I UK 229/05

Wyrok z dnia 7 kwietnia 2006 r.

I UK 229/05

Prawo do wcześniejszej emerytury pracownicy urodzonej po dniu 31

grudnia 1948 r., spełniającej warunki określone w art. 29 ustawy z dnia 17 grud-

nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), nie powstaje przed dniem

rozwiązania z nią stosunku pracy (art. 46 tej ustawy).

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie: SN

Andrzej Wróbel, SA Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 kwietnia

2006 r. sprawy z odwołania Elżbiety R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w Ł. z udziałem zainteresowanego Marka K. o emeryturę, na skutek

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 30

marca 2005 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 26 lutego 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

Ł. odmówił przyznania wnioskodawczyni Elżbiecie R. prawa do wcześniejszej eme-

rytury z uwagi na to, że nie była ona pracownikiem, gdyż zawarta w dniu 1 paździer-

nika 2003 r. umowa o pracę miała na celu wyłącznie uzyskanie uprawnień do wcze-

śniejszej emerytury.

Odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 6 maja 2004 r.

[...]. Sąd ustalił, że wnioskodawczyni urodzona 14 lutego 1949 r. od 1 września 1981

r. do 30 września 2003 r. prowadziła działalność gospodarczą. Od 1 października

2003 r. zawarła umowę o pracę z mężem swojej znajomej Markiem K., na podstawie

której miała pełnić obowiązki sprzedawczyni w kiosku. Od 20 listopada 2003 r. do 22

2

grudnia 2003 r. i od końca marca 2004 r. wnioskodawczyni korzystała i nadal korzy-

sta ze zwolnienia lekarskiego. W dniu 2 lutego 2004 r. złożyła wniosek o emeryturę.

Poprzednio Marek K. zatrudniał pracownicę do czerwca 2003 r., a po ustaniu z nią

umowy pracę, w kiosku pracę wykonywał sam właściciel i jego żona. W ocenie Sądu

nie miał on potrzeby zatrudniania pracownika na stanowisku sprzedawcy, a umowę z

wnioskodawczynią zawarł jedynie w tym celu, aby umożliwić jej otrzymanie wcze-

śniejszej emerytury, której nie uzyskałaby legitymując się działalnością gospodarczą

jako ostatnim tytułem ubezpieczenia. Była więc to czynność prawna zmierzająca do

obejścia prawa i jako taka w oparciu o przepis art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p.

nie może wywoływać skutków prawnych w postaci nabycia przez wnioskodawczynię

uprawnień emerytalnych na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawczyni od tego wyroku Sąd Apelacyjny-

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 30 marca 2005 r. [...]

oddalił apelację. Sąd Apelacyjny przyjął, że wnioskodawczyni spełniła określony w

art. 29 ustawy o emeryturach i rentach warunek dotyczący wieku uprawniającego do

przejścia na wcześniejszą emeryturę, wynoszącego dla kobiet 55 lat, który to wiek

osiągnęła 14 lutego 2004 r. Spełniła także warunek posiadania 30- letniego okresu

składkowego i nieskładkowego, gdyż okresy składkowe wynoszą 25 lat, 8 miesięcy i

18 dni a okresy nieskładkowe 6 lat, 10 miesięcy i 16 dni. Nie spełniła natomiast wa-

runku posiadania statusu pracownika. Ostatni okres pozostawania w ubezpieczeniu

wynikał z prowadzenia działalności gospodarczej. Sąd pierwszej instancji słusznie

uznał, że zawarcie umowy o pracę po zakończeniu prowadzenia działalności gospo-

darczej zmierzało do obejścia prawa. Wnioskodawczyni twierdziła bowiem, że za-

przestała prowadzenia działalności gospodarczej ze względu na pogorszenie stanu

zdrowia, a jednocześnie uważała się za zdolną do wykonywania pracy bardziej

uciążliwej od dotychczasowej. Z drugiej strony, pracodawca nie miał potrzeby zatrud-

niania dodatkowego pracownika. Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie także z

innego powodu. Do wnioskodawczyni urodzonej po dniu 31 grudnia 1948 r. ma za-

stosowanie przepis art. 46 powołanej ustawy. Wprowadza on dodatkowe w stosunku

do regulacji zawartej w art. 29 warunki, z których jednym jest rozwiązanie stosunku

pracy. Jeżeli się przyjmie ważność umowy o pracę, to w dacie wydania zaskarżonej

decyzji stosunek pracy trwał.Od wskazanego w sentencji wyroku wnioskodawczyni

3

złożyła skargę kasacyjną i opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego

wniosła o jego zmianę roku, poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji

oraz decyzji organu rentowego i przyznanie jej prawa do emerytury od dnia 14 lutego

