II UK 115/05

Wyrok z dnia 29 marca 2006 r.

II UK 115/05

Podstawa wymiaru emerytury repatrianta nie może być ustalona według

jego zarobków uzyskanych za granicą przed przyjazdem do Polski.

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie: SN Zbigniew Hajn, SA

Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 marca 2006 r. sprawy

z odwołania Mieczysława A. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału

w W. o wysokość emerytury, na skutek kasacji ubezpieczonego od wyroku Sądu

Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 8 grudnia 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W. decyzją z 18 stycznia 2002 r.

ustalił Mieczysławowi A. prawo do emerytury od 1 stycznia 2002 r., w najniższej wy-

sokości z braku podstawy wymiaru.

W odwołaniu ubezpieczony zarzucił, iż jako repatriant ma prawo do ustalenia

podstawy wymiaru emerytury z odpowiednim uwzględnieniem jego zarobków na

Białorusi.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu decyzję

organ rentowego uznał za prawidłową i odwołanie ubezpieczonego oddalił. Ustalił, że

ubezpieczony (urodzony 1 stycznia 1933 r.) jest repatriantem z Białorusi. W dniu 22

listopada 2001 r. uzyskał poświadczenie obywatelstwa polskiego na podstawie

ustawy z 9 listopada 2000 r. o repatriacji. Do 31 grudnia 2001 r. miał prawo do eme-

rytury z białoruskiej instytucji ubezpieczeniowej. Pozwany organ rentowy ustalił

ubezpieczonemu 45 lat, 7 miesięcy i 6 dni zatrudnienia na Białorusi w latach 1949-

99. Okresy te uznano jako składkowe na mocy art. 16 ust. 4 ustawy o repatriacji oraz

na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

2

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wobec niemożności ustalenia podstawy wy-

miaru organ rentowy przyznał ubezpieczonemu emeryturę w najniższej wysokości na

podstawie art. 23 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z 8 grudnia 2004 r. oddalił apelację

ubezpieczonego. Za prawidłowe uznał ustalenia i argumentację prawną Sądu pierw-

szej instancji. Podniósł również, że ubezpieczony nie posiada żadnego okresu ubez-

pieczenia w Polsce. Z mocy art. 22 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie został

wydany żaden akt prawny określający sposób obliczenia emerytury lub renty dla re-

patriantów. Obowiązujące rozporządzenie z 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegóło-

wych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent nie umożliwia ustalenia

emerytury w sposób proponowany przez ubezpieczonego.

Kasację ubezpieczony oparł na obu podstawach z art. 3931

k.p.c. Zarzucił na-

ruszenie prawa materialnego: 1) art. 15 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z FUS, przez błędną wykładnię i przyjęcie, że wskazany w nim sposób wyli-

czenia emerytury nie może być odniesiony do sytuacji faktycznej ubezpieczonego, a

zwłaszcza, iż pojęcie „stosowania przepisów prawa polskiego” oznacza wyłączenie

możliwości przeliczenia okresów zatrudnienia za granicą według prawa polskiego w

celu określenia podstawy wymiaru emerytury; 2) art. 22 w związku z art. 23 tej

ustawy, przez jego zastosowanie i przyjęcie, iż w sytuacji ubezpieczonego nie można

ustalić podstawy wymiaru emerytury zgodnie z zasadami określonymi w ustawie „lub

w rozporządzeniu Rady Ministrów”, podczas gdy przepisy art. 22 w związku z art.

194 ustawy pozwalają na przyjęcie, że w sprawie mają zastosowanie przepisy rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z 9 marca 1984 r. w sprawie okresów zatrudnienia za gra-

nicą i zasad udzielania świadczeń emerytalno-rentowych z tytułu tego zatrudnienia,

wydanego na podstawie art. 10 ust. 2 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin, a będącego odpowiednikiem art. 22 ustawy z

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS.

Zarzut naruszenia przepisów postępowania kasacja odnosiła do: art. 378 § 1

k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., oraz art. 5 k.p.c. i 232 k.p.c.,

przez nieuwzględnienie wniosków ubezpieczonego i całkowicie pobieżne odniesienie

się do zaproponowanego przez niego sposobu obliczenia emerytury, które to uchy-

bienie „mogło” mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu. Jej

zarzuty oparte są na założeniu, że zarobki ubezpieczonego uzyskiwane na Białorusi

mogą stanowić bazę do wyliczenia podstawy wymiaru przyznanej mu emerytury w

związku z repatriacją do kraju.

