III CZP 14/06

Uchwała z dnia 30 marca 2006 r., III CZP 14/06

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w postępowaniu upadłościowym "B.", S.A. w K. w sprawie

zgłoszenia wierzytelności wierzyciela "M.P.O.", sp. z o.o. w K. po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 30 marca 2006 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Rejonowy w Kielcach postanowieniem z dnia

10 stycznia 2006 r.:

„1. Czy niezałączenie przez wierzyciela będącego osobą prawną do

zgłoszenia wierzytelności, wbrew wymaganiom z art. 68 k.p.c., dokumentu

wykazującego umocowanie jego organu do działania stanowi brak formalny tegoż

zgłoszenia skutkujący jego zwrotem w trybie art. 242 ustawy z dnia 28 lutego

2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) – w

sytuacji, gdy wierzyciel ten ma status przedsiębiorcy lub nie posiadając tego statusu

jest reprezentowany przez pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym,

2. czy wierzyciel wskazany w pkt. 1 mający status przedsiębiorcy dopełnia

wymagań z art. 68 k.p.c. załączając do zgłoszenia wierzytelności kserokopię odpisu

z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego poświadczoną za

zgodność z oryginałem przez pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą

prawnym?"

podjął uchwałę:

Radca prawny, który jako pełnomocnik wierzyciela będącego osobą

prawną dokonuje pierwszej czynności procesowej, polegającej na zgłoszeniu

wierzytelności, powinien – pod rygorem przewidzianym w art. 242 ustawy z

dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz.

535 ze zm.) – dołączyć do zgłoszenia pełnomocnictwo oraz dokument

wykazujący umocowanie organu osoby prawnej udzielającego

pełnomocnictwa. Dokumentem takim może być uwierzytelniona przez niego

kopia odpisu z właściwego rejestru.

Uzasadnienie

Zarządzeniem z dnia 10 listopada 2005 r. sędzia-komisarz w Sądzie

Rejonowym w Kielcach zwrócił spółce z o.o. pod firmą "M.P.O." z siedzibą w K.

zgłoszenie wierzytelności z dnia 21 października 2005 r. Stwierdził, że w piśmie z

dnia 21 października 2005 r., sporządzonym przez pełnomocnika będącego radcą

prawnym, spółka z o.o. "M.P.O." dokonała zgłoszenia wierzytelności przysługującej

jej od upadłego. Zgłoszenie to zostało jednak dokonane bez zachowania wymagań

określonych w art. 68 k.p.c. w związku z art. 229 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: „Pr.u.n.”),

ponieważ pełnomocnik dołączył do niego poświadczoną przez siebie kserokopię

odpisu z rejestru przedsiębiorców zamiast oryginału tego dokumentu. Zgodnie z art.

68 k.p.c., organ osoby prawnej jest obowiązany przy pierwszej czynności

procesowej wykazać swoje umocowanie dokumentem. Należy przyjąć, że w

przepisie tym chodzi o oryginał dokumentu, ilekroć bowiem ustawodawca uważał,

że oryginał może być zastąpiony odpisem, tylekroć dawał temu wyraz w

konkretnym przepisie. Jako przykład posłużyć mogą przepisy art. 89 § 1 k.p.c. lub

art. 239 Pr.u.n. Załączona kserokopia odpisu z rejestru przedsiębiorców,

poświadczona przez radcę prawnego, nie może zastąpić oryginału dokumentu,

ponieważ radcowie prawni nie mają generalnej kompetencji do poświadczania

odpisów dokumentów. Kompetencja taka – jak wynika z art. 79 pkt 2 i art. 96 pkt 2

w związku z art. 2 § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, jedn.

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369 ze zm. – dalej: „Pr.not.”) – przysługuje

notariuszom, wobec czego jedynie odpis dokumentu poświadczony przez

notariusza ma walor dokumentu urzędowego. Skoro w niniejszej sprawie

pełnomocnik procesowy będący radcą prawnym nie dołączył do zgłoszenia

wierzytelności kserokopii odpisu z rejestru poświadczonej przez notariusza,

zachodzą podstawy, by stwierdzić, że zgłoszenie zawiera braki uniemożliwiające

nadanie mu biegu. Z tej przyczyny, zgodnie z art. 242 Pr.u.n., podlega ono zwrotowi

bez wzywania do uzupełnienia.

