III CZP 13/06

Uchwała z dnia 22 marca 2006 r., III CZP 13/06

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, Oddziału w W. przy uczestnictwie dłużnika Jacka D. o orzeczenie

zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu jawnym w dniu 22 marca 2006 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gliwicach postanowieniem z dnia 7

listopada 2005 r.:

"Czy w sytuacji gdy w terminie z art. 21 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i

naprawcze nie został złożony wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika, a dłużnik

nadal nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań i w dalszym ciągu istnieją

podstawy do ogłoszenia jego upadłości, wskazany w art. 377 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze roczny termin należy liczyć od dnia, w którym powstał

obowiązek złożenia takiego wniosku na podstawie art. 21 wskazanej ustawy, czy

też od momentu ustania przesłanek uzasadniających złożenie wniosku o ogłoszenie

upadłości dłużnika?"

podjął uchwałę:

Jeżeli nie złożono wniosku o ogłoszenie upadłości, nie orzeka się zakazu

prowadzenia działalności gospodarczej, gdy postępowanie w tej sprawie nie

zostało wszczęte w terminie rocznym od dnia, w którym dłużnik był

obowiązany wystąpić o upadłość, to jest od powstania podstawy do

ogłoszenia upadłości. Termin ten nie może rozpocząć biegu przed wejściem w

życie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze

zm.).

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 23 czerwca Sąd Rejonowy w Gliwicach oddalił

wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w R. o orzeczenie wobec

dłużnika będącego osobą fizyczną zakazu prowadzenia działalności gospodarczej.

Ustalił, że nie toczy się ani nie było prowadzone postępowanie upadłościowe wobec

uczestnika, który co najmniej od stycznia 1999 r. trwale nie regulował wobec

wnioskodawcy wymagalnych zobowiązań i od tego terminu występowała podstawa

do złożenia wniosku o ogłoszenie jego upadłości.

Sąd ocenił, że w stosunku do dłużnika zachodzą przesłanki zawarte w ustawie

z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535

ze zm. – dalej: „Pr.u.n.”), uzasadniające orzeczenie pozbawienia go prawa

prowadzenia działalności gospodarczej. Wskazał także, że zgodnie z art. 377

Pr.u.n. sąd orzeka wobec dłużnika ten zakaz lub zakaz pełnienia funkcji członka

rady nadzorczej, reprezentanta i pełnomocnika w spółce handlowej,

przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu, jeżeli

postępowanie w tej sprawie nie zostało wszczęte w ciągu roku od umorzenia lub

zakończenia postępowania upadłościowego albo oddalenia wniosku o ogłoszenie

upadłości na podstawie art. 113 Pr.u.n., a gdy nie złożono wniosku o ogłoszenie

upadłości, od dnia, w którym dłużnik był obowiązany ten wniosek złożyć.

Według Sądu Rejonowego, nawet gdyby roczny termin liczyć od wejścia w

życie Prawa upadłościowego i naprawczego, to upłynął on najpóźniej w dniu 30

czerwca 2004 r., a zatem wniosek wniesiony po terminie należało oddalić.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy, Sąd Okręgowy przedstawił przytoczone

na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. Podniósł, że

przyjęta przez Sąd pierwszej instancji wykładnia art. 377 Pr.u.n. prowadzi do

ochrony niewypłacalnego dłużnika, który nie składa wniosku o ogłoszenie upadłości

w terminie, mimo że przez cały czas nie wykonuje wymagalnych zobowiązań. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia niezbędne jest rozważenie

dwóch kwestii. Pierwsza dotyczy sposobu liczenia terminu zawartego w art. 377

Pr.u.n., a ściśle rzecz ujmując, określenia początku jego biegu w sytuacji, w której

wniosek o ogłoszenie upadłości nie został złożony. Druga obejmuje problem

znaczenia terminu prekluzyjnego do wystąpienia z żądaniem orzeczenia zakazu

prowadzenia działalności gospodarczej wobec dłużnika, co do którego podstawa

ogłoszenia upadłości powstała w okresie obowiązywania rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo

upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej:

„Pr.upadł.”).

Termin wskazany w art. 377 Pr.u.n. jest terminem prekluzyjnym prawa

materialnego, a więc nie podlega przedłużeniu ani przywróceniu i jego uchybienie

powoduje oddalenie wniosku o orzeczenie zakazu. Aby odpowiedzieć na pytanie,

kiedy dłużnik powinien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości, trzeba sięgnąć do

art. 10 i 11 ust. 1 i 2 Pr.u.n. W świetle tych unormowań upadłość ogłasza się w

stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny (art. 10 Pr.u.n.), a stan ten

powstaje, gdy dłużnik nie wykonuje wymagalnych zobowiązań, przy czym dłużnik

będący podmiotem innym niż osoba fizyczna jest niewypłacalny także wtedy, gdy

długi przekroczą wartość jego majątku, choć na bieżąco reguluje zobowiązania (art.

