III CZP 25/06

Uchwała z dnia 20 kwietnia 2006 r., III CZP 25/06

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Iwona Koper

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Alfredy K. przeciwko Agencji

Nieruchomości Rolnych w W. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 kwietnia 2006 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z

dnia 19 grudnia 2005 r.:

"Czy prawo zaliczania, realizowane roszczeniem o zobowiązanie do złożenia

oświadczenia woli w przedmiocie przeniesienia własności nieruchomości rolnej

stanowiącej własność Skarbu Państwa po wejściu w życie ustawy z dnia 8 lipca

2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości

poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej podlega przewidzianym w niej

ograniczeniom?"

podjął uchwałę:

W sprawie o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli sprzedaży

nieruchomości rolnej z zaliczeniem na poczet ceny wartości nieruchomości

pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej,

wytoczonej przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych przez osobę

ubiegającą się o nabycie nieruchomości rolnej, która wygrała przetarg w

czasie obowiązywania art. 212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) w

brzmieniu nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 grudnia

2002 r., K 33/02 (Dz.U. z 2003 r. Nr 1, poz. 15), nie mają zastosowania

ograniczenia zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza

obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, przewidziane w ustawie z dnia

8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia

nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr

169, poz. 1418). Suma podlegająca zaliczeniu na poczet ceny nie może jednak

obejmować kwot, w których granicach prawo do rekompensaty zostało

wykonane do chwili zamknięcia rozprawy.

Uzasadnienie

Kierownik Urzędu Rejonowego w Warszawie zaświadczeniem z dnia 14

kwietnia 1998 r. potwierdził, że Stanisława i Michał B. byli właścicielami

nieruchomości o wartości 269 160 zł położonej na terenach niewchodzących w

skład obecnego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i że w związku z tym Alfreda

K. – ich spadkobierczyni i osoba wskazana przez inną spadkobierczynię – ma

prawo zaliczyć wartość tej nieruchomości, zgodnie z właściwymi przepisami, na

poczet ceny sprzedaży nieruchomości lub na poczet opłat za użytkowanie

wieczyste.

Dnia 13 czerwca 2003 r. Alfreda K. wzięła udział w publicznym

nieograniczonym przetargu ustnym na sprzedaż nieruchomości rolnych

wchodzących w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. Alfreda K.

wygrała przetarg dotyczący nieruchomości rolnych położonych w P. i G., o

powierzchni 46,5604 ha, za łączną cenę 222 000 zł. W ustalonym terminie zawarcia

umowy sprzedaży nieruchomości, tj. w dniu 10 lipca 2003 r., sporządzono w formie

aktu notarialnego protokół obejmujący oświadczenie Agencji Własności Rolnej

Skarbu Państwa, że cena nie została uiszczona, oraz oświadczenie pełnomocnika

Alfredy K., iż nie przedłożył dowodu wpłaty ceny, gdyż zażądał zaliczenia na poczet

ceny, zgodnie z art. 212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm. – dalej:

„u.g.n.”), wartości mienia pozostawionego poza granicami kraju. W dniu 20 sierpnia

2003 r. Alfreda K. wniosła pozew o zobowiązanie Agencji Nieruchomości Rolnych

(następczyni prawnej Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa) do złożenia

oświadczenia woli sprzedaży nieruchomości, co do których powódka wygrała

przetarg, z zaliczeniem na poczet ceny kwoty 222 000 zł z przysługującego

powódce na podstawie art. 212 u.g.n. prawa do zaliczenia.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 grudnia 2003 r. uwzględnił powództwo.