W zażaleniu na powyższe zarządzenie wierzycielka zarzuciła, że przewidziany

w art. 68 k.p.c. wymóg udokumentowania umocowania nie odnosi się do

pełnomocnika procesowego, lecz do organu osoby prawnej. Gdyby jednak uznać,

że wymóg ten dotyczy także pełnomocnika, należałoby przyjąć, że radca prawny

może sam poświadczyć kopię odnośnego dokumentu, skoro – w myśl art. 89 § 1

k.p.c. – może sam uwierzytelnić odpis udzielonego mu pełnomocnictwa.

Wymaganie w każdej sprawie cywilnej od pełnomocnika zajmującego się

zawodowo reprezentowaniem osób prawnych oryginałów odpisów z rejestru byłoby

zresztą – jak podniosła wierzycielka – zbędną i kosztowną uciążliwością. W

konkluzji wnosiła o uchylenie zaskarżonego zarządzenia.

Przy rozpoznawaniu zażalenia Sąd Rejonowy w Kielcach powziął poważne

wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionych zagadnieniach prawnych,

przytoczonych na wstępie uchwały. Wskazał na rozbieżności w doktrynie co do

traktowania wymagania przewidzianego w art. 68 k.p.c. jako warunku formalnego,

który podlega uzupełnieniu na podstawie art. 130 k.p.c., albo jako braku w zakresie

przesłanek procesowych, który może podlegać konwalidacji w sposób wskazany w

przepisach art. 70-71 k.p.c. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota wątpliwości wyrażonych w przedstawionych zagadnieniach prawnych

sprowadza się do rozstrzygnięcia kwestii, czy pełnomocnik procesowy osoby

prawnej będący radcą prawnym spełnia wymaganie dołączenia do zgłoszenia

wierzytelności pełnomocnictwa i wykazuje swoje umocowanie, jeżeli dołącza do

zgłoszenia, które jest pierwszą czynnością procesową wierzyciela, poświadczony

przez siebie odpis udzielonego mu pełnomocnictwa wraz z poświadczoną przez

siebie kopią (kserokopią) odpisu z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru

Sądowego dotyczącego wierzyciela. Zgłoszenie wierzytelności powinno bowiem –

obok szczególnych wymagań określonych w art. 239 i 240 Pr.u.n. – spełniać

wymagania ogólne pisma procesowego przewidziane w art. 126 k.p.c. w związku z

art. 229 Pr.u.n., co oznacza, że jeżeli jest ono pierwszym pismem procesowym w

sprawie, pełnomocnik, który je wnosi, powinien dołączyć do niego pełnomocnictwo i

wykazać swoje umocowanie (art. 89 § 1 i art. 126 § 3 k.p.c. w związku z art. 229

Pr.u.n.).

Przystępując do rozważenia tak ujętych wątpliwości, trzeba rozpocząć od

przypomnienia, że zarówno w judykaturze Sądu Najwyższego, jak i w nauce prawa

przyjmuje się, że skoro zgodnie z art. 126 § 3 k.p.c. warunkiem formalnym pisma

procesowego wnoszonego przez pełnomocnika jest dołączenie do niego

pełnomocnictwa, jeżeli wcześniej nie zostało ono złożone, to niespełnienie tego

warunku uzasadnia wdrożenie przez przewodniczącego postępowania

przewidzianego w art. 130 k.p.c. (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 24

sierpnia 1937 r., C I 2382/36, Zb.Urz. 1938, poz. 282, postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 19 marca 1969 r., I CZ 106/68, OSNC 1970, nr 1, poz. 8, z dnia

25 lutego 1998 r., II UZ 4/98, OSNP 1999, nr 6, poz. 228, z dnia 14 stycznia 2000 r.,

I CKN 345/98, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 140, z dnia 17 sierpnia 2000 r., II CKN

894/00, "Biuletyn SN" 2000, nr 10, s.14, z dnia 26 kwietnia 2001 r., II CZ 10/01, nie

publ. oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003 r., III CZP 74/03,

OSNC 2005, nr 1, poz. 6). Jeżeli zaś przepisy szczególne nie przewidują wzywania

do uzupełnienia braków formalnych pisma procesowego, lecz jego natychmiastowy

zwrot – jak czyni to art. 242 Pr.u.n. – wówczas niezachowanie wymogu dołączenia

pełnomocnictwa skutkuje zarządzeniem zwrotu pisma.