Przed oceną zarzutów kasacji odnoszących się do prawa materialnego, które

jurydycznie nie są trafne, należy wyjść od wskazania na podstawowe dla sprawy

przepisy art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353

ze zm.; powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach) oraz art. 16 ust. 4

ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 53,

poz. 532 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o repatriacji) i stwierdzić, że przyjęte

w nich rozwiązania oparte są na tzw. fikcji prawnej. Pierwszy przepis stanowi, że

okresem składkowym jest okres zatrudnienia za granicą osób, które w tym czasie nie

były obywatelami polskimi, jeżeli powróciły do kraju po dniu 22 lipca 1944 r. i zostały

uznane za repatriantów. Drugi przepis stanowi, że decyzja o uznaniu za repatrianta

powoduje, iż przy ustalaniu jego prawa do świadczeń emerytalnych i rentowych oraz

ich wysokości w Rzeczypospolitej Polskiej okresy zatrudnienia za granicą uwzględnia

się jako okresy składkowe. Faktycznie jednak repatriant przed przyjazdem do kraju,

w czasie zatrudnienia za granicą nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne w

kraju. Należy zwrócić na to uwagę, gdyż w tym zkaresie sytuacja repatrianta jest ko-

rzystniejsza niż obywatela polskiego, który wyjechał z kraju i pracował za granicą. W

przypadku wyjazdu obywatela polskiego do pracy za granicę okres zatrudnienia za

granicą uznawany jest za okres składkowy tylko wówczas, jeżeli w tym czasie były

opłacane składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce (art. 6 ust. 2 pkt 1d ustawy o

emeryturach i rentach oraz art. 2 ust. 2 pkt 1d ustawy z 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw, Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). Brak składek w kraju eliminował

taki okres zatrudnienia za granicą jako okres składkowy i uniemożliwiał uwzględnie-

nie go w ustaleniu podstawy wymiaru emerytury według art. 15 ustawy o emerytu-

rach i rentach. Uznanie zatem repatriantowi okresów zatrudnienia za granicą jako

okresów składkowych na podstawie art. 16 ust. 4 ustawy o repatriacji, nie jest więc

równoznaczne z prawem do ustalenia podstawy wymiaru emerytury w oparciu o za-

robki uzyskiwane przed przyjazdem do kraju.

4

Myli się też kasacja, gdy twierdzi, że w sprawie winno mieć zastosowanie roz-

porządzenie Rady Ministrów z dnia 9 marca 1984 r. w sprawie okresów zatrudnienia

za granicą i zasad udzielania świadczeń emerytalno-rentowych z tytułu tego zatrud-

nienia (Dz.U. Nr 17, poz. 81 ze zm.) a to z tej przyczyny, że rozporządzenie to nie

obowiązuje od 1 stycznia 1999 r. Utraciło moc na podstawie art. 194 ustawy o eme-

ryturach i rentach, a to z tego względu, że materia objęta jego regulacją znalazła się

w ustawie o emeryturach i rentach. Inaczej mówiąc rozporządzenie to nie stanowi

przepisu wykonawczego do art. 22 tej ustawy. Do chwili obecnej nie zostało wydane

żadne rozporządzenie w oparciu o delegację z tego przepisu, stąd zastosowanie, w

zakresie niesprzecznym z ustawą o emeryturach i rentach, ma nadal obowiązujące

rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych

zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent (Dz.U. z 1989 r. Nr 11, poz. 63 ze

zm.). Jednakże i te przepisy nie stanowią prawnego oparcia do przyjęcia żądania

ustalenia podstawy wymiaru emerytury repatrianta według jego zarobków uzyska-

nych za granicą przed przyjazdem do kraju. Przepisy te bowiem nie odnoszą się do

repatrianta, a tylko do sytuacji ubezpieczonego, który wyjechał za granicę i pracował

tam jako pracownik (§ 10 rozporządzenia z 1 kwietnia 1985 r.). Tak samo nie obej-

muje zarobków repatrianta uzyskanych przez niego przed przyjazdem do kraju roz-

porządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia eme-

rytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.). Zarobki te nie stanowiły podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne w Polsce i dlatego nie były objęte

zakresem przedmiotowym tego rozporządzenia.