Wyrok ten został zaskarżony przez stronę pozwaną. W toku postępowania

apelacyjnego powódka przedłożyła prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w

Olsztynie z dnia 8 grudnia 2003 r., zobowiązujący Agencję Nieruchomości Rolnych,

zgodnie z wynikami przetargu z dnia 15 lipca 2003 r., do przeniesienia na powódkę

własności nieruchomości o powierzchni 6,91 ha położonej w M. za cenę 34 500 zł,

na której poczet zaliczono wartość mienia zabużańskiego objętego zaświadczeniem

Kierownika Urzędu Rejonowego w W. Powódka w toku postępowania apelacyjnego

przyznała ponadto i wykazała dokumentami, że w dniu 1 czerwca 2004 r. nabyła

własność nieruchomości rolnej o powierzchni 21 ha położonej w S. za cenę, na

której poczet zaliczono kwotę 35 000 zł z sumy określonej w ww. zaświadczeniu,

jednocześnie podwyższając tę sumę w ramach waloryzacji do wysokości 355 591

zł, a w dniu 13 sierpnia 2004 r. – własność nieruchomości rolnej o powierzchni

14,73 ha położonej w K. za cenę, na której poczet zaliczono kwotę 1782 zł z sumy

ustalonej w zaświadczeniu, dokonując zarazem waloryzacji tej sumy do wysokości

362 779,50 zł.

U podstaw znajdujących wyraz w pytaniu skierowanym do Sądu Najwyższego

wątpliwości, które się nasunęły Sądowi Apelacyjnemu w związku z apelacją strony

pozwanej, leżą przede wszystkim zmiany stanu prawnego dotyczącego tzw. mienia

zabużańskiego. W dniu rozstrzygnięcia przetargu (13 czerwca 2003 r.) oraz w dniu,

w którym miało nastąpić zawarcie umowy sprzedaży objętych licytacją

nieruchomości (10 lipca 2003 r.), a także w dniu wydania wyroku przez Sąd

Okręgowy (15 grudnia 2003 r.) obowiązywał art. 212 u.g.n. w kształcie nadanym

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 grudnia 2002 r., K 33/02 (OTK-A

Zb.Urz. 2002, nr 7, poz. 97), tj. bez ograniczeń zastosowania wyeliminowanych tym

wyrokiem.

W dniu 30 stycznia 2004 r., a więc już w toku postępowania apelacyjnego,

weszła w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny

sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu

Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami

państwa polskiego (Dz.U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ze zm. – dalej: „ustawa z dnia 12

grudnia 2003 r.”), zawierająca rozwiązania restrykcyjne w stosunku do dotychczas

obowiązujących. Przewidywała ona, że prawo do zaliczenia wartości nieruchomości

pozostawionych nie przysługuje osobom, które jako ekwiwalent nieruchomości

pozostawionych nabyły na podstawie wcześniej obowiązujących przepisów

własność albo użytkowanie wieczyste nieruchomości Skarbu Państwa (art. 2 ust. 4 i

art. 16), oraz ustanawiała górne pułapy zaliczenia: 15% wartości pozostawionych

nieruchomości, nie więcej jednak niż 50 000 zł.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04 (OTK-A

Zb.Urz. 2004, nr 11, poz. 117) uznał za niekonstytucyjne m.in. przepisy zawierające

wspomniane restrykcje, a utratę mocy przepisu ustanawiającego górne pułapy

zaliczenia określił na dzień 30 kwietnia 2005 r.

W dniu 7 października 2005 r. w miejsce ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r.

weszła w życie ustawa z dnia z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z

tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej

Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 – dalej: „ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.”). Ustawa

ta ogranicza zaliczenie wartości pozostawionych nieruchomości do 20% (art. 13 ust.

2) oraz przewiduje pomniejszenie wysokości zaliczonej kwoty o wartość nabytego

już prawa jako surogatu pozostawionych nieruchomości (art. 13 ust. 3). Według tej

ustawy, kwota odpowiadająca wartości nieruchomości pozostawionych oraz kwota

odpowiadająca wartości nabytego już prawa jako surogatu pozostawionych

nieruchomości podlegają waloryzacji „na dzień” realizacji prawa do rekompensaty

przez organy, jednostki organizacyjne i agencje, którym zostało powierzone

wykonywanie uprawnień właścicielskich Skarbu Państwa (art. 14 ust. 3). Ustawa ta

określa także sposób realizacji prawa do rekompensaty (art. 18 i 19). Na zasadach

w niej przewidzianych realizowane jest również niewykonane dotychczas prawo do

zaliczenia potwierdzone zaświadczeniem lub decyzją wydaną przed wejściem w

życie tej ustawy. Realizacja ta zakłada podjęcie pewnych czynności przez osoby

uprawnione i wojewodę (art. 7 ust. 3).