Za utrwalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego uznać trzeba również

stanowisko, że do dochowania określonego w art. 126 § 3 k.p.c. wymogu

formalnego pisma procesowego nie wystarczy złożenie przez pełnomocnika

dowolnego pełnomocnictwa, musi to być bowiem dokument odpowiadający

niezbędnym wymaganiom przewidzianym dla pełnomocnictwa procesowego, z

którego wynika upoważnienie do występowania w sprawie w imieniu strony. Jeżeli

wymaganie to nie jest spełnione, ma zastosowanie art. 130 k.p.c., chyba że przepis

szczególny nie przewiduje wzywania do uzupełnienia braków formalnych pisma

procesowego. Kognicja przewodniczącego przy badaniu dochowania warunków

formalnych pisma procesowego w zakresie wynikającym z art. 126 § 3 k.p.c.

obejmuje zatem także badanie, czy z treści złożonego pełnomocnictwa wynika

umocowanie do działania za mocodawcę (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z

dnia 24 sierpnia 1937 r., C I 2382/36, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19

marca 1969 r., I CZ 106/68, z dnia 17 sierpnia 2000 r., II CKN 894/00, z dnia 14

stycznia 2000 r., I CKN 345/98 oraz uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada

2003 r., III CZP 74/03 i z dnia 19 maja 2004 r., III CZP 21/04, OSNC 2005, nr 7-8,

poz. 118).

Pojęcie pełnomocnictwa – jak podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

uchwały z dnia 27 listopada 2003 r., III CZP 74/03 – ma dwojakie znaczenie; z

jednej strony oznacza pochodzące od mocodawcy umocowanie pełnomocnika do

działania w imieniu mocodawcy, z drugiej natomiast – dokument obejmujący

(potwierdzający) to umocowanie. Od udzielenia pełnomocnictwa trzeba przy tym

odróżnić jego wykazanie przed sądem, będące jednym z warunków skuteczności

pełnomocnictwa, a tym samym podejmowania czynności procesowych w imieniu

mocodawcy. Zgodnie z art. 89 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., pełnomocnik obowiązany

jest przy pierwszej czynności procesowej dołączyć do akt sprawy pełnomocnictwo z

podpisem mocodawcy lub wierzytelny odpis pełnomocnictwa. Dokument

pełnomocnictwa lub jego wierzytelny odpis jest więc dowodem potwierdzającym

przed sądem istnienie umocowania pełnomocnika do działania w imieniu

mocodawcy.

