III CSK 20/06

Wyrok z dnia 12 kwietnia 2006 r., III CSK 20/06

W razie odstąpienia przez finansującego od umowy ze zbywcą

przedmiotu leasingu z powodu wad rzeczy i wygaśnięcia umowy leasingu,

przysługująca finansującemu wierzytelność o zwrot ceny pomniejsza dług

korzystającego z tytułu niezapłaconych rat (art. 7098

§ 5 k.c.).

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Grzegorz Misiurek

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Andrzeja K. i Katarzyny K. – "P.-C."

s.c. w K. przeciwko "V.-L.P." S.A. w W. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia

woli ewentualnie o ustalenie, oraz z powództwa wzajemnego "V.-L.P." S.A. w W.

przeciwko Andrzejowi K. i Katarzynie K. – "P.-C." s.c. w K. o zapłatę i wydanie

rzeczy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12

kwietnia 2006 r. skargi kasacyjnej strony pozwanej "V.-L.P." S.A. w W. od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 30 czerwca 2005 r.

oddalił skargę kasacyjną i zasądził od pozwanej spółki na rzecz powodów

solidarnie kwotę 1800 zł tytułem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Andrzeja K. i Katarzyny

K. (korzystających) przeciw "V.-L.P." S.A. (finansującemu) uwzględnił jedno z żądań

powodów i ustalił skuteczność oświadczenia pozwanej spółki z dnia 21 sierpnia

2002 r. złożonego dostawcy: "I.I.S.", spółka z o.o. w W. o odstąpieniu od umów

sprzedaży dwóch pieców piekarniczych i aparatu wsadowego. Uwzględnił również

jedno z żądań powódki wzajemnej, zobowiązując pozwanych wzajemnie do

wydania tych urządzeń w terminie 30 dni od uprawomocnienia się wyroku, a oddalił

powództwo główne w zakresie żądania od finansującego oświadczenia woli o

odstąpieniu od umowy dostawy i wzajemne co do żądania zapłaty pozostałych rat

leasingowych.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że urządzenia były wadliwe, co usprawiedliwiało

odstąpienie finansującego od umowy sprzedaży – na żądanie korzystających,

uprawnionych na podstawie art. 560 § 1 k.c. Odstąpienie doprowadziło do

definitywnego przejścia własności rzeczy na dostawcę (art. 491 § 1 i art. 560 § 2

k.c.). Ze względu na zmianę stanowiska finansującego w przedmiocie odstąpienia i

związane z tym zarzuty w procesie, Sąd stwierdził, że nie wykazał on przewidzianej

w kodeksie cywilnym podstawy uchylenia się od skutków swego oświadczenia oraz

nie zachował wymaganej w takim wypadku formy pisemnej. Skuteczne odstąpienie

od umowy dostawy spowodowało wygaśnięcie umowy leasingu (art. 7098

§ 5 k.c.).

Sąd Okręgowy nie kwestionował prawa finansującego do żądania od

korzystającego dalszych rat po rozwiązaniu umowy leasingu, lecz pomniejszonych

o korzyści wynikające z ich zapłaty przed umówionym terminem i wygaśnięcia

umowy leasingu oraz wygaśnięcia umowy ze zbywcą. Oceniając w tym aspekcie

żądanie powoda wzajemnego w kwocie przewyższającej nieco 160 000 zł, Sąd

uznał jego bezzasadność ze względu na przysługujące finansującemu roszczenie –

ocenione jako korzyść – do producenta o zwrot ceny w kwocie przewyższającej

190 000 zł.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację finansującego, który domagał się zmiany

wyroku przez zasądzenie na jego rzecz od korzystających kwoty 162 491 zł.

Opierając rozstrzygnięcie na stanie faktycznym ustalonym w postępowaniu w

pierwszej instancji, Sąd odwoławczy zaakceptował ocenę, że skarżąca nie

wykazała skutecznego uchylenia się od swego uzasadnionego oświadczenia woli o

odstąpieniu od umowy dostawy urządzeń, stanowiących rzeczy oznaczone co do

gatunku. Wywołuje to konsekwencje prawne przyjęte przez Sąd pierwszej instancji.

Sąd drugiej instancji uznał za nieusprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 7098

§ 5

k.c., ponieważ oddalenie powództwa powoda wzajemnego było wynikiem

porównania wysokości roszczenia i korzyści uzyskanych na skutek odstąpienia od

umowy dostawy oraz wygaśnięcia umowy leasingu, a wierzytelność finansującego o

zwrot ceny była taką korzyścią. Sąd Apelacyjny nie zgodził się z zapatrywaniem

powódki wzajemnej, że dochodzenie zwrotu ceny od dostawcy obciąża

korzystającego, uznając jedność podmiotową tego uprawnienia i skutków jego

wykonania. Stwierdził też, że po wygaśnięciu umowy leasingu nie ma możliwości

przelania na korzystającego uprawnień do zwrotu ceny.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła pozwana spółka,

zarzucając naruszenie art. 7098

§ 5 w związku z art. 494, art. 3531

oraz 509 § 1 i 2

k.c., a także naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. Wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku

w całości i oddalenie powództwa oraz zasądzenie na rzecz powoda wzajemnego

kwoty 162 491 zł z ustawowymi odsetkami.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Skutki odstąpienia kupującego od umowy sprzedaży z powodu wad (art. 560 §

1 i 2 k.c.), do czego nawiązuje art. 7098

§ 2 k.c., Sąd Najwyższy wyjaśnił w uchwale

składu siedmiu sędziów z dnia 27 lutego 2003 r., III CZP 80/02 (OSNC 2003, nr 11,

poz. 141), stwierdzając, że odstąpienie od umowy sprzedaży rzeczy ruchomej na

podstawie art. 491 § 1 oraz art. 560 § 2 k.c. powoduje przejście własności tej rzeczy

z powrotem na zbywcę. Wykładnię tę przyjął Sąd Apelacyjny i podziela ja skład

Sądu Najwyższego rozpoznający skargę kasacyjną.