2004 r. Pierwszy zarzut skargi dotyczy niewłaściwego zastosowania art. 58 k.c. w

związku z art. 300 k.p., przez przyjęcie, że umowa zmierzała do obejścia prawa i jako

taka nie wywołała skutków prawnych. „Z prawidłowo ustalonego w sprawie przez Sąd

Apelacyjny stanu faktycznego jednoznacznie wynika, że zawarta w dniu 1

października 2003 r. umowa o pracę spełniała wszelkie wymogi określone w art. 22

kodeksu pracy i była realizowana. Miała na celu zapewnienie skarżącej środków

utrzymania wobec nieposiadania przez nią źródeł dochodu a nie przejście na

wcześniejszą emeryturę. Nie stanowiła więc czynności prawnej zmierzającej do

obejścia prawa i wywoływała skutki prawne w niej określone”. Drugi zarzut dotyczy

błędnej wykładni art. 46 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez przyjęcie, „że skarżąca Elżbieta R.

wnioskiem z dnia 2 lutego 2004 r. i tak nie mogła skutecznie ubiegać się o

przyznanie jej prawa do emerytury, ponieważ w tym dniu, a także w dniu wydawania

zaskarżonego orzeczenia ZUS pozostawała w stosunku pracy. Ubieganiu się o

przyznanie prawa do emerytury w opisanej wyżej sytuacji nie stoi na przeszkodzie

fakt pozostawania w stosunku pracy. W takim wypadku ZUS mógł przyznać

skarżącej prawo do emerytury z dniem spełnienia przesłanek do jej przyznania, tj. z

dniem 14 lutego 2004 r. a wypłatę emerytury zawiesić do czasu rozwiązania tego

stosunku pracy”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawą prawną do uzyskania prawa do emerytury w wieku niższym od

ogólnie wymaganego jest przepis art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, który ma zastosowanie do ubezpieczonych urodzonych

przed dniem 1 stycznia 1949 r. będących pracownikami. Przepis ten w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 30 czerwca 2004 r. wymagał w odniesieniu do kobiet

osiągnięcia wieku 55 lat i posiadania co najmniej 30-letniego okresu składkowego i

nieskładkowego. Wnioskodawczyni, będąc urodzona po dniu 1 stycznia 1949 r. (14

lutego 1949 r.), może nabyć prawo do wcześniejszej emerytury jedynie na zasadach

określonych w art. 46 powołanej ustawy. Przepis ten w ust. 1 stanowi, że prawo do

4

emerytury na warunkach określonych w art. 29, 32, 33 i 39 przysługuje również

ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia

1969, jeżeli spełniają łącznie następujące warunki: 1) nie przystąpili do otwartego

funduszu emerytalnego; 2) warunki do uzyskania emerytury określone w tych przepi-

sach spełnią do dnia 31 grudnia 2006 r.; 3) nastąpiło rozwiązanie stosunku pracy - w

przypadku ubezpieczonego będącego pracownikiem. Oceniając uprawnienia wnio-

skodawczyni do emerytury Sąd pierwszej instancji uznał, że nie miała ona statusu

pracownika, gdyż ostatnim okresem ubezpieczenia było ubezpieczenie społeczne

osób prowadzących działalność gospodarczą. Umowę o pracę zawartą po zakoń-

czeniu tej działalności Sąd ten uznał za nieważną jako mającą na celu obejście

prawa (art. 58 § 1 k.c.). Sąd Apelacyjny podzielił to stanowisko, jednakże rozważał

