I PK 213/05

Wyrok z dnia 16 maja 2006 r.

I PK 213/05

Przepis art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nau-

czyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) odnosi się tylko

do nauczycieli zatrudnionych w pełnym wymiarze zajęć. W stosunku do nau-

czycieli zatrudnionych w niepełnym wymiarze podstawą czynności pracodawcy

zmieniającej treść stosunku pracy jest art. 42 k.p. w związku z art. 93 ust. 1

Karty Nauczyciela.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie:

SN Roman Kuczyński, SA Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 maja

2006 r. sprawy z powództwa Bożeny S. przeciwko Szkole Podstawowej [...] w P. o

przywrócenie do pracy, na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okrę-

gowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tarnowie z dnia 21 lutego 2005 r.

[...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy w Tarnowie wyrokiem z dnia 7 października 2004 r. oddalił po-

wództwo Bożeny S. przeciwko Szkole Podstawowej [...] w P. o przywrócenie do

pracy. Sąd Rejonowy ustalił, że powódka była zatrudniona u pozwanej na stanowisku

nauczyciela sztuki w wymiarze 14/18 czasu pracy. Przedmiot „sztuka” obejmował za-

równo muzykę, jak i plastykę. W dniu 31 maja 2004 r. pracodawca wypowiedział jej

warunki dotyczące wymiaru czasu pracy, a po upływie okresu wypowiedzenia zapro-

ponował 10/18 etatu. Jako przyczynę podał art. 20 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r.

- Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 112 ze zm.) oraz

zmniejszenie godzin „sztuki”. Sąd Rejonowy ustalił nadto, iż powódka ukończyła

Wyższą Szkołę Pedagogiczną na kierunku wychowania muzycznego oraz uzyskała

2

stopień nauczyciela kontraktowego. Zgodnie z arkuszem organizacyjnym pozwanej

obowiązującym w roku szkolnym 2003/2004 powódka miała przydzielone 12 godzin

przedmiotu „sztuka” tygodniowo (plus dwie godziny chóru). W roku szkolnym

2004/2005 plan organizacyjny uległ zmianie. Oprócz przedmiotu „sztuka” (wymiar 4

godziny tygodniowo) pojawiły się przedmioty: plastyka (2 godziny) i muzyka (2 go-

dziny). Powódka uczy muzyki (plus dwie godziny rytmiki i dwie godziny chóru). Dwie

godziny plastyki zostały „wystawione na wakat”. Sąd Rejonowy ustalił, że przedmiot

„sztuka” został wprowadzony do szkół po reformie szkolnictwa w 1999 r. w miejsce

przedmiotów muzyka i plastyka. Wobec braku nauczycieli tego przedmiotu zatrud-

niano nauczycieli muzyki lub plastyki. Przedmiot był traktowany drugorzędnie, uczyli

go również nauczyciele mianowani, którym „brakowało godzin” do wypełnienia ich

wymiaru. Obecnie szkoły przyjmują nauczycieli z kwalifikacjami do jego nauki. W

roku szkolnym 2004/2005 pozwana przyjęła do pracy nauczyciela plastyki, który bę-

dzie uczył przedmiotu w wymiarze 2 godzin tygodniowo. Powódka złożyła podanie o

przyjęcie na studia podyplomowe na kierunku plastyka. W dniu przyjęcia do pracy

nikt nie informował jej, że nie ma kwalifikacji do nauki plastyki i musi podnieść kwalifi-

kacje. Powódka nigdy wcześniej nie uczyła plastyki, nie ma w tym zakresie żadnego

doświadczenia zawodowego.

W świetle powyższego Sąd Rejonowy stwierdził, że w pozwanej szkole miały

miejsce zmiany organizacyjne polegające na zmianie planu nauczania i wyodrębnie-

niu z bloku „sztuka” przedmiotów muzyka i plastyka. Zmiany te wynikały z kolejnych

rozporządzeń Ministra Edukacji Narodowej w sprawie ramowych planów nauczania

w szkołach publicznych z dnia 15 lutego 1999 r. (Dz.U. Nr 14, poz. 128 ze zm.) oraz

z dnia 21 maja 2001 r. (Dz.U. Nr 61, poz. 626). Sąd pierwszej instancji stwierdził, że

dopiero rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 lutego 2002 r. w

sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych (Dz.U. Nr 15, poz. 142

ze zm.) przewidywało w planie nauczania dla szkół podstawowych przedmioty: mu-

zykę i plastykę, z zastrzeżeniem, że mogą one nadal funkcjonować w bloku „sztuka”.