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nasuwa się pytanie o wpływ przedstawionych

zmian stanu prawnego dotyczącego tzw. mienia zabużańskiego na ocenę

powództwa Alfredy K. Powództwo to, według Sądu Apelacyjnego, obejmuje dwa

żądania. Pierwsze dotyczy stwierdzenia zobowiązania strony pozwanej do zawarcia

umowy sprzedaży oznaczonych nieruchomości rolnych wynikającego z wygrania

przez powódkę przetargu przeprowadzonego na podstawie rozporządzenia Ministra

Skarbu Państwa z dnia 14 października 1999 r. w sprawie określenia

szczegółowego trybu sprzedaży nieruchomości i ich części składowych, warunków

rozkładania ceny sprzedaży na raty, stawek szacunkowych gruntów oraz trybu

przeprowadzania przetargów na dzierżawę (Dz.U. Nr 90, poz. 1013 ze zm. – dalej:

„rozporządzenie z dnia 14 października 1999 r.”). Zmierza ono do uzyskania

orzeczenia o charakterze prawokształtującym (art. 64 k.c. i 1047 k.p.c.), czyli

konstytutywnego, ze skutkiem ex nunc. Drugie żądanie dotyczy oznaczenia

sposobu dokonania zapłaty przez zaliczenie na poczet ceny nieruchomości wartości

mienia pozostawionego na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru

Polski. Również więc ono zmierza – zdaniem Sądu Apelacyjnego – do uzyskania

orzeczenia o charakterze prawokształtującym, czyli konstytutywnego, ze skutkiem

ex nunc. Żądania te pozostają w bardzo ścisłym związku. Podstawą odmowy

zawarcia umowy sprzedaży przez Agencję było niegodzenie się na zaliczenie na

poczet ceny wartości nieruchomości pozostawionych. Poza tym skorzystanie z

prawa zaliczenia zakłada powstanie stosunku prawnego, na którego podstawie

osoba uprawniona do zaliczenia jest zobowiązana do zapłaty ceny nieruchomości

lub opłaty z tytułu użytkowania wieczystego. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Czasowy zasięg zastosowania ustaw z dnia 12 grudnia 2003 r. i z dnia 8 lipca

2005 r. został oparty na zasadzie bezpośredniego stosowania ustawy nowej.

Dotyczy to nie tylko przepisów o charakterze procesowym (zob. art. 6 ust. 4, art. 9 i

15 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. oraz art. 7 ust. 3 i 4, art. 8 ust. 1 pkt 2, art. 19

ust. 5 i art. 20 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.), ale i przepisów materialnoprawnych

(por. w szczególności art. 2 ust. 3 i 4, art. 7 i 16 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r.

oraz art. 4, 6 ust. 3, art. 12, 13 ust. 3, art. 14 ust. 1, 2 i 3 i art. 18 ust. 1 ustawy z

dnia 8 lipca 2005 r.; zob. także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia

2004 r., K 2/04). W konsekwencji, prawo do zaliczenia w zakresie, w jakim zostało

wykonane na podstawie ustawy starej, tj. na podstawie art. 212 u.g.n. w związku z

rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 1998 r. w sprawie sposobu

zaliczania wartości nieruchomości pozostawionych za granicą na pokrycie ceny

sprzedaży nieruchomości lub opłat za użytkowanie wieczyste oraz sposobu

ustalania wartości tych nieruchomości (Dz.U. Nr 9, poz. 32 ze zm. – dalej:

„rozporządzenie z dnia 13 stycznia 1998 r.”) lub na podstawie przepisów ustawy z

dnia 12 grudnia 2003 r., nie podlegało oddziaływaniu ustawy nowej. Przepisy

ustawy nowej, tj. przepisy – najpierw – ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., a

następnie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. objęły zasięgiem swego zastosowania tylko

niezrealizowane w chwili ich wejścia w życie części prawa do zaliczenia.

Artykuł 212 u.g.n., ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. oraz ustawa z dnia 8 lipca

2005 r. są kontynuacją wielu wcześniejszych regulacji przyznających na

określonych zasadach prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego poza

obecnymi granicami Polski. Zasadnicza różnica pomiędzy prawem do zaliczenia

przewidzianym w art. 212 u.g.n. i ustawie z dnia 12 grudnia 2003 r. oraz prawem do

rekompensaty w formie zaliczenia przewidzianym w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. a

prawem do zaliczenia regulowanym przepisami obowiązującymi przed wejściem w

życie art. 212 u.g.n. polega na tym, że przed wymienioną datą prawo do zaliczenia

realizowano w drodze decyzji administracyjnej, której wydanie związane było ze

sprzedażą nieruchomości państwowej (Skarbu Państwa) lub jej oddaniem w

użytkowanie wieczyste (por. § 5 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16

września 1985 r. w sprawie zaliczania wartości mienia nieruchomego

pozostawionego za granicą na poczet opłat za użytkowanie wieczyste lub na

pokrycie ceny sprzedaży działki budowlanej i położonych na niej budynków, Dz.U.

nr 47, poz. 244 ze zm. oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26

lutego 1988 r., III AZP 17/87, OSNC 1989, nr 7-8, poz. 118). Od tej natomiast daty

decyzja (do 14 dnia września 2001 r. – zaświadczenie) organu administracyjnego

jedynie stwierdza prawo do zaliczenia (prawo do rekompensaty – m.in. – w formie

zaliczenia), uczynienie zaś użytku z tego prawa, jego realizacja, następuje później

w związku z zawarciem odpowiedniej umowy (por. § 6 rozporządzenia z dnia 13

stycznia 1998 r., art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. oraz art. 14 ust. 1

ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.).

Charakter prawa do zaliczenia (prawa do rekompensaty w formie zaliczenia)

jest przedmiotem kontrowersji (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19

grudnia 2002 r., K 33/02). Na tle regulacji obowiązujących przed wejściem w życie

art. 212 u.g.n. najbardziej przekonuje stanowisko wyrażone w nawiązaniu do

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasady prawnej – z dnia 22

czerwca 1989 r., III CZP 32/89 (OSNC 1989, nr 12, poz. 187), ujmujące to prawo

jako wynikające ze stosunku administracyjnego prawo majątkowe o charakterze

publicznym. Pogląd kwalifikujący prawo do zaliczenia jako prawo majątkowe

publiczne o swoistej funkcji umarzania określonych zobowiązań pieniężnych

uzyskał też szeroką akceptację w najnowszym orzecznictwie dotyczącym art. 212

u.g.n. oraz ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., zbieżnej w istotnych punktach z

ustawą z dnia 8 lipca 2005 r. (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19

grudnia 2002 r., K 33/02 i z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 16 stycznia 2004 r., III CK 266/02, nie publ., z dnia 30 czerwca

2004 r., IV CK 491/03, "Biuletyn SN" 2004, nr 11, s. 12, z dnia 6 października

2004 r., I CK 447/03, nie publ., z dnia 19 listopada 2004 r., nie publ., z dnia 19

stycznia 2005 r., IV CK 262/04, nie publ. oraz z dnia 31 marca 2005 r., V CK

309/04, nie publ.).

W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04,

podkreślono socjalny, „pomocowy” charakter prawa do zaliczenia. Uznanie ponadto

tego prawa przez Trybunał Konstytucyjny za dziedziczne jest nieścisłe. Zgodnie z

art. 922 k.c., w skład spadku wchodzą i podlegają dziedziczeniu oczywiście tylko

majątkowe prawa cywilne. Przejście prawa do zaliczenia (prawa do rekompensaty

w formie zaliczenia) po śmierci uprawnionego na osoby wymienione w art. 212 ust.

5 u.g.n. lub na osoby określone w art. 2 ust. 2 i art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 12

grudnia 2003 r. albo na osoby wskazane w art. 3 ust. 2 i art. 14 ust. 1 ustawy z dnia

8 lipca 2005 r. powinno być przy kwalifikacji tego prawa jako prawa publicznego

traktowane jako następujące nie w drodze dziedziczenia, lecz z mocy powołanych

przepisów szczególnych, podobnie jak przejście, zgodnie z art. z art. 97 ustawy z

dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8,

poz. 60 ze zm.), praw i obowiązków podatkowych zmarłego podatnika.