także kwestię uprawnień wnioskodawczyni do emerytury w sytuacji, gdyby umowa o

pracę została uznana za ważną. Przy założeniu trwania stosunku pracy na podstawie

ważnej umowy o pracę do daty wydania zaskarżonej decyzji, a także do daty wyda-

nia wyroku przez Sąd pierwszej instancji na podstawie stanu istniejącego w dniu za-

mknięcia rozprawy, Sąd Apelacyjny słusznie uznał, że warunek rozwiązania stosun-

ku pracy nie został spełniony. Powołany wyżej przepis art. 46 wprowadza bowiem

dodatkowe warunki dla ubezpieczonych, o których mowa w art. 29 pkt 1, to jest ko-

biet, które są pracownikami, osiągnęły wymagany wiek oraz okresy składkowe i nie-

składkowe, ale są urodzone po 31 grudnia 1948 r. O ile pracownica urodzona do tej

daty może przejść na emeryturę z chwilą spełnienia ostatniego z wymaganych wa-

runków - osiągnięcia wymaganego wieku lub wymaganego okresu ubezpieczenia -

bez konieczności rozwiązania stosunku pracy, to pracownica urodzona po tej dacie

musi rozwiązać stosunek pracy. Dopiero z chwilą rozwiązania stosunku pracy po-

wstaje prawo do emerytury, jeżeli spełnione są także pozostałe warunki. Wynika to z

treści art.100 ust. 1 powołanej ustawy, który stanowi, że prawo do świadczeń po-

wstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego

prawa. Skoro jednym z warunków skorzystania z prawa do emerytury na zasadach

określonych w art. 46 jest rozwiązanie stosunku pracy, kontynuowanie tego stosunku

powoduje, że prawo do emerytury nie powstanie. Nie można zatem uznać, jak się to

twierdzi w skardze kasacyjnej, że prawo do emerytury powinno być przyznane a

jedynie powinna być zawieszona wypłata świadczenia. Sąd Apelacyjny prawidłowo

przyjął, że prawo do wcześniejszej emerytury pracownicy urodzonej po dniu 31 grud-

nia 1948 r., spełniającej warunki określone w art. 29 ustawy, nie powstaje przed

5

dniem rozwiązania z nią stosunku pracy. Zarzut błędnej wykładni art. 46 ustawy oka-

zał się więc nieuzasadniony.

Wobec ustalenia, że wnioskodawczyni nie spełnia warunków do przyznania

emerytury przy przyjęciu, że miała status pracownika w dacie osiągnięcia wieku eme-

rytalnego, kasacja nie mogłaby zostać uwzględniona nawet w przypadku, gdyby uza-

sadniony był zarzut błędnego zastosowania art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p. Nie

ma więc potrzeby ustosunkowania się szczegółowo do tego zarzutu. Można jedynie

zauważyć, że stwierdzenie zamiaru obejścia prawa następuje po rozważeniu wszyst-

kich okoliczności sprawy. Nawet jeżeli motywem zawarcia przez osobę zamierzającą

podjąć zatrudnienie jest skorzystanie z ubezpieczenia społecznego i związanych z

tym świadczeń, nie jest to wystarczająca podstawa do uznania, że umowa o pracę

została zawarta w celu obejścia prawa w sytuacji, gdy pracownik faktycznie świadczy

pracę za wynagrodzeniem, a pracodawca zamierza korzystać z jego pracy. Nato-

miast jeżeli wola umawiających się stron jest taka, że pracodawca nie planuje za-

trudnienia pracownika lecz wyświadcza przysługę osobie, której w celu uzyskania

świadczeń z ubezpieczenia społecznego zależy jedynie na uzyskaniu statusu pra-

cownika a nie na wykonywaniu stosunku pracy oraz ma zapewnienie, że stosunek

pracy będzie krótkotrwały i nie będzie ponosił obciążeń związanych z zatrudnieniem

pracownika, można mówić o zawarciu umowy w celu obejścia prawa. Oceniając kon-

kretny stan faktyczny oba Sądy przyjęły tą ostatnią konstrukcję i nie można tu dopa-

trzyć się błędu.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39814

k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

========================================