Likwidację bloku „sztuka” ustawodawca pozostawił do decyzji konkretnej szkoły. W

niniejszym przypadku pozwana zadecydowała o likwidacji bloku „sztuka” w klasach

młodszych i pozostawieniu ich w klasach starszych (które rozpoczęły już „blokowy”

system nauczania). W miejsce bloku „sztuka” klasy młodsze uczą się przedmiotów

muzyka i plastyka. Sąd Rejonowy stwierdził, że rozporządzenie z dnia 12 lutego

2002 r. nie wprowadziło obowiązku likwidacji bloku, choć załącznik wyraźnie przewi-

3

duje przedmioty muzyka i plastyka. Pozwana miała prawo zadecydować o podziale

tego bloku, gdyż dyrektor szkoły, a następnie inne organy (rada pedagogiczna, organ

prowadzący) decydują o ostatecznym kształcie ramowych planów nauczania. Zda-

niem Sądu pierwszej instancji po podzieleniu bloku „sztuka” powódka nie może

uczyć przedmiotu plastyka, gdyż nie ma wykształcenia kierunkowego ani doświad-

czenia w nauczaniu tego przedmiotu, a trudno przyjąć, że kwalifikacje (ukończony

kierunek studiów wychowanie muzyczne) są zbliżone do kwalifikacji wymaganych do

nauczania przedmiotu plastyka.

Sąd Okręgowy w Tarnowie wyrokiem z dnia 21 lutego 2005 r. oddalił apelację

powódki. Sąd ten podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instan-

cji i wyciągnięte z nich wnioski, dotyczyło to w szczególności zmniejszenia liczby go-

dzin przedmiotu - bloku „sztuka”. Także zdaniem Sądu drugiej instancji treść rozpo-

rządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie ramowych

planów nauczania w szkołach publicznych stanowiła podstawę do przyjęcia, iż likwi-

dację bloku „sztuka” pozostawiono do decyzji konkretnych szkół. Ramowy plan nau-

czania pozwanej szkoły został zatwierdzony zgodnie z obowiązującymi przepisami

prawa. Sąd Okręgowy podniósł również, iż domaganie się przez powódkę uznania za

nieuzasadnione wypowiedzenia umowy o pracę w części dotyczącej wymiaru czasu

pracy jest tożsame z roszczeniem o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia wa-

runków umowy o pracę. Nie ma znaczenia okoliczność, że nie określono, w których

klasach godziny bloku „sztuka” uległy zmniejszeniu, oraz iż w klasach IV nastąpił po-

dział na muzykę i plastykę a powódka nauczać będzie tylko muzyki. Istotne jest jedy-

nie, czy nastąpiło faktyczne zmniejszenie ilości godzin bloku „sztuka”, nie zaś to, w

których konkretnie klasach miało ono miejsce (mimo nieścisłości w podanej przez

Sąd Rejonowy ilości godzin lekcyjnych tygodniowo).

Zdaniem Sądu Okręgowego powódka nie ma kwalifikacji do nauczania

przedmiotu plastyka. Nie przesądza o tych kwalifikacjach § 2 ust. 1 pkt 1 rozporzą-

dzenia Ministerstwa Edukacji Narodowej z dnia 10 września 2002 r. w sprawie

szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wy-

padków, w których można zatrudniać nauczycieli niemających wyższego wykształce-

nia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli (Dz.U. Nr 155, poz. 1288 ze

zm.). Sąd ten podkreślił, iż zgodnie z treścią tego przepisu kwalifikacje do zajmowa-

nia stanowiska nauczyciela posiada osoba legitymująca się dyplomem ukończenia

studiów magisterskich na kierunku zgodnym lub zbliżonym z nauczanym przedmio-

4

tem lub rodzajem prowadzonych zajęć i posiada przygotowanie pedagogiczne. Sąd

Okręgowy podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji co do tego, że trudno przyjąć, iż

