III CZP 16/06

Uchwała z dnia 30 marca 2006 r., III CZP 16/06

*

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Henryka Michała K. przy uczestnictwie

Marcina A. o wpis przyłączenia się kolejnego wierzyciela do egzekucji z

nieruchomości w księdze wieczystej nr (...), po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 30 marca 2006 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim postanowieniem

z dnia 16 grudnia 2005 r.:

"Czy po zbyciu przez dłużnika zajętej nieruchomości dopuszczalne jest

przyłączenie się innego wierzyciela do postępowania egzekucyjnego prowadzonego

przeciwko zbywcy, w sytuacji gdy czynność prawna, w wyniku której nastąpiło

zbycie nieruchomości, nie została uznana za bezskuteczną w odniesieniu do

roszczeń tego wierzyciela?"

podjął uchwałę:

Wierzyciel osoby, przeciwko której prowadzona jest egzekucja z

nieruchomości, nie może po zbyciu zajętej nieruchomości przyłączyć się do

postępowania egzekucyjnego, chyba że zbycie zostało uznane w stosunku do

niego za bezskuteczne.

Uzasadnienie

Nieruchomość, dla której w Sądzie Rejonowym w Gorzowie Wielkopolskim

prowadzona jest księga wieczysta nr (...) – gdy jej właścicielką była Bożena A. –

została zajęta w związku z rozpoczęciem skierowanej do niej egzekucji. Następnie

do egzekucji przyłączyli się trzej dalsi wierzyciele właścicielki nieruchomości. W

księdze wieczystej dokonano wpisów o wszczęciu egzekucji z nieruchomości i o

przyłączeniu się do niej dalszych wierzycieli. W dniu 21 marca 2003 r. Bożena A.

sprzedała nieruchomość Marcinowi A. W dniu 26 kwietnia 2005 r. komornik złożył

wniosek do Sądu Rejonowego w Gorzowie Wielkopolskim o wpisanie przyłączenia

się do egzekucji prowadzonej z nieruchomości kolejnego wierzyciela Bożeny A.

Wniosek został uwzględniony przez referendarza sądowego, a po rozpoznaniu

skargi uczestnika Marcina A. Sąd Rejonowy w Gorzowie Wielkopolskim

postanowieniem z dnia 30 września 2005 r. wpis ten utrzymał w mocy. Powołując

się na art. 924, 927 i 930 § 1 k.p.c. przyjął, że rozporządzenie nieruchomością po jej

zajęciu nie ma wpływu na dalsze postępowanie, co oznacza, iż egzekucję prowadzi

się tak, jak gdyby zbycie nieruchomości nie nastąpiło, a czynności egzekucyjne są

ważne zarówno w stosunku do dłużnika, jak i nabywcy. Dłużnik nadal uważany jest

za właściciela nieruchomości, a sytuacja procesowa nabywcy zdeterminowana jest

sytuacją dłużnika, przy czym czynności dokonane na rzecz wierzyciela, który

wszczął egzekucję, są skuteczne w stosunku do kolejnego wierzyciela

przyłączającego się do egzekucji. Tak więc rozporządzenie przez dłużnika zajętą

nieruchomością nie ma wpływu na postępowanie egzekucyjne, nawet jeżeli kolejny

wierzyciel przyłączył się do egzekucji po zbyciu nieruchomości przez dłużnika.

Przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim apelacji

uczestnika Marcina A. od wymienionego postanowienia powstało zagadnienie

prawne budzące poważne wątpliwości, które przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu. Powołując się na § 42 ust. 1 pkt 5 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbioru dokumentów (Dz.U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.), Sąd Okręgowy

wyraził pogląd, że dopuszczalny jest wpis w księdze wieczystej przyłączenia się

kolejnego wierzyciela do toczącej się egzekucji z nieruchomości. Wątpliwość

dotyczy dopuszczalności przyłączenia się do egzekucji z nieruchomości

prowadzonej przeciwko jej zbywcy, jeżeli przyłączającym się jest wierzyciel zbywcy,

na skutek zbycia nieruchomości właścicielem jej stała się bowiem osoba niebędąca

dłużnikiem. Zdaniem Sądu Okręgowego, w takim wypadku przyłączenie się do

postępowania egzekucyjnego nie jest dopuszczalne, chyba że zbycie

nieruchomości zostało uznane w stosunku do wierzyciela za bezskuteczne (art. 527

k.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne powstało w sprawie dotyczącej wpisu w

księdze wieczystej przyłączenia się kolejnego wierzyciela do toczącej się egzekucji