Nie doszło również do naruszenia art. 509 k.c. Stwierdzenie o braku

możliwości przelania na korzystających uprawnienia do żądania zwrotu ceny

zostało przez skarżącą wyjęte z kontekstu wypowiedzi zawartej w jednym akapicie,

wskazującym, że leasingodawcę obciążają wszelkie skutki wynikające z odstąpienia

od umowy, o którym mowa w art. 7098

§ 4 zdanie pierwsze k.c. Brak jakiejkolwiek

wzmianki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku o umownym przelewie

wierzytelności, usprawiedliwiony zbędnością rozważania tego wątku, prowadzi do

wniosku, że objęte zarzutem stwierdzenie dotyczy braku podstaw do

jednostronnego obciążenia korzystających obowiązkiem dochodzenia (realizacji)

roszczenia, a taka ocena prawna jest prawidłowa. Należy jedynie uzupełnić wywody

prawne Sądu drugiej instancji stwierdzeniem, że omawiany przelew przed

wygaśnięciem leasingu nie wchodzi w grę ze względu na brak przedmiotu cesji i

brak stosunku prawnego uzasadniającego rozporządzenie wierzytelnością

przyszłą. (...)

Odstąpienie od umowy ze zbywcą przedmiotu leasingu, ze skutkami

wyjaśnionymi w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27

lutego 2003 r., III CZP 80/02, zmienia stan prawny między nabywcą i zbywcą.

Wygaśniecie umowy sprzedaży i leasingu powoduje powstanie wierzytelności, którą

finansujący może rozporządzać. Praktyka obrotu takimi prawami dopuszcza

również możliwość uzyskania części lub całkowitej ceny (np. faktoring). Nie ma

przeszkód do uznania, że jest to korzyść uzyskana wskutek wygaśnięcia umowy ze

zbywcą (art. 7098

§ 5 k.c.) i w tym zakresie odmienne zapatrywanie skarżącej jest

nieuzasadnione. Należy jednak rozważyć trafność zapatrywania – podważanego w

skardze kasacyjnej – że ciężar realizacji tej korzyści obciąża finansującego, gdyż

można założyć, iż wierzyciel uzyska jej zaspokojenie tylko w części (np. faktoring

wiąże się ze stratą stanowiącą zysk faktora, istnieje ryzyko upadłości zbywcy itp.).

Zastrzeżenia te nie mogą jednak przesłaniać zasadniczego celu gospodarczego

umowy leasingu jako trójpodmiotowego stosunku prawnego opartego co najmniej

na dwóch umowach (nabycia i oddania do używania), zawiązanego dobrowolnie

przez przedsiębiorców oczekujących uzyskania korzyści majątkowej z wykonania

tych umów. Wymagało to rozłożenia ryzyka oraz ciężarów między podmioty

uczestniczące bezpośrednio w leasingu. Ustawodawca dał temu wyraz w licznych

przepisach (art. 7093

, art. 7094

§ 2, art. 7095

§ 3 i art. 7096

k.c.). Ryzyko związane z

wadami rzeczy zostało rozłożone między finansującego i korzystającego stosownie

do wpływu wykonania uprawnień na trwanie umowy leasingu (art. 7098

§ 2 i 4 oraz

§ 5 k.c.). Szczegółowość unormowania wskazuje na zamiar ustawodawcy ochrony

podmiotów zasadniczego węzła prawnego, tj. leasingu. Przepis art. 7098

k.c. nie

daje podstaw do dokonywania dalszego podziału uprawnienia do odstąpienia

przypisanego leasingodawcy na część kształtującą (odstąpienie od nabycia

wygaszające również umowę leasingu) i część realizującą skutki tego odstąpienia

(rozliczenie miedzy zbywcą a korzystającym). Korzystający jest osobą trzecią w

stosunku umownym nabycia rzeczy, a jego uprawnienia do wyboru przedmiotu oraz

wykorzystania niektórych uprawnień z tytułu wad stanowią ustawowy skutek

czynności prawnej miedzy innymi stronami (art. 56 k.c.).Ponieważ ustawodawca nie

wymienił skutku w postaci roszczenia o zwrot ceny wynikającego z odstąpienia od

umowy ze zbywcą, wykładnia art. 7098

§ 5 k.c. uzasadniająca zaskarżony wyrok

jest prawidłowa, a dochodzenie roszczenia o zwrot ceny odbywa się stosownie do

art. 494 zdanie drugie k.c.

Można dodać, że ryzyko związane z realizacją roszczenia o zwrot ceny

finansujący może w pewnym zakresie zmniejszyć przypozywając zbywcę w

procesie z korzystającym (art. 82 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji.