III CZP 24/06

Uchwała z dnia 7 kwietnia 2006 r., III CZP 24/06

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Fabryki Aparatury Pomiarowej "P." S.A. z

siedzibą w Ś. przy uczestnictwie Skarbu Państwa-Starosty Ś. zastępowanego

przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa oraz Jerzego K. i Jerzego O. o

odłączenie działki nr 12 z księgi wieczystej nr (...)71 do księgi wieczystej nr (...)70,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7 kwietnia 2006

r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Świdnicy

postanowieniem z dnia 7 lutego 2006 r.:

"Czy uprawnienie określone w art. 21 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124 poz. 1361 ze zm.) do

żądania połączenia kilku nieruchomości w księdze wieczystej w jedną

nieruchomość służy także wieczystemu użytkownikowi?"

podjął uchwałę:

Użytkownikowi wieczystemu nie przysługuje uprawnienie przewidziane w

art. 21 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn.

tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.).

Uzasadnienie

Fabryka Aparatury Pomiarowej „P.” S.A. z siedzibą w Ś. wniosła o odłączenie

z księgi wieczystej nr (...)71 działki nr 12, przyłączenie jej do księgi wieczystej nr

(...)70, a następnie zamknięcie księgi wieczystej nr (...)71. Do wniosku dołączyła

wypis z ewidencji gruntów i wyrys mapy ewidencyjnej dla działki nr 12 z dnia 14

grudnia 2004 r. W dniu 28 stycznia 2005 r. referendarz sądowy Sądu Rejonowego

w Świdnicy dokonał wpisu zgodnie z wnioskiem. Skargę na powyższy wpis złożył

uczestnik postępowania Skarb Państwa – Starosta Ś.

Postanowieniem z dnia 6 września 2005 r. Sąd Rejonowy w Świdnicy utrzymał

w mocy zaskarżony wpis. W uzasadnieniu wskazał, że art. 21 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz.

1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h.") powinien mieć zastosowanie także wobec

użytkownika wieczystego gruntu, gdyż ograniczenie tego przepisu wyłącznie do

właścicieli spowodowałoby takie ograniczenie użytkowników wieczystych w

rozporządzaniu swoim prawem, którego przepisy prawa materialnego w ogóle nie

przewidują (art. 233 i art. 57 § 1 k.c. w zw. z art. 237 k.c.).

W apelacji uczestnik postępowania Skarb Państwa – Starosta Ś. domagał się

zmiany postanowienia i oddalenia wniosku o wpis w księdze wieczystej nr (...)70

działki nr 12.

W uzasadnieniu postanowienia o przedstawieniu zagadnienia prawnego Sąd

Okręgowy podkreślił w szczególności, że stanowisko Sądu Rejonowego jest trafne,

skoro uprawnienie do rozporządzania prawem użytkowania wieczystego stanowi

atrybute tego prawa i uzależnienie skuteczności wniosku użytkownika wieczystego

od woli właściciela nie znajduje uzasadnienia w przepisach kodeksu cywilnego.

Można jednak przyjąć stanowisko odmienne i uznać, że skuteczność wniosku

użytkownika wieczystego żądania połączenia wieczystoksięgowego nieruchomości

objętych prawem użytkowania wieczystego jest uzależniona od zgody właściciela,

gdyż mimo znacznego podobieństwa do prawa własności użytkowanie wieczyste

jest jednak prawem na rzeczy cudzej. Wydaje się – zdaniem Sądu Okręgowego –

że taki pogląd może też wynikać z postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19

lutego 2003 r., V CK 278/02 (nie publ.).

Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa wniosła o rozstrzygnięcie, że

uprawnienie określone w art. 21 u.k.w.h. do żądania połączenia kilku nieruchomości

w księdze wieczystej w jedną nieruchomość nie służy wieczystemu użytkownikowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 21 u.k.w.h., właściciel kilku nieruchomości stanowiących całość

gospodarczą lub graniczących z sobą może żądać połączenia ich w księdze

wieczystej w jedną nieruchomość.

W związku ze sformułowaniem zagadnienia prawnego przez Sąd Okręgowy w

Świdnicy przedmiotem rozważań może być jedynie kwestia, czy uprawnienie do

żądania połączenia nieruchomości przysługuje nie tylko ich właścicielowi, ale

również użytkownikowi wieczystemu wszystkich łączonych nieruchomości.