11 ust. 1 i 2 Pr.u.n.).

Dłużnik jest zobowiązany, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia, w

którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w tym przedmiocie

wniosek (art. 21 ust. 1 Pr.u.n.). Gdy dłużnikiem jest osoba prawna albo inna

jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której odrębna

ustawa przyznaje zdolność prawną, obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie

upadłości spoczywa na każdym, kto ma prawo ją reprezentować sam lub z innymi

osobami (art. 21 ust. 2 Pr.u.n.).

Z punktu widzenia początku biegu terminu wskazanego w art. 377 Pr.u.n.

można rozważać trzy rozwiązania, tj. że jest to dzień, w którym dłużnik obowiązany

był złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości, bądź pierwszy dzień po upływie terminu

dwutygodniowego określonego w art. 21 ust. 1 Pr.u.n. lub pierwszy dzień, w którym

przestała istnieć podstawa do ogłoszenia upadłości.

Z wykładni językowej art. 377 w związku z art. 21 ust.1 Pr.u.n. wynika

wyraźnie, że dłużnik jest obowiązany złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości w dniu,

w którym powstała podstawa do ogłoszenia upadłości. Konkluzji tej nie zmienia fakt,

że w każdym następnym dniu jej istnienia ma nadal obowiązek do zgłoszenia tego

wniosku. Z interpretacją literalną powołanych przepisów nie można pogodzić

liczenia terminu rocznego od upływu terminu wskazanego w art. 21 ust. 1 Pr.u.n.

Norma stanowiąca, że dłużnik jest obowiązany złożyć wniosek o ogłoszenie

upadłości nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wystąpiła do

tego podstawa, nie oznacza, że w czasie jego biegu nie ma tego obowiązku. Jej

funkcja jest odmienna. Znaczenie terminu dwutygodniowego przejawia się w tym,

że jego zachowanie skutkuje wyłączeniem odpowiedzialności odszkodowawczej

określonej w art. 21 ust. 3 Pr.u.n., jak również możliwości orzeczenia zakazu na

podstawie art. 373 ust.1 pkt 1 Pr.u.n. Pierwszy przepis przewiduje

odpowiedzialność odszkodowawczą podmiotów wskazanych w art. 21 ust. 1 i 2

Pr.u.n. tylko w wypadku, w którym nie zgłosiły one wniosku o ogłoszenie upadłości

w terminie określonym w art. 21 ust. 1 Pr.u.n. Z kolei w świetle art. 373 ust.1 pkt 1

Pr.u.n. jedną z przesłanek orzeczenia zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej jest, aby osoba, wobec której miałby być orzeczony zakaz, będąc do

tego zobowiązana z mocy ustawy (art. 21 ust. 1 i 2 Pr.u.n.), nie złożyła w terminie

dwóch tygodni od dnia powstania podstawy wniosku o ogłoszenie upadłości.

Złożenie więc w terminie wynikającym z art. 21 ust. 1 Pr.u.n. wniosku o ogłoszenie

upadłości przez osobę zobowiązaną do tego z mocy ustawy oznacza, że wobec niej

nie może być już orzeczony zakaz, stosownie do art. 373 ust. 1 pkt 1 Pr.u.n. Nie

wyklucza to orzeczenia go na innej podstawie.

Nie do przyjęcia jest też stanowisko, że termin roczny do wystąpienia z

żądaniem orzeczenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej – w wypadku

gdy wniosek o ogłoszenie upadłości nie został zgłoszony – miałby biec od dnia, w

którym przestała istnieć podstawa do ogłoszenia upadłości. Z istoty rzeczy dłużnik,

przestaje wtedy być już obowiązany do zgłoszenia wniosku.

Wykładni językowej nie wykluczają względy natury funkcjonalnej. Dłużnik nie

jest podmiotem wyłącznie legitymowanym do wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie

upadłości, nie można więc zakładać, że nie będzie celowo występował z tym

wnioskiem, licząc w ten sposób na upływ terminu określonego w art. 377 Pr.u.n.,

gdyż może z nim wystąpić każdy z wierzycieli.

Roczny termin do wystąpienia z żądaniem orzeczenia zakazu działalności

gospodarczej biegnie od dnia, w którym dłużnik był obowiązany złożyć wniosek o

ogłoszenie upadłości tylko wtedy, gdy nie został on wniesiony. Gdy był złożony,

przedmiotowy termin biegnie już od dnia umorzenia lub zakończenia postępowania

upadłościowego albo oddalenia wniosku na podstawie art. 13 Pr.u.n.