Kwestia, czy sam dokument pełnomocnictwa jest wystarczającym dowodem

potwierdzającym umocowanie pełnomocnika do działania w imieniu mocodawcy

będącego osobą prawną, nie była dotychczas przedmiotem szerszych rozważań w

orzecznictwie. Chodzi – rzecz jasna – o sytuację, w której umocowanie organu

osoby prawnej do dokonywania czynności prawnych za tę osobę nie zostało

wcześniej wykazane dokumentem przewidzianym w art. 68 k.p.c. Nie ulega

wątpliwości, że w sytuacji, w której pełnomocnik procesowy ma wykazać swoje

umocowanie do działania, spełnienie tego wymagania może nastąpić przez

przedstawienie dokumentów, z których wynika istnienie jego prawa do działania za

mocodawcę. W sytuacjach typowych, gdy mocodawca jest osobą fizyczną,

wystarczające będzie z reguły załączenie do pisma procesowego samego tylko

dokumentu pełnomocnictwa lub jego wierzytelnego odpisu, natomiast w sytuacji, w

której mocodawca jest osobą prawną działającą przez swoje organy (art. 39 k.c.),

wykazanie umocowania jedynie za pomocą dokumentu pełnomocnictwa nie będzie

możliwe. Podobnie jest w sytuacji, w której w imieniu mocodawcy działa jego

pełnomocnik lub przedstawiciel ustawowy, w takich wypadkach bowiem wykazanie

umocowania może nastąpić tylko przez jednoczesne przedstawienie dokumentu

pełnomocnictwa oraz innych stosownych dokumentów potwierdzających, że osoba

udzielająca pełnomocnictwa jest uprawniona do działania za mocodawcę. Te „inne

stosowne dokumenty” stają się zatem koniecznym elementem pełnomocnictwa

procesowego; innymi słowy, stanowią jego część składową. Skoro zaś wynikający z

art. 89 § 1 k.p.c. obowiązek wykazania umocowania pełnomocnika obejmuje w

rozważanych sytuacjach także konieczność wykazania źródła tego umocowania

sięgającego do osoby mocodawcy, należy konsekwentnie przyjąć, że obowiązek

załączenia do pisma procesowego pełnomocnictwa obejmuje wszystkie dokumenty

potwierdzające umocowanie pełnomocnika poczynając od osoby mocodawcy (np.

postanowienie sądu o ustanowieniu opiekuna, jeżeli pełnomocnictwa udzielił

opiekun, pełnomocnictwo podstawowe, jeżeli doszło do udzielenia pełnomocnictwa

substytucyjnego lub odpis z właściwego rejestru, jeżeli mocodawcą jest osoba

prawna wpisana do tego rejestru). Oznacza to, że w sytuacji, w której mocodawca

jest osobą prawną, dla dochowania wymogu formalnego przewidzianego w art. 126

§ 3 k.p.c. konieczne jest dołączenie do pisma procesowego – obok dokumentu

pełnomocnictwa – także dokumentu lub dokumentów wykazujących umocowanie

organu udzielającego pełnomocnictwa do działania za mocodawcę.

Wypada zauważyć, że zapatrywanie to koresponduje z poglądem wyrażonym

w uzasadnieniu uchwały z dnia 19 maja 2004 r., III CZP 21/04, w którym Sąd

Najwyższy stwierdził, że wtedy, gdy pełnomocnik działa na podstawie tzw.

pełnomocnictwa substytucyjnego, wykazanie umocowania polega na

przedstawieniu – obok oryginału lub uwierzytelnionego odpisu dokumentu

pełnomocnictwa substytucyjnego – także dokumentu pełnomocnictwa udzielonego

osobie, która wystawiła pełnomocnictwo substytucyjne, chyba że dokument ten

został już wcześniej złożony do akt sprawy.

Kolejna kwestia wymagająca rozstrzygnięcia sprowadza się do udzielenia

odpowiedzi na pytanie, jakim wymaganiom powinien czynić zadość dokument

wykazujący umocowanie organu osoby prawnej udzielającego pełnomocnictwa, w

szczególności, czy pełnomocnik będący radcą prawnym może sam uwierzytelnić

kopię tego dokumentu.

Wychodząc z założenia, że dokument, o którym mowa, jest elementem

pełnomocnictwa procesowego, należy przyjąć, iż powinien on czynić zadość

wymaganiom przewidzianym dla pełnomocnictwa. Musi to być zatem – jak

przewiduje art. 89 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. – oryginał dokumentu lub jego

uwierzytelniony odpis. Z art. 89 § 1 zdanie drugie i trzecie k.p.c. wynika, że adwokat

i radca prawny, a także rzecznik patentowy mogą sami uwierzytelnić odpis

udzielonego im pełnomocnictwa, natomiast sąd może w razie wątpliwości zażądać

urzędowego poświadczenia podpisu strony. Nasuwa się w związku z tym pytanie,

czy przedstawiona możliwość uwierzytelnienia dotyczy także odpisu (kopii)

dokumentu wykazującego umocowanie organu osoby prawnej udzielającego

pełnomocnictwa.

Istotnie, ani przepisy ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze

(jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.), ani ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o radcach prawnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.)

czy ustawy z dnia 11 kwietnia 2001 r. o rzecznikach patentowych (Dz.U. Nr 49, poz.

509 ze zm.) nie przewidują dla adwokatów, radców prawnych lub rzeczników

patentowych generalnego uprawnienia do uwierzytelniania odpisów (kopii)

dokumentów. Kompetencja taka przysługuje notariuszom, którzy – zgodnie z art. 79

i art. 96 pkt 2 Pr.not. – są uprawnieni do sporządzania poświadczeń, w tym do

poświadczania zgodności odpisu, wyciągu lub kopii z okazanym dokumentem.