Zagadnienie prawne nie dotyczy natomiast kwestii, czy na podstawie art. 21

u.k.w.h. użytkownik wieczysty może żądać połączenia w jednej księdze wieczystej

kilku praw użytkowania wieczystego. Należy jednak zauważyć, że ewentualne

opowiedzenie się za tezą o dopuszczalności stosowania art. 21 u.k.w.h. do

użytkownika wieczystego sprawiałoby, że połączenie kilku nieruchomości w jedną

nieruchomość oznaczałoby w konsekwencji połączenie kilku praw użytkowania

wieczystego w jedno prawo. Połączenie takie oznaczałoby w konsekwencji

połączenie kilku nieruchomości w jedną, gdyż, po pierwsze, prawo użytkowania

wieczystego obciąża całą nieruchomość gruntową, i po drugie, do ujawnienia prawa

użytkowania wieczystego nie zakłada się odrębnej księgi wieczystej dla tego prawa,

ale wpisuje się je w dziale drugim księgi prowadzonej dla nieruchomości (art. 25

ust. 1 pkt 2 u.k.w.h.).

Definicja nieruchomości została zamieszczona w art. 46 § 1 k.c., zgodnie z

którym nieruchomością gruntową jest część powierzchni ziemskiej stanowiąca

odrębny przedmiot własności. Przepisy ustawy o księgach wieczystych i hipotece

nie definiują nieruchomości. Według przeważającego stanowiska przyjętego w

orzecznictwie i piśmiennictwie, nie ma podstaw do przeciwstawiania sobie dwóch

różnych pojęć nieruchomości: materialnoprawnego (prawnorzeczowego) i

formalnego (wieczystoksięgowego). Przedstawiona wyżej definicja nieruchomości

gruntowej jest uniwersalna w tym znaczeniu, że odnosi się zarówno do

nieruchomości, dla których prowadzi się księgi wieczyste, jak i do nieruchomości,

które nie mają założonych ksiąg, jednakże gdy dla określonej nieruchomości

została założona księga wieczysta, obowiązuje reguła „jedna księga – jedna

nieruchomość”. Odnosi się ona również do graniczących z sobą nieruchomości,

które stanowią własność tej samej osoby, a ponadto do nieruchomości

stanowiących całość gospodarczą, ale niegraniczących z sobą. Właściciel może w

takiej sytuacji skorzystać z uprawnienia przewidzianego w art. 21 u.k.w.h. i

doprowadzić do połączenia kilku nieruchomości w jedną. Rozważane uprawnienie

jest wyłącznym atrybutem właściciela.

Wykładnia gramatyczna art. 21 u.k.w.h. prowadzi zatem do jednoznacznego

wniosku, że do żądania połączenia w księdze wieczystej kilku nieruchomości jest

uprawniony wyłącznie ich właściciel, nie ulega zatem wątpliwości, że art. 21 u.k.w.h.

nie może być stosowany wprost do użytkownika wieczystego. W tej sytuacji można

by poprzestać na wnioskach wynikających z paremii clara non sunt interpretanda i

interpretatio cessat in claris oraz zaniechać stosowania dalszych reguł

interpretacyjnych, jednakże w nowszym piśmiennictwie trafnie zakwestionowano

ograniczanie się wyłącznie do klaryfikacyjnej koncepcji wykładni prawa.

Wykładnia logiczna art. 21 u.k.w.h. może w rozważanej sytuacji polegać na

zastosowaniu jednego z dwóch przeciwstawnych wnioskowań: argumentum a

contrario albo argumentum a simili. Pierwsze wnioskowanie oznacza, że skoro tylko

właściciel może żądać połączenia w księdze wieczystej kilku nieruchomości, to

takie uprawnienie nie przysługuje nikomu innemu. Z drugiego wnioskowania,

posługującego się analogia legis, może zaś wynikać, że wobec podobieństwa

pozycji prawnej właściciela i użytkownika wieczystego uprawnienie przewidziane w

art. 21 u.k.w.h. przysługuje również użytkownikowi wieczystemu. Rozważenia

zatem wymaga, czy art. 21 u.k.w.h. może być stosowany do użytkownika

wieczystego odpowiednio albo w drodze analogii. Należy przy tym zauważyć, że

szczególne wątpliwości wywołuje wykładnia, która odpowiednie albo analogiczne

stosowanie odnosi do jednego tylko elementu normy zamieszczonej w art. 21

u.k.w.h., mianowicie do określenia osoby uprawnionej do występowania z żądaniem

połączenia nieruchomości. Zastosowanie takiej ograniczonej metody wykładni budzi

poważne wątpliwości, ponieważ omawiany przepis uzyskiwałby w ten sposób

zupełnie nowy obszar działania, ingerujący istotnie w sferę uprawnień właściciela.