kwalifikacje powódki wynikające z ukończonego kierunku muzyka są zbliżone do

kwalifikacji wymaganych do nauczania przedmiotu plastyka. Przedmioty te charakte-

ryzują się całkowitą odmiennością metodyczną, a ich umieszczenie w bloku „sztuka”

jest spowodowane tym, że zarówno muzyka, jak i plastyka w znaczeniu ogólnym

uznawane są za elementy kultury i sztuki, przejaw twórczej działalności człowieka, co

nie daje podstaw do twierdzenia, iż nauczyciel muzyki jest przygotowany do naucza-

nia plastyki. Sąd Okręgowy powołał również wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia

12 maja 2004 r., U 1/04 (OTK - A 2005 nr 5, poz. 43) stwierdzający niezgodność § 1

pkt 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 10 września 2002

r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia

szkół i wypadków, w których można zatrudniać nauczycieli niemających wyższego

wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli z art. 9 ust. 2 ustawy

z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela oraz z art. 92 ust. 1 Konstytucji Rze-

czypospolitej Polskiej w zakresie w jakim powierza kuratorowi oświaty ustalenie, czy

dany kierunek (specjalność) studiów jest zbliżony do nauczanego przedmiotu lub

rodzaju prowadzonych zajęć. Zdaniem Sądu Okręgowego o tym, iż powódka posiada

kwalifikacje do nauczania przedmiotu plastyka nie świadczy również rozpoczęcie

przez nią studiów podyplomowych na tym kierunku. Sąd Okręgowy podniósł, że po-

zwana zaproponowała powódce nowe warunki pracy nie naruszając art. 42 § 2 k.p. Z

pisma strony pozwanej z 31 maja 2003 r. wynika, iż zaproponowano powódce od 1

września 2004 r. nowe warunki pracy - 10/18 etatu. Sąd ten podkreślił, że nie należy

do kognicji sądu ocena motywacji jaką kierował się dyrektor szkoły, rada pedago-

giczna oraz organ nadzorujący - Gmina P., podejmując decyzję o likwidacji bloku

„sztuka”, gdyż decyzja w tej sprawie zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji i

Sportu z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach

publicznych jest autonomiczną sferą woli powyższych podmiotów. Zdaniem Sądu

Okręgowego nie budziło wątpliwości, że skoro zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z

dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela dyrektor szkoły może rozwiązać z nau-

czycielem umowę o pracę w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejsze-

nie oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania, uniemożliwiających dalsze za-

trudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć, to może również zaproponować

5

mu ograniczenie ilości godzin lekcyjnych poniżej pensum przewidzianego dla

nauczycieli.

Powódka wniosła skargę kasacyjną od tego wyroku. Zaskarżała orzeczenie w

całości zarzucając mu naruszenie prawa materialnego - art. 42 § 1 k.p. w związku z

art. 30 § 4 k.p. i art. 20 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, przez

ich niewłaściwe zastosowanie, oraz naruszenie § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Mini-

stra Edukacji Narodowej z dnia 10 września 2002 r. w sprawie szczegółowych kwali-

fikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których

można zatrudniać nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończone-

go zakładu kształcenia nauczycieli (Dz.U. Nr 155, poz. 1228 ze zm.), przez niewła-

ściwe zastosowanie. W uzasadnieniu skargi podnosiła, że gdyby wolą ustawodawcy

było wprowadzenie w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela obok rozwiązania umowy

o pracę i przeniesienia w stan nieczynny możliwości zmniejszenia liczby godzin w

stosunku do każdej kategorii nauczycieli niezależnie od stopnia awansu zawodowe-

go, to stosowny przepis byłby zamieszczony w ustawie. Kwestionowała powołanie

jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia art. 20 Karty Nauczyciela i stosowania wy-

kładni rozszerzającej przepisu, gdyż wniosek o niedopuszczalności takiego zastoso-

wania art. 20 wynika z enumeratywnego wyliczenia sposobów postępowania dyrekto-

ra szkoły. Zdaniem skarżącej obie regulacje prawne - zarówno wynikające z art. 20