z nieruchomości, jego rozstrzygnięcie jest więc potrzebne tylko w razie

dopuszczalności takiego wpisu. W tej kwestii nie ma jednolitości poglądów. W

uchwale z dnia 17 czerwca 2003 r., III CZP 31/03 (OSP 2004, nr 7-8, poz. 94) Sąd

Najwyższy przyjął, że w razie przyłączenia się kolejnego wierzyciela do

postępowania wszczętego wcześniej, komornik ani kolejny wierzyciel nie mogą

żądać powtórzenia wpisu o wszczęciu egzekucji, co w okolicznościach faktycznych,

w jakich podjęta została ta uchwała, oznacza, iż nie można żądać wpisu o

przyłączeniu się wierzyciela do toczącej się egzekucji. Należy jednak zauważyć, że

praktyka sądów wieczystoksięgowych jest inna. Wprawdzie powołany przez Sąd

Okręgowy § 42 ust. 1 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17

września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbioru dokumentów

nie stanowi podstawy prawnej dokonywania wpisów w księdze wieczystej, ale skoro

przewiduje, że w łamie 5 działu III księgi wieczystej wpisuje się m.in. przyłączenie

się kolejnego wierzyciela do toczącej się egzekucji, potwierdza prawidłowość tej

praktyki. Jej podstawy należy upatrywać w art. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o

księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze

zm.) w związku z art. 927 i 924 k.p.c.

Nietypowość stanu faktycznego, na tle którego powstało zagadnienie prawne,

polega na tym, że wniosek o wpisanie w księdze wieczystej przyłączenia się do

toczącej się egzekucji dotyczy wprawdzie wierzyciela właściciela nieruchomości, ale

złożony został po zbyciu przez niego nieruchomości zajętej wskutek skierowania do

niej pierwszej egzekucji i po przyłączeniu się do postępowania egzekucyjnego

dalszych wierzycieli.

Według art. 930 § 1 k.p.c., zbycie nieruchomości po jej zajęciu nie ma wpływu

na dalsze postępowanie egzekucyjne prowadzone w stosunku do nieruchomości.

Pomimo zbycia nieruchomości, skierowana do niej egzekucja może być nadal

prowadzona; nabywca nieruchomości może uczestniczyć w postępowaniu w

charakterze dłużnika. Dokonane w dotychczasowym postępowaniu czynności

egzekucyjne są ważne tak w stosunku do dłużnika, jak i w stosunku do nabywcy.

Przepis art. 930 k.p.c. chroni interes wierzyciela i zapobiega niekorzystnym dla

niego skutkom późniejszego rozporządzenia nieruchomością przez dłużnika.

Powstaje jednak pytanie, czy ochrona ta rozciąga się także na innych wierzycieli

dłużnika, którzy przed zbyciem nieruchomości nie skierowali do niej egzekucji bądź

nie przyłączyli się wcześniej do postępowania egzekucyjnego, a uczynili to dopiero

po zbyciu nieruchomości.

Wykładnia językowa art. 930 § 1 w powiązaniu z art. 927 k.p.c. skłania prima

facie do przyjęcia, że wierzyciel zbywcy nieruchomości może przyłączyć się do

postępowania egzekucyjnego także po zbyciu nieruchomości przez dłużnika, skoro

zbycie nieruchomości po jej zajęciu nie ma wpływu na dalsze postępowanie, a

zarazem zgodnie art. 927 k.p.c. wierzyciel, który skierował egzekucję do

nieruchomości po jej zajęciu, przyłącza się do postępowania wszczętego wcześniej

i ma te same prawa, co pierwszy wierzyciel. Nie można jednak pominąć, że już sam

art. 930 § 1 k.p.c. zakłada, iż zbycie nieruchomości po jej zajęciu ma pewien wpływ

na dalsze postępowanie egzekucyjne, skoro stanowi, że nabywca może

uczestniczyć w postępowaniu w charakterze dłużnika. Sformułowanie

wymienionego przepisu, że „rozporządzenie nieruchomością po jej zajęciu nie ma

wpływu na dalsze postępowanie”, wskazuje, że chodzi tu jedynie o niezakłóconą

kontynuację postępowania sprzed zbycia nieruchomości, a więc postępowania o

ustalonych granicach podmiotowych i przedmiotowych. Uwzględnienie tych

okoliczności, wzięcie pod uwagę istoty zajęcia nieruchomości w postępowaniu

egzekucyjnym i wykładnia funkcjonalna powołanych przepisów prowadzą do

wniosku, który wyraża podjęta uchwała.

Stosownie do art. 930 § 2 i 3 k.p.c., rozporządzenie przez dłużnika

przedmiotami podlegającymi zajęciu razem z nieruchomością po ich zajęciu oraz

obciążenie przez dłużnika nieruchomości po jej zajęciu są nieważne. Według art.

930 § 1 k.p.c. natomiast, rozporządzenie przez dłużnika nieruchomością po jej

zajęciu, polegające na zbyciu nieruchomości, nie ma wpływu na dalsze

postępowanie egzekucyjne. Rozporządzenie takie nie jest więc zabronione i jest

ważną czynnością prawną, wywołującą skutek przeniesienia własności.

Przestępstwem przewidzianym w art. 300 § 2 k.k. jest jedynie udaremnienie lub

uszczuplenie zaspokojenia wierzyciela m.in. przez zbycie przez dłużnika zajętych

składników jego majątku, jeżeli jego celem jest udaremnienie wykonania orzeczenia

sądu lub innego organu państwowego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20

stycznia 2005 r., I KZP 31/04, OSNKW 2005, nr 2, poz. 20). Tylko więc w razie

popełnienia takiego przestępstwa zbycie zajętej nieruchomości może być

czynnością prawną nieważną (art. 58 § 1 k.c.).

Dopuszczając możliwość prowadzenia egzekucji z nieruchomości, która

przestała być własnością dłużnika, art. 930 § 1 k.p.c. stanowi wyjątek od reguły

wyrażonej w art. 803 k.p.c., w myśl której zaspokojenie wierzyciela może nastąpić

wyłącznie z majątku osobistego dłużnika. Konstytucyjna zasada ochrony własności

(art. 21 ust. 1 oraz art. 61 ust. 1 i 3 Konstytucji) nakazuje rygoryzm przy

kształtowaniu granic sytuacji, w których majątek osoby niebędącej dłużnikiem może

być użyty do zaspokojenia cudzego długu.

Artykuł 930 § 1 k.p.c. nie stanowi – jak art. 848 k.p.c., dotyczący egzekucji z

ruchomości – że postępowanie egzekucyjne z zajętej rzeczy po rozporządzeniu nią

może być prowadzone również przeciwko nabywcy. Nie jest bez znaczenia, że

według art. 885 oraz art. 893, 902 i 909 w związku z art. 805 k.p.c. rozporządzenie

wierzytelnością lub innym prawem majątkowym po ich zajęciu jest bezskuteczne

tylko w stosunku do wierzyciela egzekwującego, tj. wierzyciela prowadzącego

egzekucję w chwili rozporządzenia. Przyjęcie, że zbycie zajętej nieruchomości jest

bezskuteczne także w stosunku do wierzyciela, który nie skierował egzekucji do

nieruchomości ani nie przyłączył się do niej przed zbyciem, prowadziłoby do

niemającej oparcia w przepisach asymetrii skutków rozporządzenia przedmiotem

zajętym w postępowaniu egzekucyjnym jedynie ze względu na to, co jest tym

przedmiotem.

Nie można wreszcie nie dostrzec, że wpis w księdze wieczystej o wszczęciu

egzekucji i wpisy o przyłączeniu się kolejnych wierzycieli do toczącej się egzekucji

pełnią nie tylko rolę ostrzeżenia o prowadzeniu egzekucji z nieruchomości, ale

także pośrednio informują o wielkości długu, dla zaspokojenia którego prowadzona

jest egzekucja, co wynika ze znajdującego się w aktach księgi wieczystej

dołączonego do wniosku komornika wezwania do zapłaty (§ 124 ust. 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. o czynnościach

komorników, Dz.U. Nr 10, poz. 52 ze zm. w związku z art. 805 k.p.c.). Informacja ta

nie jest bez znaczenia dla osoby decydującej się na nabycie nieruchomości pomimo

jej zajęcia. Zasada zaufania do ksiąg wieczystych nakazuje niezaskakiwanie

nabywcy nieruchomości późniejszym przyłączeniem się do egzekucji przez

wierzyciela zbywcy, dopuszczalność takiego późniejsze przyłączenie się do

egzekucji zagrażałaby więc pewności obrotu prawnego.

Powyższe względy skłaniają do przyjęcia, że przewidziana w art. 930 § 1

k.p.c. bezskuteczność zbycia zajętej nieruchomości powinna być podmiotowo

ograniczona do tego tylko wierzyciela, który skierował egzekucję lub przyłączył się

do niej przed zbyciem nieruchomości przez dłużnika. Nie ma dostatecznego

uzasadnienia rozciągnięcie ochrony, jaką zapewnia wierzycielowi zajętej

nieruchomości art. 930 k.p.c., na tych wierzycieli, którzy nie wszczęli egzekucji lub

nie przyłączyli się do niej przed zbyciem nieruchomości przez dłużnika.

Zbycie zajętej nieruchomości przez dłużnika nie pozbawia wierzyciela, który

nie wszczął lub nie przyłączył się do egzekucji przed zajęciem, poszukiwania

zaspokojenia swojej wierzytelności z tej nieruchomości; może to mieć miejsce

jednak tylko wówczas, gdy zbycie zostanie uznane za bezskuteczne w stosunku do

tego wierzyciela (art. 527 k.c.).

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.