Odpowiednie stosowanie art. 21 u.k.w.h. do użytkownika wieczystego

musiałoby znajdować podstawę prawną w konkretnym przepisie. W kodeksie

cywilnym zostały zamieszczone dwa przepisy, które przewidują odpowiednie

stosowanie przepisów o własności do użytkowania wieczystego. Obydwa odsyłają

do przepisów o przeniesieniu własności nieruchomości: art. 234 k.c. w zakresie

oddania gruntu w użytkowanie wieczyste i art. 237 k.c. w zakresie przeniesienia

użytkowania wieczystego. Żądanie połączenia nieruchomości w księdze wieczystej

oczywiście nie ma związku z oddaniem gruntu w użytkowanie wieczyste. Żądanie to

nie ma też związku z przeniesieniem prawa użytkowania wieczystego ani z

przeniesieniem własności nieruchomości, zwrot „przeniesienie własności” (art. 155 i

nast. k.c.) oznacza bowiem przejście własności rzeczy z jednej osoby na drugą na

podstawie umowy; w wypadku połączenia nieruchomości w księdze wieczystej nie

dochodzi ani do zawarcia umowy, ani do przejścia własności. Przepisy art. 234 i

237 k.c. upoważniają zresztą do odpowiedniego stosowania do użytkowania

wieczystego przepisów o własności w przedstawionym wyżej zakresie, a nie do

odpowiedniego stosowania do użytkownika wieczystego przepisów dotyczących

właściciela. Żaden z tych przepisów nie może zatem stanowić podstawy do

odpowiedniego stosowania art. 21 u.k.w.h. do użytkownika wieczystego.

Pozostaje w tej sytuacji do rozważenia, czy istnieją podstawy do

analogicznego stosowania art. 21 u.k.w.h. W orzecznictwie oraz we współczesnym

piśmiennictwie utrwalony jest pogląd, że użytkowanie wieczyste jest prawem

sui generis, usytuowanym między prawem własności a prawami rzeczowymi

ograniczonymi. Podkreśla się przy tym, że jest ono bliższe własności niż prawom

rzeczowym ograniczonym, co wynika m.in. z art. 234 i 237 k.c. Konsekwentnie więc

w kwestiach nieuregulowanych w art. 232-243 k.c. stosuje się w drodze analogii

raczej przepisy o własności niż o prawach rzeczowych ograniczonych.

Spostrzeżenie to dotyczy w szczególności analogicznego stosowania przepisów o

treści i wykonywaniu oraz o ochronie własności, w tym art. 231 k.c. (zob. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 1972 r., III CZP 82/72, OSNCP 1973, nr 7-

8, poz. 125, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 1974 r., III CRN

316/73, OSNCP 1974, nr 11, poz. 197, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 maja

1974 r., III CZP 21/74, OSNCP 1975, nr 4, poz. 55, wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 17 kwietnia 1997 r., I CKU 32/97, "Prokuratura i Prawo" 1997, nr 10, poz. 35,

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 1998 r., III CZP 11/98, OSNC 1998, nr

12, poz. 199, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2000 r., IV CKN 103/00,

nie publ., postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2003 r., IV CK

114/02, OSNC 2004, nr 12, poz. 201 oraz z dnia 24 sierpnia 2005 r., II CK 34/05,

OSNC 2006, nr 7-8, poz. 125). Możliwe jest też w pewnym zakresie analogiczne

stosowanie do użytkowania wieczystego niektórych przepisów o prawach

rzeczowych ograniczonych, w tym zwłaszcza art. 246 k.c., dotyczącego zrzeczenia

się tych praw (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2005 r.,

II CK 34/05), i art. 247 k.c., odnoszącego się do ich wygaśnięcia wskutek konfuzji.

Wymienione orzeczenia Sądu Najwyższego dopuszczają analogiczne

stosowanie do użytkowania wieczystego przepisów o własności, a nie analogiczne

stosowanie do użytkownika wieczystego przepisów dotyczących właściciela.

Ewentualne opowiedzenie się za tezą o dopuszczalności stosowania art. 21

u.k.w.h. w drodze analogii do użytkowania wieczystego mogłoby zatem oznaczać

tylko tyle, że użytkownik wieczysty byłby uprawniony do żądania połączenia w

księdze wieczystej przysługujących mu praw użytkowania wieczystego. Jak już

jednak wspomniano, rozważania w tej kwestii wykraczałyby poza zakres

zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

W związku z uzasadnieniem przedstawionego Sądowi Najwyższemu

zagadnienia prawnego rozważenia wymaga, czy dopuszczalność analogicznego

stosowania art. 21 u.k.w.h. do użytkownika wieczystego znajduje podstawę w

uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2003 r., V CK

278/02 (nie publ.). Według tego postanowienia, podstawę prawną

wieczystoksięgowego podziału nieruchomości można dostrzec w regulacji

zamieszczonej w art. 21 u.k.w.h.; skoro z woli właściciela dochodzi do połączenia

nieruchomości, to może również dojść do ich rozłączenia. Podzielając ten pogląd

należy podkreślić, że Sąd Najwyższy nie zajął stanowiska co do dopuszczalności

wieczystoksięgowego podziału nieruchomości na żądanie użytkownika

wieczystego.

