I UK 337/05

Sygn. akt I UK 337/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSA Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. Ł.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o prawo do wcześniejszej

emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych

i Spraw Publicznych w dniu 2 czerwca 2006 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 lipca 2005 r., sygn. akt (...),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Prawomocnym wyrokiem z dnia 12 lipca 2005 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację A. Ł. od wyroku Sądu Okręgowego -

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. z dnia 24 listopada 2004 r. w sprawie z

2

jej odwołania od decyzji zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 maja 2004 r.,

odmawiającej prawa do wcześniejszej emerytury. W uzasadnieniu wyroku Sąd

Apelacyjny za Sądem Okręgowym stwierdził, że umowa o pracę zawarta między

odwołującą się a komornikiem sądowym A. K. w okresie od 1 marca 2003 r. do 28

maja 2003 r., nie była czynnością prawną pozorną, ponieważ była faktycznie

realizowana. Podzielił też stanowisko Sądu Okręgowego, że umowa ta miała na celu

wyłącznie umożliwienie A. Ł. skorzystania z emerytury przewidzianej w przepisie art.

29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst Dz.U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.), w

brzmieniu obowiązującym w spornym okresie. Stąd Sąd uznał tę umowę za

nieważną na mocy art. 58 § 1 k.c., kwalifikując ją jako czynność prawną mającą na

celu obejście prawa.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł pełnomocnik odwołującej

się A. Ł. zarzucając naruszenie art. 58 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że odwołująca się była stroną

czynności prawnej mającej na celu obejście ustawy oraz naruszenie art. 29 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS polegające na odmówieniu jej prawa do wcześniejszej

emerytury. Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżący wskazał na zagadnienie prawne dotyczące możliwości uznania za

nieważną na podstawie art. 58 § 1 k.c. umowy o pracę, która była faktycznie

wykonywana.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie apelacji

poprzez ”zmianę zaskarżonego wyroku” i przyznanie odwołującej się prawa do

spornej emerytury, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi stwierdzono, że błędny i oparty na niewłaściwej ocenie

dowodów jest pogląd Sądu, że sporna umowa o pracę miała na celu obejście

ustawy. Podkreślono, że umowa o pracę była faktycznie realizowania i odwołująca

świadczyła pracę podporządkowaną pracodawcy. Skarżący powołał się również na

stanowisko Sądu Najwyższego prezentowane w orzeczeniach Sądu Najwyższego,

że umowie o pracę nienaruszajacej art. 22 k.p. nie można stawiać zarzutu zawarcia

jej w celu obejścia prawa nawet wtedy, gdy jej cel dyktowany był wyłącznie chęcią

uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. a także na pogląd, że obejściem

3

prawa jest zamiar nawiązania stosunku pracy bez zamiaru rzeczywistego

wykonywania mowy o pracę. ( wyrok SN z dnia 25 stycznia 2005r. w sprawie II UK

141/04).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.

W przedmiotowej sprawie sąd pierwszej instancji ustalił, że odwołująca się w

okresie od 1 marca 2003 r. podjęła pracę na podstawie umowy o pracę na

stanowisku asystenta komornika sądowego w wymiarze ½ etatu i faktycznie ją

wykonywała. Sąd drugiej instancji ustalenie to powielił, jak również podzielił ocenę tej

umowy, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji, który uznał, że zmierzała ona do

obejścia ustawy. Wniosek ten wyprowadzony został z ustalonych okoliczności

faktycznych, wskazujących na brak rzeczywistej potrzeby zatrudnienia pracownika

przez pracodawcę, nadto Sąd stwierdził, że fakt krótkiego okresu zatrudnienia

(złożenie wniosku o wcześniejszą emeryturą nastąpiło już w dniu 6 maja 2003 r.)

wskazywał na prawdziwy motyw zatrudnienia odwołującej się. O ile za trafne należy

uznać stanowisko Sądu Apelacyjnego odnośnie do celu, do którego zmierzały strony

zawierając sporną umowę o pracę, o tyle nietrafny jest pogląd, iż cel ten przesądza o

uznaniu tej czynności prawnej za nieważną na mocy art. 58 § 1 k.c. Cel obejścia

ustawy, skutkujący nieważnością, polega na takim ukształtowaniu treści umowy,

które pozornie nie sprzeciwia się ustawie, ale w rzeczywistości zmierza do

zrealizowania celu przez nią zakazanego. Generalnie jednym z celów umowy o

pracę jest jego przewidywany (w dalszym bądź bliższym w czasie) skutek w prawie

do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Konsekwencje statusu pracowniczego

