nie może być w danej sprawie pełnomocnikiem. Gdy więc

pełnomocnikiem strony był należycie umocowany adwokat, nie zachodzą okoliczno-

ści wskazane w powołanym przepisie, prowadzące do nieważności postępowania.

W rozpoznawanej sprawie wadliwe - niezgodne z przepisami - było umocowa-

nie pełnomocnika substytucyjnego. To jednak, w świetle powyższych uwag, nie pro-

wadzi do nieważności postępowania w myśl art. 379 pkt 2 k.p.c. Wadliwość tę sąd

apelacyjny ocenia biorąc pod uwagę jej ewentualny wpływ na wynik sprawy,

uwzględniając i to, że strona może potwierdzić czynność procesową dokonaną przez

osobę, która nie legitymowała się należytym pełnomocnictwem (w okolicznościach

sprawy - substytucyjnym), gdy jej pełnomocnikiem była osoba, która mogła nim - w

9

świetle przepisów - być (por. uwagi zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20

sierpnia 2001 r., I PKN 586/00, OSNP 2003 nr 14, poz. 335).

Z tych wszystkich względów podjęto uchwałę jak w sentencji.

========================================