Karty Nauczyciela, jak i art. 42 k.p. - jako konkurencyjne względem siebie wzajemnie

się wykluczają i nie można ich jednocześnie stosować. Ponadto Sąd nie posiada

wiadomości specjalistycznych niezbędnych do oceny kwalifikacji nauczyciela do pro-

wadzenia zajęć z konkretnego przedmiotu, są to kompetencje kuratora oświaty. Dy-

rektor nie kwestionował i nie kwestionuje kwalifikacji powódki do prowadzenia zajęć

zgrupowanych w bloku „sztuka”. Kwestionuje natomiast uprawnienia (kwalifikacje)

powódki do prowadzenia zajęć z przedmiotu plastyka. Żaden z sądów orzekających

nie zadał sobie trudu, aby porównać treści programowe bloku „sztuka” i treści pro-

gramowych obu przedmiotów muzyka i plastyka i nie dokonał oceny „zbliżoności”. To

samo dotyczy oceny, czy zgodnie z § 1 pkt 4 rozporządzenia z 10 września 2002 r.

kierunek studiów ukończony przez powódkę daje dostateczną wiedzę merytoryczną

z zakresu nauczanego przedmiotu lub rodzaju prowadzonych zajęć i czy jest on zbli-

żony do nauczania przedmiotu lub rodzaju prowadzonych zajęć. Sąd drugiej instancji

nie stosował przy ocenie „zbliżoności” przepisów rozporządzenia Ministra Edukacji

Narodowej i Sportu z 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowa-

6

nia przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz.U.

Nr 51, poz. 458 ze zm.).

Skarga kasacyjna zawiera wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku „w ten

sposób że Sąd Najwyższy zmienia zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego i zmienia

wyrok Sądu Rejonowego w Tarnowie z dnia 7 października 2004 r. [...] w ten sposób,

że stwierdza, iż wypowiedzenie dotychczasowych warunków pracy i płacy jest nie-

uzasadnione oraz przywraca do pracy na poprzednich warunkach pracy i płacy”.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Skarga kasacyjne nie ma uzasadnionych podstaw. Nie było sporne między

stronami (a nadto okoliczność ta wynika ze złożonych do akt dokumentów), że po-

wódka była zatrudniona w pozwanej szkole na podstawie umowy o pracę. Podstawa

zatrudnienia nie jest tożsama ze stopniem awansu zawodowego, co jasno wynika z

art. 10 ust. 6 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, w myśl którego

pod pewnymi warunkami nauczyciel, który uzyskał stopień nauczyciela mianowane-

go może być zatrudniony na podstawie umowy o pracę. To przypomnienie jest po-

trzebne przed rozważeniem treści art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, ponieważ w uza-

sadnieniu skargi podnosi się w kontekście interpretacji tego przepisu, iż powódka

była nauczycielem kontraktowym. Jest to okoliczność pozbawiona znaczenia dla

oceny zgodności z prawem czynności pracodawcy modyfikującej treść jej stosunku

pracy. Przepis art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela ma zastosowanie zarówno do nau-

czycieli zatrudnionych na podstawie mianowania jak i do nauczycieli zatrudnionych

na podstawie umowy o pracę (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 2002

r., I PKN 438/01, OSNP 2004 nr 8, poz. 139). Ponieważ w rozpoznawanej sprawie

nie doszło do całkowitej likwidacji szkoły (a takiej sytuacji dotyczy art. 20 ust. 1 pkt 1

Karty Nauczyciela) rozważenia wymaga jedynie hipoteza normy prawnej zawartej w

punkcie drugim. Zgodnie z tym przepisem, dyrektor szkoły w razie częściowej likwi-

dacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby

oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnia-

nie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć rozwiązuje z nim stosunek pracy lub, na

wniosek nauczyciela, przenosi go w stan nieczynny. Strona pozwana w swym

oświadczeniu woli, od którego powódka odwołała się inicjując postępowanie w tej

sprawie, jako przyczynę wypowiedzenia dotychczasowych warunków pracy podała

7

„zmniejszenie ilości godzin sztuki wynikających z ramowego planu nauczania”. Po-

dała też podstawę prawną tej czynności - art. 20 Karty Nauczyciela. Wskazana przy-

