II UK 193/05

Sygn. akt II UK 193/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krystyna Bednarczyk (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z wniosku H. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o przywrócenie renty,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 maja 2006 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 7 czerwca 2005 r., sygn. akt (...),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 29 lipca 2004 r. odmówił H.

P. prawa do renty, uznając że jest zdolna do zatrudnienia.

H. P. w odwołaniu od powyższej decyzji wniosła o jej zmianę poprzez

ustalenie, że nadal spełnia warunki niezbędne do przyznania świadczenia

2

rentowego. W uzasadnieniu wskazała, iż jej stan zdrowia uniemożliwia podjęcie

pracy.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 24 stycznia 2005 r. zmienił zaskarżoną

decyzje i przyznał H. P. prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy,

poczynając od 1 lipca 2004 r. na stałe. Wyrok ten opiera się na ocenie prawnej

następujących okoliczności faktycznych, które nie były przedmiotem sporu w

sprawie. Ubezpieczona złożyła wniosek o ustalenie jej prawa do renty 22 września

1986 r. Decyzją z dnia 27 października 1986 r. ZUS Oddział w S. przyznał jej

świadczenie z tytułu renty inwalidzkiej, w związku z zaliczeniem jej do trzeciej grupy

inwalidzkiej z ogólnego stanu zdrowia po ustaleniu, iż inwalidztwo istnieje od lipca

1986 r. Badania kontrolne ubezpieczonej (25 października 1988 r., 10 lipca i 22

sierpnia 1989 r., 18 lipca 1991 r., 30 sierpnia 1994 r., 3 lutego 1995 r. ostatnie z

marca 1996 r.) stwierdziły trwanie inwalidztwa III grupy z tym, że termin badania

kontrolnego wyznaczono na marzec 1999 r. Wskutek wniosku o dalszą rentę w dniu

19 lutego 1999 r. ubezpieczona została skierowana na badanie lekarskie celem

ustalenia, czy istnieje nadal częściowa niezdolność do pracy. Orzeczeniem lekarza

orzecznika ZUS z dnia 13 kwietnia 1999 r. ubezpieczoną uznano za częściowo

niezdolną do pracy okresowo.

Natomiast w wyniku przeprowadzonego badania przez lekarza orzecznika

ZUS w dniu 21 lipca 2004 r. ubezpieczona została uznana za zdolną do pracy

zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami, co stało się bezpośrednią podstawą

zaskarżonej decyzji ZUS z dnia 29 lipca 2004 r.

W ocenie Sądu Okręgowego decyzja ZUS jest błędna, bo organ rentowy nie

uwzględnił konsekwencji uzyskania przez ubezpieczoną świadczeń rentowych już

w 1996 r. Zgodnie bowiem z rozporządzeniem Ministra Pracy, Płac i Spraw

Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie komisji lekarskich do spraw

inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu kierowania na badania przez

te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania inwalidztwa, nie wyznacza się

terminów badań kontrolnych osób, których inwalidztwo trwa nieprzerwanie ponad

10 lat, licząc od daty powstania inwalidztwa. Inwalidztwo powódki powstało w lipcu

1986 r., czyli termin 10 letni upłynął z końcem lipca 1996 r., a 10 letni okres

pobierania świadczenia rentowego z dniem 6 września 1996 r. Dlatego też z

3

upływem tego terminu ubezpieczona nie mogła być już kierowana na badania

kontrolne, chyba że zachodziłby przypadek z § 29 ust. 3 rozporządzenia, który

dopuszczał możliwość przeprowadzania z urzędu badania kontrolnego inwalidy,

jeżeli zostaną udowodnione okoliczności wskazujące na zmianę stanu inwalidztwa.

Jednakże przed wyznaczeniem takiego badania kontrolnego, obowiązkiem organu

rentowego było przeprowadzanie postępowania dowodowego dla zbadania

okoliczności, które mogłyby wskazywać na istotną zmianę (poprawę) stanu zdrowia

świadczeniobiorcy, czego pozwany nie wykonał.

W apelacji od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 107 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i przyjęcie, że przepis

ten nie ma zastosowania do H. P., a w konsekwencji ustalenie, iż ubezpieczona

nabyła prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy na stałe

poczynając od dnia 1 lipca 2004 r. przez fakt pobierania tego świadczenia przez

okres 10 lat przed 1 września 1997 r.

Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 7 czerwca 2005 r. apelację organu

rentowego oddalił. Podzielając ocenę prawną zawartą w wyroku Sądu pierwszej

instancji, Sąd Apelacyjny stwierdził, że istota sprawy sprowadza się do ustalenia,

czy można pozbawić ubezpieczoną świadczenia rentowego po 10 latach

nieprzerwanego inwalidztwa licząc wstecz od 1 września 1997 r. Utrwalone

orzecznictwo Sądu Najwyższego, szeroko przytoczone przez Sąd pierwszej

instancji – zdaniem Sądu Apelacyjnego – nie pozostawia wątpliwości co do wniosku

wypływającego z treści rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1983 r. Ministra Pracy,

Płac i Spraw Socjalnych, iż pozbawione jest podstaw prawnych wzywanie na

kolejne badania dotyczące stanu inwalidztwa, które trwało nieprzerwanie przez

okres dziesięciu lat. Stąd nawet jeśli badania zostały przeprowadzone, to nie mogą

być przyczyną pozbawienia rencisty prawa do renty nawet wówczas, gdy w ich

następstwie stwierdzono brak inwalidztwa chyba, że zachodzą szczególne

okoliczności uzasadniające przeprowadzenie badań z urzędu. Nieprzerwane

trwanie inwalidztwa przez dziesięć lat pod rządami ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1982r. Nr 40, poz.

267 z późn. Zm.) oznacza w istocie, że ubezpieczona nabyła prawo do renty, bez

4

możliwości jego wzruszenia. Tym samym nie mogą mieć do niej zastosowania

zasady wynikające z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, która weszła w życie po skutecznym nabyciu prawa do świadczenia

rentowego, bowiem wypłata słusznie nabytych praw emerytalnych lub rentowych

może być wstrzymana, zawieszona bądź częściowo ograniczona wyłącznie na

podstawie i w granicach niesprzecznych z Konstytucją RP i normami prawa

ustawowego. W konsekwencji, według Sądu Apelacyjnego, nie ma możliwości

weryfikacji uprawnienia H. P. do świadczenia rentowego na podstawie art. 107

aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł skargę kasacyjną

pozwany ZUS opierając ją na pierwszej podstawie (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) z

zarzutem niewłaściwego zastosowania § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji

lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu

kierowania na badanie przez te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania

inwalidztwa (Dz. U. z 1983 r. Nr 47, poz. 214 ze zm.) polegające na przyjęciu przez

Sąd Apelacyjny stanowiska, że przepis ten ma zastosowanie w obecnym stanie

prawnym ustalonym przepisami ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm.), a w konsekwencji także na przyjęciu, że nie podlegają weryfikacji świadczenia

rentowe osób i to niezależnie od aktualnego stanu zdrowia, które nabyły do nich

prawo pod rządem poprzednio obowiązujących przepisów, o ile okres pobierania

tego świadczenia do 1 września 1997 r. wynosił nieprzerwanie 10 lat.

Zdaniem pozwanego, skoro przepisy ustawy emerytalnej z 1998 r. nie

przewidują żadnych wyłączeń w zakresie możliwości zmiany uprawnień do

świadczeń rentowych w zależności od aktualnego stanu zdrowia osób

pobierających te świadczenia, a wręcz ustalają zasadę, że prawo do świadczeń

ustaje, jeżeli ustanie którykolwiek z warunków wymaganych do jego uzyskania,

brak jest jakiegokolwiek uzasadnienia do przywoływania przez Sądy obu instancji

orzeczeń Sądu Najwyższego, które dotyczyły stanu prawnego obowiązującego

przed dniem wejścia w życie ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

5

FUS, czyli regulacji zawartej w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). W obecnym

stanie prawnym brak jest podobnego przepisu, jak wskazywany przez Sądy obu

instancji § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z

dnia 5 sierpnia 1983 r. Zgodnie z tym przepisem nie przeprowadzało się badań

kontrolnych osób, których inwalidztwo trwało nieprzerwanie ponad 10 lat, licząc od

daty powstania inwalidztwa. Stanowisko, że nie można przeprowadzać badań

kontrolnych, kłóci się nie tylko z obowiązującym po 1 stycznia 1999 r. stanem

prawnym, lecz byłoby ono obecnie niezgodne z zasadą równości wobec prawa.