Publiczne majątkowe prawo do zaliczenia (prawo do rekompensaty w formie

zaliczenia) nie jest jednak jedynym elementem wyznaczającym sytuację prawną

podmiotu tego prawa. Z prawem tym związane są ponadto, ze względu na sposób

jego realizacji, określone uprawnienia o charakterze cywilnym. Spełnienie przez to

prawo swej funkcji, polegającej na możliwości umorzenia określonych zobowiązań

pieniężnych, wymaga zawarcia przez uprawnionego, legitymującego się stosowną

decyzją (zaświadczeniem), odpowiedniej umowy. Według § 6 rozporządzenia z dnia

13 stycznia 1998 r., wymienione w tym przepisie organy, jednostki organizacyjne i

podmioty, rozporządzając mieniem Skarbu Państwa, nie mogły wyłączyć „zapłaty”

ceny nieruchomości lub opłat z tytułu użytkowania wieczystego w sposób określony

w art. 212 u.g.n., tj. przez zaliczenie wartości pozostawionego mienia. Normy

podobnej treści znalazły wyraz także w art. 7 ust. 1 z dnia 12 grudnia 2003 r. i art.

14 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Z tych regulacji wynika, po pierwsze, niemożność zastrzeżenia pod sankcją

nieważności (art. 58 § 1 k.c.) w umowach sprzedaży nieruchomości oraz umowach

o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste objętych zasięgiem

zastosowania tych regulacji postanowień wykluczających zaliczenie na poczet ceny

nieruchomości lub opłat z tytułu użytkowania wieczystego wartości pozostawionego

mienia. Po drugie, w razie zawarcia którejkolwiek z wspomnianych umów przez

osobę legitymującą się zaświadczeniem lub decyzją stwierdzającą prawo do

zaliczenia, z omawianych regulacji wynika obowiązek kontrahenta akceptacji

oświadczenia uprawnionego o zaliczeniu na poczet ceny nieruchomości lub opłaty z

tytułu użytkowania wieczystego wartości pozostawionego mienia. Należy

konsekwentnie przyjąć, że obowiązkowi temu odpowiada roszczenie uprawnionego,

w razie więc niespełnienia dobrowolnie tego obowiązku przez kontrahenta,

uprawniony może wytoczyć powództwo o zobowiązanie go, ze skutkami

przewidzianymi w art. 64 k.c. i 1047 k.p.c., do złożenia oświadczenia woli

zawierającego zgodę na umorzenie w określonym zakresie ceny lub opłaty przez

zaliczenie na jej poczet wartości pozostawionego mienia.

Gdy osoba uprawniona wygrała przetarg (aukcję) na sprzedaż nieruchomości,

której cenę wolno uiścić przez zaliczenie wartości pozostawionego mienia, lecz do

sprzedaży wylicytowanej nieruchomości nie doszło, osoba uprawniona może

wystąpić z pozwem o zobowiązanie strony pozwanej do złożenia oświadczenia woli

sprzedaży objętej licytacją nieruchomości (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2

sierpnia 1994 r., III CZP 96/94 (OSNC 1995, nr 1, poz. 11), oraz do złożenia

oświadczenia woli zawierającego zgodę na zaliczenie na poczet ceny wartości

pozostawionego mienia. Według uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., mającej moc zasady prawnej, III CZP 32/66

(OSNC 1968, nr 12, poz. 199), gdy pozwany zobowiązany jest do złożenia

oznaczonego oświadczenia woli mającego stanowić składnik umowy, a sąd

uwzględnił powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie

zgodnie z żądaniem powoda, następuje taki skutek jakby doszło nie tylko do

złożenia oświadczenia woli przez pozwanego, ale i do zawarcia umowy. Skutek ten

powstaje, choćby dla umowy, do której zawarcia zobowiązany był pozwany, istniał

wymóg formy szczególnej, nie wyłączając formy ad solemnitatem. Wobec tego, że

w razie sprzedaży objętej licytacją nieruchomości mają – zgodnie z art. 64 k.c. i