czyna wypowiedzenia warunków pracy - wymiaru godzin nauczania (a co za tym

idzie również warunków płacy) wynikających z umowy o pracę odpowiada hipotezie

normy zawartej w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela. Problem jednakże w tym, że

przepis ten nie ma zastosowania do nauczycieli zatrudnionych w niepełnym wymia-

rze godzin. Wniosek taki wypływa z wykładni językowej tego przepisu, chodzi w nim

o takie zmiany w działalności szkoły, które uniemożliwiają „dalsze zatrudnianie nau-

czyciela w pełnym wymiarze zajęć”. Podkreślenia wymaga zwrot „dalsze zatrudnia-

nie”. Wynika z niego, że przepis odnosi się tylko do osób zatrudnionych w pełnym

wymiarze zajęć, co staje się niemożliwe w obliczu zmian w funkcjonowaniu szkoły. Z

poczynionych ustaleń, niebudzących wątpliwości w świetle znajdującej się w aktach

kopii umowy o pracę wynika, że powódka była zatrudniona w niepełnym wymiarze

zajęć (14/18), a wypowiedzenie warunków wynikających z tej umowy sprowadzało

się do dalszego zmniejszenia wymiaru godzin nauczania. Te rozważania prowadzą

do wniosku, że w odniesieniu do nauczycieli zatrudnionych na podstawie umowy o

pracę w niepełnym wymiarze zajęć, podstawą czynności pracodawcy modyfikujących

treść stosunku pracy jest art. 42 k.p. (w związku z art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela).

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie ma zatem podstaw do rozważania

wzajemnego stosunku art. 20 ust 1 pkt 2 Karty Nauczyciela i art. 42 Kodeksu pracy.

Pozwany pracodawca powołał się w swym oświadczeniu woli o wypowiedze-

niu warunków pracy na art. 20 Karty Nauczyciela. Jest to okoliczność pozbawiona

znaczenia, gdyż o zgodności z prawem takich czynności prawnych pracodawcy nie

przesądza prawidłowość podanej przez niego ich podstawy prawnej. Pracodawca nie

jest obowiązany do podania podstawy prawnej swych oświadczeń woli.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku rozważał zarówno

zgodność oświadczenia woli pracodawcy z art. 42 k.p. jak i z art. 20 Karty Nauczy-

ciela. Ta druga część rozważań okazała się zbędna, nie przesądza to jednak o za-

sadności zarzutów skargi kasacyjnej.

Pozostałe zarzuty skargi odnoszą się do zasadności wypowiedzenia zmienia-

jącego. Nie są one usprawiedliwione. Szczegółowe ustalenia stanowiące podstawę

zaskarżonego wyroku, które nie zostały zakwestionowane w skardze i są wiążące dla

Sądu Najwyższego (art. 39813

§ 2 k.p.c.), prowadzą do wniosku, że strona pozwana

dokonała w zgodzie z prawem zmian w planie nauczania polegających na wyodręb-

8

nieniu w młodszych klasach z dotychczasowego bloku „sztuka” dwóch przedmiotów:

plastyki i muzyki. Nie budzi zastrzeżeń ustalenie Sądu co do tego, że powódka nie

ma kwalifikacji do nauczania przedmiotu plastyka. Nie może być zaakceptowany po-

gląd przedstawiony w uzasadnieniu skargi, że to kurator a nie sąd miałby ustalać,

czy ukończony przez powódkę kierunek studiów jest zbliżony do nauczanego przed-

miotu. Wykładnia § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 10

września 2002 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli

oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemają-

cych wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli

(Dz.U. Nr 155, poz. 1288 ze zm.) nie ma znaczenia dla oceny zasadności dokonane-

go wypowiedzenia warunków pracy. Zasadność tej czynności, dokonanej - jak wyni-

ka z przedstawionych wyżej rozważań - na podstawie art. 42 k.p. nie budzi zastrze-

żeń w sytuacji, gdy dyrektor szkoły po wprowadzeniu zmian w planie nauczania za-

mierza zatrudnić specjalistę w zakresie plastyki. Dyrektor winien kierować się przede

wszystkim względem na prawidłowe realizowanie zadań szkoły w zakresie kształce-

nia dzieci, wzgląd na interes nauczyciela pozostaje w dalszej kolejności.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu (art. 39814

k. p. c.).

========================================