Pogląd taki wyraził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 maja 2005 r.

(sygn. akt III UK 29/05 – niepublikowane, Rzeczpospolita z dnia 6 czerwca 2005 r.

str. 11).

Wniosek skargi kasacyjnej dotyczył zmiany zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego oraz zmiany poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w G. z

dnia 24 stycznia 2005 r., sygn. (...) i oddalenia odwołania H. P.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wynikające z rozpatrywanej skargi kasacyjnej zagadnienie prawne dotyczy

przepisu § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z

dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i

zatrudnienia, trybu postępowania, trybu kierowania na badania przez te komisje

oraz szczegółowych zasad ustalania inwalidztwa (Dz. U. Nr 47, poz. 214 ze zm.)

obowiązującego do 31 sierpnia 1997 r.; przepisu który również po tej dacie

wywoływał rozbieżności w orzecznictwie, także w orzeczeniach Sądu Najwyższego.

Występującej w związku z tym potrzebie rozstrzygnięcia zagadnienia

prawnego i ujednolicenia orzecznictwa odpowiada postępowanie przed Sądem

Najwyższym w poszerzonym składzie. Postępowanie takie zostało przeprowadzone

z inicjatywy Rzecznika Praw Obywatelskich, który we wniosku z dnia 14 listopada

2005 r. wystąpił o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na pytanie prawne:

Czy dopuszczalne jest kwestionowanie przez organ rentowy niezdolności do pracy

osoby, która przed 1 września 1997 r. była nieprzerwanie od dziesięciu lat inwalidą i

z tego tytułu pobierała rentę. Po rozpoznaniu tego wniosku Sąd Najwyższy w

uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r., III

6

UZP 2/05 uznał, że „Osoba, która przed dniem 1 września 1997 r. była

nieprzerwanie od 10 lat inwalidą i z tego tytułu pobierała rentę, może być

skierowana przez organ rentowy na badania lekarskie w celu ustalenia jej

niezdolności do pracy jako przesłanki prawa do renty (art. 107 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.)”.

Z powyższej uchwały Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego, którą

skład rozpoznający sprawę niniejszą w pełni podziela, wynika, że nie ma podstawy

prawnej do uznania za niedopuszczalne weryfikowanie przez organ rentowy

niezdolności do pracy osoby, której prawo do renty zostało ustalone przed 1

września 1997 r. Organ rentowy nie tylko jest uprawniony do takiej weryfikacji, lecz

od tej daty ma obowiązek ustalania, czy niezdolność do pracy ma charakter trwały,

czy okresowy, czy też nastąpiło odzyskanie zdolności do pracy. Obowiązek taki

istnieje niezależnie od okresu trwania poprzednio ustalonego inwalidztwa. Osoba,

która odzyskała zdolność do pracy, nie może powoływać się na to, że nowe

uregulowania są mniej korzystne od dotychczasowych, jeżeli przestała spełniać

warunek niezdolności do pracy. Nie ma żadnych powodów, aby taka osoba

korzystała ze świadczeń z funduszu rentowego gromadzonego ze składek

wszystkich ubezpieczonych na wypadek wystąpienia ryzyka niezdolności do pracy i

innych przypadków losowych. Organ rentowy ma obowiązek upewnienia się, czy

osoba, której przyznano uprzednio rentę z tytułu niezdolności do pracy, nie

odzyskała zdolności do pracy.

Mając to na uwadze należało w konsekwencji uznać zasadność podstawy

rozpatrywanej skargi kasacyjnej organu rentowego.

Jeżeli chodzi o wniosek skargi kasacyjnej, to nie jest odpowiednie do stanu

sprawy żądanie zmiany zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu pierwszej instancji

oraz oddalenia odwołania. Na skutek bowiem przyjęcia wadliwego stanowiska o

niedopuszczalności kwestionowania przez organ rentowy niezdolności do pracy

ubezpieczonej, jak dotychczas Sądy obu instancji nie wyjaśniły zasadniczego

zarzutu zawartego w odwołaniu ubezpieczonej, że nadal spełnia warunki

świadczenia rentowego, gdyż jej stan zdrowia uniemożliwia podjęcie pracy.

Zastosowano zatem art. 39815

§ 1 k.p.c.

7