W innych orzeczeniach Sąd Najwyższy wypowiadał się w kwestii możliwości

doprowadzenia przez użytkownika wieczystego do podziału gruntu będącego

przedmiotem współużytkowania wieczystego kilku podmiotów, np. małżonków bądź

spadkobierców. Ewentualne zaaprobowanie stanowiska, że użytkownik wieczysty

byłby uprawniony do żądania zniesienia współużytkowania m.in. przez fizyczny

podział gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste, mogłoby stanowić argument

przemawiający za przyjęciem tezy, że jest on legitymowany do zgłoszenia

„odwrotnego” żądania, czyli zmierzającego do wieczystoksięgowego połączenia

dwóch gruntów będących w użytkowaniu wieczystym.

Pogląd o dopuszczalności zniesienia współużytkowania wieczystego na

wniosek użytkownika wieczystego, bez potrzeby uzyskania zgody właściciela

gruntu, został przedstawiony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1969

r., III CZP 85/69 (OSNCP 1970, nr 10, poz. 172). Z cechy zbywalności prawa

użytkowania wieczystego Sąd Najwyższy wywiódł, że prawo to może być

przeniesione nie tylko w drodze czynności cywilnoprawnej, ale również może ono

przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia ustawowego lub testamentowego

oraz na podstawie orzeczenia sądu. W tym ostatnim wypadku w grę wchodzi

przede wszystkim przeniesienie lub podział tego prawa w postępowaniu działowym

lub w postępowaniu zmierzającym do zniesienia prawa istniejącego między

współużytkownikami wieczystymi. W uchwale z dnia 19 stycznia 1971 r., III CZP

86/70 (OSNCP 1971, nr 9, poz. 147) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że

dopuszczalne jest zniesienie współwłasności budynku stanowiącego odrębną

nieruchomość w rozumieniu art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o sprzedaży

przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz.U. Nr 31, poz. 132

ze zm.) przy równoczesnym zniesieniu wieczystego użytkowania.

Abstrahując od oceny aktualności przedstawionych uchwał Sądu Najwyższego

w obowiązującym stanie prawnym, należy podkreślić, że pogląd o dopuszczalności

zniesienia współużytkowania wieczystego przez jego fizyczny podział wynika ze

zbywalnego charakteru prawa użytkowania wieczystego (art. 233 k.c.) i w

konsekwencji prowadzi do podziału nieruchomości gruntowej. Nie przesądza to

jednak o możliwości zgłoszenia przez użytkownika wieczystego skutecznego

żądania zmierzającego do połączenia wieczystoksięgowego kilku nieruchomości,

skoro, jak wspomniano, uprawnienie określone w art. 21 u.k.w.h. nie ma związku z

cechą zbywalności ani prawa własności, ani prawa użytkowania wieczystego.

Wykładnia logiczna art. 21 u.k.w.h. prowadzi zatem, podobnie jak wykładnia

gramatyczna, do jednoznacznego wniosku, że przewidziane w tym przepisie

uprawnienie przysługuje tylko właścicielowi łączonych nieruchomości.

Odmiennej oceny w rozważanym zakresie nie uzasadnia zastosowanie reguł

wykładni systemowej i funkcjonalnej. Uprawnienie właściciela przewidziane w art.

21 u.k.w.h. wynika z przysługującego mu prawa podmiotowego własności. Prawo

to, zgodnie z poglądem przyjętym w piśmiennictwie, składa się z dwóch uprawnień

podstawowych, które obejmują dalsze uprawnienia szczegółowe. Uprawnieniami

podstawowymi są wymienione w art. 140 k.c. uprawnienia do korzystania z rzeczy i

do rozporządzania nią. Opowiedzenie się za tezą o stosowaniu art. 21 u.k.w.h. do

użytkownika wieczystego stanowiłoby zatem niedopuszczalną ingerencję w

podmiotowe prawo własności rzeczy.

Analiza przepisów kodeksu cywilnego nie przemawia jednak za

stwierdzeniem, że ustawodawca przewidział tak istotne ograniczenie uprawnień

właściciela. Nie wynika to zwłaszcza z art. 233 k.c., określającego zakres

uprawnień użytkownika wieczystego. Uprawnienia te obejmują korzystanie z gruntu

i rozporządzanie prawem użytkowania wieczystego, nie dotyczą zaś prawa

własności gruntu, na którym zostało ustanowione użytkowanie wieczyste. Tylko

właściciel jest zatem uprawniony do decydowania o zgłoszeniu żądania

zmierzającego do połączenia kilku nieruchomości w jednej księdze wieczystej.

Odmienne stanowisko przeczyłoby zasadom konstytucyjnej ochrony własności w

polskim porządku prawnym.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).