Prowadzi to do zasadniczego stwierdzenia w sprawie, że nie został naruszony

art. 15 ustawy o emeryturach i rentach, gdyż podstawę wymiaru emerytury ubezpie-

czonego może stanowić tylko podstawa składek na ubezpieczenie społeczne odpro-

wadzanych w kraju, a nie wynagrodzenie repatrianta uzyskane przezeń przed jego

przyjazdem do kraju, z którego odprowadzano składki do białoruskiej instytucji ubez-

pieczeniowej. Nieuprawnione jest także twierdzenie kasacji, że pojęcie przeciętnej

podstawy wymiaru składki według prawa polskiego w rozumieniu art. 15 ustawy o

emeryturach i rentach oznacza nakaz stosowania polskich przepisów, również w sto-

sunku do ubezpieczonego, który był zatrudniony wyłącznie za granicą, a nie to, że

wobec osób nieposiadających okresu zatrudnienia w Polsce nie może być stosowany

sposób ustalania podstawy wymiaru emerytury na mocy tego przepisu. Całkowicie

5

nietrafna jest argumentacja, że uzasadnia to § 6 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. w sprawie ustalania okresów pracy i innych okre-

sów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania i wypłacania

(M.P. Nr 44, poz. 358), zgodnie z którym repatriantom wlicza się do okresu pracy

uprawniającego do nagrody okresy zatrudnienia za granicą na zasadach i warunkach

obowiązujących w kraju. Uprawnienie to realizuje się bowiem tylko w stosunku pracy

podjętym przez repatrianta po przyjeździe do kraju.

Funkcjonowanie polskiego systemu ubezpieczeń społecznych oparte jest na

zasadzie, że wysokość świadczenia emerytalnego (rentowego) zależy od udziału

ubezpieczonego w jego tworzeniu. Ubezpieczony, w tym repatriant, musi więc posia-

dać określony okres składkowy, który pozwoli ustalić mu podstawę wymiaru według

art. 15 ustawy o emeryturach i rentach. Dopiero wówczas może uzyskać dalsze

zwiększenie świadczenia zgodnie z art. 53 ust. 1 tej ustawy, wynikające z posiadania

okresów ubezpieczenia (składkowych i nieskładkowych). Ani ustawa o repatriacji, ani

ustawa o emeryturach i rentach nie dają natomiast podstawy do stwierdzenia, że

mimo braku składek na ubezpieczenie społeczne w kraju, należy repatriantom zali-

czyć - również na zasadzie fikcji - określoną wartość składek na ubezpieczenie spo-

łeczne. Przepisy ubezpieczenia społecznego mają charakter ściśle bezwzględnie

obowiązujący, co wyraża się między innymi w tym, że podstawa wymiaru świadcze-

nia nie może być ustalona w sposób dowolny. Każdorazowo podstawa wymiaru eme-

rytury i renty ma być ustalona w sposób pewny i konkretny, co powoduje nawet o

tym, że ubezpieczony, który nie udowodni wysokości swoich składek, może nie mieć

ustalonej podstawy wymiaru. Ta zasada przesądza, że bez znaczenia były zarzuty

procesowe kasacji. Ubezpieczonemu nie można bowiem było ustalić podstawy wy-

miaru polskiej emerytury na podstawie jego zarobków uzyskiwanych na Białorusi w

latach 1989-1998.

Podobne zagadnienie prawne było już przedmiotem uchwały Sądu Najwyż-

szego z 16 września 2004 r., III UZP 3/04 (OSNP 2005 nr 7, poz. 98), stwierdzającej,

że wysokość emerytury przysługującej repatriantowi, który nie był objęty ubezpiecze-

niem społecznym na podstawie przepisów prawa polskiego, ustala się na podstawie

art. 23 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych.

Z tych motywów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 39312

k.p.c.

6

========================================