1047 k.p.c. – powstać takie skutki jak gdyby doszło do zawarcia tej umowy

(całkowite uwzględnienie powództwa), albo jak gdyby doszło do złożenia

oświadczenia woli przez sprzedawcę nieruchomości (nie uwzględnienie powództwa

w całości), wyrok powinien określać wszystkie postanowienia, które musiałaby

obejmować umowa sprzedaży nieruchomości, gdyby została zawarta, jak też

sporne elementy treści wynikającego z niej stosunku prawnego, wyznaczone przez

ustawę (art. 56 k.c.). Powinien więc m.in. stwierdzać objęty sporem stron obowiązek

zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości na warunkach dopuszczających

zaliczenie w określonym zakresie na poczet ceny wartości mienia pozostawionego.

W związku z przyjętą w art. 155 § 1 k.c. konstrukcją umowy o podwójnym

skutku wyłania się też kwestia uzależnienia złożenia oświadczenia woli sprzedaży

nieruchomości od świadczenia wzajemnego. Według art. 1047 § 2 k.p.c., jeżeli

złożenie oświadczenia woli jest uzależnione od świadczenia wzajemnego

wierzyciela, wyrok zastąpi to oświadczenie, a w przypadku, w którym uwzględnia

powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodnie z

żądaniem powoda – umowę, dopiero z chwilą prawomocnego nadania mu klauzuli

wykonalności. Świadczeniem wzajemnym kupującego, odpowiadającym

świadczeniu sprzedawcy polegającemu na przeniesieniu własności rzeczy na

kupującego, jest zapłata ceny. Uzależnienie złożenia oświadczenia woli sprzedaży

nieruchomości od zapłaty ceny powinno być zastrzeżone w sentencji wyroku.

Zastrzeżenia takiego nie należy jednak zamieszczać, gdy cena może być zgodnie z

żądaniem powoda w całości pokryta przez zaliczenie na jej poczet wartości

pozostawionego mienia. W takim razie, obok orzeczenia o zobowiązaniu

pozwanego do złożenia oświadczenia woli sprzedaży nieruchomości, powinno

zostać zamieszczone orzeczenie o zobowiązaniu pozwanego do złożenia

oświadczenia woli zawierającego zgodę na zaliczenie na poczet ceny wartości

pozostawionego mienia. Wyrok o takiej treści wywrze skutek, o którym mowa w art.

64 k.c. i art. 1047 k.p.c., z chwilą uprawomocnienia się. Gdyby natomiast

przedmiotem orzeczenia dotyczącego zgody na zaliczenia była – w przypadkach, w

których nie sprzeciwia się to woli powoda – jedynie część ceny, co do pozostałej

części ceny, jako świadczenia wzajemnego, powinno zostać zamieszczone

zastrzeżenie, o którym mowa w art. 1047 § 2 k.p.c. W przypadku takiego

zastrzeżenia wyrok wywrze skutek, o którym mowa w art. 64 k.c. i art. 1047 k.p.c.,

dopiero z chwilą prawomocnego nadania mu klauzuli wykonalności.

Nie ulega wątpliwości, że według stanu prawnego wynikającego z art. 212

u.g.n., w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 grudnia 2002 r., K

33/02 (art. 190 Konstytucji), prawo do zaliczenia mogło być realizowane także w

związku ze sprzedażą osobie legitymującej się stwierdzeniem tego prawa

nieruchomości rolnej stanowiącej własność Skarbu Państwa. Zakres tego prawa nie

podlegał przy tym ograniczeniom wprowadzonym przez późniejsze regulacje.