Czynności notarialne, dokonane przez nich zgodnie z prawem, mają przy tym

charakter dokumentu urzędowego (art. 2 § 2 Pr.not.). Co się zaś tyczy adwokatów,

radców prawnych i rzeczników patentowych, to uprawnienie do uwierzytelniania

odpisów dokumentów zostało im przyznane przez ustawodawcę tylko w niektórych

przepisach, takich jak np. art. 89 § 1 zdanie drugie i art. 485 § 4 k.p.c. oraz art. 239

zdanie trzecie Pr.u.n. Regulacja ta nie sprzeciwia się jednak przyjęciu, że

pełnomocnik będący adwokatem, radcą prawnym lub rzecznikiem patentowym

może sam uwierzytelnić odpis (kopię) dokumentu potwierdzającego umocowanie

organu osoby prawnej udzielającego pełnomocnictwa. Kompetencja taka wynika z

treści art. 89 § 1 zdanie drugie k.p.c. oraz przedstawionej wyżej kwalifikacji

dokumentu wykazującego umocowanie organu osoby prawnej, który udzielił

pełnomocnictwa. Dokument ten stanowi element pełnomocnictwa i jest z nim

równoważny, skoro jego brak uzasadnia również wdrożenie przez

przewodniczącego postępowania przewidzianego w art. 130 k.p.c., chyba że

przepis szczególny przewiduje w takim wypadku natychmiastowy zwrot pisma

procesowego. Uzasadniony jest w tej sytuacji pogląd, że dokument będący

elementem pełnomocnictwa nie powinien podlegać rygorom dalej idącym niż samo

pełnomocnictwo. Jeżeli zatem w art. 89 § 1 zdanie drugie k.p.c. jest mowa o

uwierzytelnieniu odpisu pełnomocnictwa, pojęcie pełnomocnictwa należy rozumieć

całościowo, jako komplet dokumentów niezbędnych dla wykazania umocowania

pełnomocnika do działania za mocodawcę.

W sytuacji, w której stroną w postępowaniu jest osoba prawna, właściwą

formą wykazania przez zgłaszającego się w jej imieniu pełnomocnika procesowego

umocowania organu udzielającego pełnomocnictwa jest niewątpliwie odpis z

rejestru (art. 37 k.c. i art. 68 k.p.c.). Zgodnie z art. 8 ustawy z dnia 20 sierpnia

1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz.

209 ze zm.), rejestr jest jawny; każdy ma prawo dostępu do danych zawartych w

rejestrze za pośrednictwem Centralnej Informacji, każdy ma też prawo otrzymywać

poświadczone odpisy, wyciągi i zaświadczenia o danych zawartych w rejestrze. Z

art. 4 ust. 3 powołanej ustawy wynika z kolei, że Centralna Informacja wydaje

odpisy, wyciągi i zaświadczenia z rejestru, które mają moc dokumentów

wydawanych przez sąd.

Skoro pełnomocnik jest obowiązany dołączyć do pisma procesowego

pełnomocnictwo z podpisem mocodawcy lub wierzytelny odpis pełnomocnictwa,

to – dla wykazania umocowania organu osoby prawnej udzielającego

pełnomocnictwa – może on dołączyć zarówno wydany przez sąd odpis z

właściwego rejestru, który ma walor oryginału, jak i uwierzytelniony przez siebie

odpis czy kopię (w tym kserokopię) tego dokumentu.

Wypada podkreślić, że rygorystyczne wymaganie dołączenia przez

pełnomocnika odpisu z właściwego rejestru wydanego mu przez sąd lub kopii

(odpisu) tego dokumentu poświadczonej za zgodność z oryginałem przez

notariusza prowadziłoby w praktyce częstokroć do przedłużenia postępowania

sądowego i zwiększenia jego kosztów. Dotyczyłoby to w szczególności osób

prawnych występujących do sądu masowo w poszukiwaniu swoich należności,

zatem również wzgląd na potrzeby praktyki przemawia za rozstrzygnięciem

rozważanych zagadnień prawnych w sposób przedstawiony w uchwale (art. 390

k.p.c.).