Jeżeli nadal istnieje podstawa ogłoszenia upadłości, fakt, że dłużnik nie złożył

wniosku od roku od wystąpienia podstawy, nie oznacza całkowitego wyłączenia

możliwości orzeczenia zakazu, gdyż wówczas, jeżeli z wnioskiem o upadłość

wystąpił wierzyciel, powoduje to inny sposób liczenia terminu wynikającego z art.

377 Pr.u.n. Zaprezentowania wykładnia ma dodatkowy walor; dłużnik, który zataił

podstawę do ogłoszenia swojej upadłości w razie jej ujawnienia i złożenia wniosku o

ogłoszenie upadłości, w postępowaniu o zakaz prowadzenia działalności

gospodarczej nie może skutecznie wykazywać, że podstawa ogłoszenia upadłości

wystąpiła wcześniej niż rok przed zgłoszeniem wniosku o ogłoszenie upadłości.

Za dokonaną wykładnią przemawia także sposób rozpoczęcia biegu terminu

prekluzyjnego co do wystąpienia z wnioskiem o orzeczenie zakazu w sytuacji, w

której do ogłoszenia upadłości nie doszło ze względu na ustalenie, że majątek

niewypłacalnego dłużnika nie wystarczał na zaspokojenie kosztów postępowania.

Nawet bowiem wtedy, gdy wniosek o ogłoszenie upadłości zostaje rozstrzygnięty na

podstawie art. 13 Pr.u.n., termin do orzeczenia zakazu rozpoczyna bieg od dnia

oddalenia wniosku. Zamiarem ustawodawcy nie było więc „odwlekanie” orzekania

zakazu prowadzenia działalności gospodarczej wobec dłużnika, jeżeli nie był

składany wniosek o ogłoszenie upadłości.

Przystępując do oceny zagadnienia, jak liczyć termin roczny określony w art.

377 Pr.u.n., gdy podstawa do ogłoszenia upadłości powstała przed wejściem w

życie Prawa upadłościowego i naprawczego, tj. przed dniem 1 października 2003 r.,

a wniosek o orzeczenie przedmiotowego zakazu został złożony w terminie

późniejszym, należy zauważyć, że Prawo upadłościowe z 1934 r., regulując

instytucję orzekania zakazu (art. 172

-173

Pr.upadł. ), nie ustanowiło terminu

prekluzyjnego do wszczęcia tego postępowania. Z kolei Prawo upadłościowe i

naprawcze zawiera tylko jeden przepis intertemporalny dotyczący tej kwestii;

zgodnie z art. 540, do postępowań wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy

na podstawie art. 172

Pr.upadł. stosuje się przepisy dotychczasowe.

Z unormowania tego wynika więc, że jeżeli postępowanie o orzeczenie zakazu

wszczęto po wejściu w życie Prawa upadłościowego i naprawczego, to stosuje się

przepisy nowe.

Nie przesądza to jednak kwestii, jak ustalić w omawianym wypadku początek

biegu terminu rocznego określonego w art. 377 Pr.u.n. Aby odpowiedzieć na to

pytanie, trzeba odwołać się do charakteru tego przepisu. Skoro zawarty w nim

termin jest terminem prekluzyjnym i jego niezachowanie wywołuje oddalenie

wniosku o orzeczenia zakazu, a nie jego odrzucenie, to jest to norma prawa

materialnego. Przepis ten nie działa wstecz i nie powinien mieć zastosowania do

zdarzeń, które wystąpiły przed dniem jego wejścia w życie. (...)

Za tym stanowiskiem przemawia także przyjęcie de lege lata w zakresie

orzekania zakazu prowadzenia działalności gospodarczej zasady skargowości,

inaczej bowiem niż poprzednio, postępowanie to nie może być wszczęte z urzędu,

a jedynie na wniosek uprawnionego podmiotu (art. 376 ust. 1 zdanie pierwsze

Pr.u.n.). Skoro zatem wprowadzono skargowość i ustanowiono termin prekluzyjny,

nie można liczyć terminu określonego w art. 377 Pr.u.n. od dnia, w którym powstał

obowiązek dłużnika zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, gdy miało to

miejsce przed dniem 1 października 2003 r. Taki sposób oznaczałby

zaakceptowanie wniosku, że termin taki może upłynąć nawet przed wejściem życie

Prawa upadłościowego i naprawczego, tj. zanim został wprowadzony do systemu

prawnego, co jest nie do przyjęcia.

Z tych względów przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnięto, jak w

uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).