Organizator przeprowadzonego w tym czasie na podstawie rozporządzenia z dnia

14 października 1999 r. przetargu na sprzedaż nieruchomości rolnej Skarbu

Państwa powinien więc, postępując prawidłowo, sprzedać tę nieruchomość osobie,

która wygrała przetarg i legitymuje się stwierdzeniem prawa do zaliczenia, na

warunkach dopuszczających zaliczenie na poczet ceny pełnej wartości

pozostawionego mienia. Konsekwentnie, również w sprawie o zobowiązanie do

złożenia oświadczenia woli sprzedaży nieruchomości z zaliczeniem na poczet ceny

wartości mienia pozostawionego, wytoczonej przez osobę, która w czasie

obowiązywania art. 212 u.g.n. – a przy tym już po ogłoszeniu wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 19 grudnia 2002 r., K 33/02 – wygrała przetarg

przeprowadzony na podstawie rozporządzenia z dnia 14 października 1999 r.,

miarodajny do oceny dopuszczalności zaliczenia na poczet ceny wartości mienia

pozostawionego i dopuszczalnego zakresu tego zaliczenia powinien być stan

prawny wynikający z art. 212 u.g.n. w świetle wymienionego wyroku Trybunału

Konstytucyjnego. W takiej sprawie chodzi o wymuszenie obowiązku zawarcia

umowy na warunkach wynikających z tego stanu prawnego. Przypadki, w których w

czasie obowiązywania wskazanego stanu prawnego wprawdzie nie doszło, ale

powinno dojść do realizacji prawa do zaliczenia, należy więc uznać za wyłączone

spod ograniczeń wprowadzonych przez obecnie obowiązującą ustawę z dnia 8 lipca

2005 r.

W omawianej sytuacji ocenie dopuszczalności zaliczenia na poczet ceny

wartości mienia pozostawionego i dopuszczalnego zakresu tego zaliczenia według

wspomnianego stanu prawnego nie powinien też stać na przeszkodzie

konstytutywny, następujący ex nunc skutek orzeczeń zastępujących oświadczenie

woli pozwanego (art. 64 k.c. i 1047 k.p.c.). Skutek jest powiązany z zawartym w

nich rozstrzygnięciem o obowiązku spełnienia przez pozwanego świadczenia

polegającego na złożeniu oznaczonego oświadczenia woli jedynie w celach

egzekucyjnych; po to tylko, aby wykluczyć wykonanie orzeczeń zasądzających takie

świadczenie w drodze przymuszenia dłużnika do złożenia odpowiedniego

oświadczenia woli (1050 k.p.c.). Z tego punktu widzenia skutku jest obojętne, z

jakiej chwili pochodzi stan prawny rozstrzygający o obowiązku złożenia przez

pozwanego oznaczonego oświadczenia woli.

Wszystkie jednak kwoty, w granicach których powód przed zamknięciem

rozprawy wykonał już skutecznie prawo do zaliczenia – bez względu na to, czy

nastąpiło to na podstawie art. 212 u.g.n., czy też na podstawie ustawy z dnia 12

grudnia 2003 r. albo ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., jak też bez względu na to, kiedy

powstało umorzone w ten sposób zobowiązanie – muszą być oczywiście wyłączone

z sumy podlegającej zaliczeniu na poczet ceny w sprawie o zobowiązanie do

złożenia oświadczenia woli sprzedaży nieruchomości, wytoczonej przez kandydata

na nabywcę wyłonionego w wyniku przetargu przeprowadzonym na podstawie

rozporządzenia z dnia 14 października 1999 r. w czasie obowiązywania art. 212

u.g.n. w brzmieniu po wejściu w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19

grudnia 2002 r., K 33/02. W przeciwnym razie doszłoby do wykorzystania prawa do

zaliczenia po raz drugi, mimo jego niewątpliwego wygaśnięcia wskutek uprzedniego

wykonania. Dokonując oceny stanu realizacji prawa do zaliczenia w chwili

zamknięcia rozprawy sąd powinien mieć na względzie regulacje ustawy z dnia 8

lipca 2005 r. dotyczące dokumentowania tego stanu

Ze względu na to, że wyrok sądu zastępuje oświadczenie woli pozwanego

(umowę, do której zawarcia był on zobowiązany), sąd powinien także, stosując

odpowiednio regulacje ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., dokonać waloryzacji prawa do

zaliczenia (prawa do rekompensaty w formie zaliczenia), adnotacji o wynikającej z

wyroku realizacji prawa do zaliczenia na zaświadczeniu lub decyzji stwierdzającej to

prawo oraz stosownych zawiadomień (informacji) o tej realizacji.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).