przenoszą się na sferę ubezpieczeń społecznych, albowiem zgodnie z art. 6 ust. 1

pkt 1 ustawy z dnia 17 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) pracownicy podlegają obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym – emerytalnemu i rentowemu, a z mocy art. 13 pkt 1 tej

ustawy podlegają oni obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu,

chorobowemu i wypadkowemu od dnia nawiązania stosunku pracy. Objęcie

obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym rodzi z kolei zamierzone

przez obowiązujące przepisy prawa konsekwencje w prawie do świadczeń z tego

ubezpieczenia. W istocie w przedmiotowej sprawie chęć uzyskania wcześniejszej

4

emerytury jawi się jako główny motyw zawarcia umowy o pracę, jednakże fakt

realizowania postanowień tej umowy w sposób odpowiadający warunkom

określonym w przepisie art. 22 k.p. prowadzi do wniosku, że strony tej umowy

zmierzały do z góry założonego celu w sposób, któremu trudno zarzucić obejście

obowiązujących przepisów. Wzajemne, nawet krótkotrwałe, wykonywanie przez

pracownika i pracodawcę obowiązków wynikających z nawiązanej umowy o pracę

wskazuje na to, iż cel tej umowy został zrealizowany zgodnie z obowiązującymi w

tym zakresie przepisami prawa (art. 22 k.p.). Podobny pogląd wyrażony został

również przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 stycznia 2005r., II UK 141/04

(OSNP z 2005, nr 15, poz. 235), w którym stwierdza się, że stronom umowy o pracę,

na podstawie której rzeczywiście były wykonywane obowiązki i prawa płynące z tej

umowy, nie można przypisać działania w celu obejścia ustawy (art. 58 § 1 k.c. w

związku z art. 300 k.p.). Co więcej orzecznictwo Sądu Najwyższego idzie dalej w

swych poglądach dotyczących wzajemnego oddziaływania prawa pracy i prawa

ubezpieczeń społecznych w zakresie stosunków pracy. Sąd Najwyższy wielokrotnie

zwracał uwagę, że wady oświadczeń woli dotykające umowy o pracę - nawet

powodujące ich nieważność - nie skutkują w sferze prawa do świadczeń z

ubezpieczenia społecznego. W tych stosunkach prawną doniosłość ma jedynie

zamiar obejścia prawa przez „fikcyjne" zawarcie umowy, tj. takie, które nie wiąże się

ze świadczeniem pracy, a dokonanie zgłoszenia do ubezpieczenia następuje pod

pozorem zatrudnienia (por. np. wyroki z dnia 17 grudnia 1996 r., II UKN 32/96,

OSNAPiUS 1997 nr 15, poz. 275, z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 512/98,

OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 368 oraz z dnia 28 lutego 2001 r., II UKN 244/00,

OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 496).

Zgodnie z art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w brzmieniu, który

miał zastosowanie w spornym okresie, przy uwzględnieniu treści art. 46 ustawy,

ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1 stycznia 1949 r., będący pracownikami, którzy

nie osiągnęli wieku emerytalnego określonego w art. 27 pkt 1, mogą przejść na

emeryturę: 1) kobieta - po osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma co najmniej 30-letni

okres składkowy i nieskładkowy albo jeżeli ma co najmniej 20-letni okres składkowy i

nieskładkowy oraz została uznana za całkowicie niezdolną do pracy; 2) mężczyzna -

po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli ma co najmniej 25-letni okres składkowy i

nieskładkowy oraz został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy. Z prawa do tej

emerytury mogła zatem skorzystać osoba posiadająca status pracownika, po

5

spełnieniu pozostałych przesłanek, z niego wynikających. Odmiennie niż aktualnie

ustawodawca nie uzależniał wtedy prawa do tej emerytury od określonego czasu

pozostawania w stosunku pracy. Art. 29 zmieniony został przez art. 1 pkt 14 ustawy z

dnia 20 kwietnia 2004 r. zmieniającej ustawę o emeryturach i rentach FUS z dniem

1 lipca 2004 r. (Dz.U. Nr 121, poz. 1264 ) i obecnie istnieje już wymóg pozostawania

w stosunku pracy przez co najmniej 6 miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy

podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym, chyba że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę są uprawnieni do renty z

tytułu niezdolności do pracy. Nie było zatem wtedy podstaw do dokonywania oceny

skutków umowy o pracę w sferze prawa ubezpieczeń społecznych pod kątem czasu

jej trwania, tak jak to uczynił Sąd Apelacyjny.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekła jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

/tp/