I PK 263/05

Sygn. akt I PK 263/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Herbert Szurgacz

w sprawie z powództwa C. M.

przeciwko Szpitalowi Specjalistycznemu […]

o nakazanie udzielenia czasu wolnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych

i Spraw Publicznych w dniu 6 czerwca 2006 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K.

z dnia 31 maja 2005 r., sygn. akt (...),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód C. M. domagał się od strony pozwanej - Samodzielnego

Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej udzielenia mu czasu wolnego w zamian

za ponadwymiarową pracę z uwzględnieniem pracy w porze nocnej począwszy od

dnia 1 maja 2004 roku.

Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa motywując swoje

stanowisko tym, iż czas pracy powoda zgodny był z przepisami ustawy z dnia 30

sierpnia1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U nr 91, poz. 408 ze zm.).

Sąd Rejonowy Sąd Pracy w N. wyrokiem z dnia z dnia 22 listopada 2004

r. oddalił powództwo oraz zasadził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę

900 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Jak wynika z

uzasadnienia zaskarżonego wyroku, powodem oddalenia powództwa było - po

pierwsze, zdaniem Sądu Rejonowego, pozwanego Samodzielnego Publicznego

Zakładu Opieki Zdrowotnej - nie można było traktować jako państwo, bądź jego

emanację. Po drugie, nie upłynął jeszcze pięcioletni termin dostosowania

dyrektywy dotyczącej aspektów regulujących czas pracy do prawa krajowego.

Powyższe powodowało, że wskazana dyrektywa Rady Nr 93/104/WE z dnia 23

listopada 1993 r. na którą powołał się powód nie miała zastosowania. Niezależnie

od powyższego Sąd uznał, że została ona uchylona Dyrektywą Nr 2003/88/WE z

dnia 4 listopada 2003 r. i zastąpiona jej postanowieniami. W tym stanie rzeczy

Sąd Rejonowy stwierdził, iż w rozpoznawanej sprawie zastosowanie winny

znaleźć wyłącznie przepisy prawa polskiego, a konkretnie przepisy ustawy z dnia

30 sierpnia 1991r. o zakładach opieki zdrowotnej.

Apelację od wyroku wywiódł powód zaskarżając wyrok w całości i

domagając się jego uchylenie i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 31 maja 2005 r. oddalił apelację. W

ocenie Sądu Okręgowego nie można było się zgodzić ani z jednym ani z drugim

stanowiskiem Sądu pierwszej instancji. Odnosząc się do pierwszego z

podniesionych przez Sąd Rejonowy argumentów, wskazał iż pojęcie "państwa" w

judykaturze Trybunału interpretowane jest szeroko. Obejmuje ono także podmioty,

3

które pomimo, iż w świetle prawa krajowego stanowią odrębny byt prawny, to

mogą być uznane za emanację państwa. W konkretnych stanach faktycznych

Trybunał (ETS) przyjmował, że można powoływać się na przepisy dyrektywy

między innymi do instytucji publicznych odpowiedzialnych za zdrowie publiczne

(wyrok ETS z dnia 26 lutego 1986 r. w sprawie Marshall). Odnosząc się do

drugiego z powodów oddalenia powództwa przez Sąd Rejonowy, stwierdził, że

dokonał on błędnej oceny w przedmiocie daty początkowej obowiązywania

Dyrektywy Rady Nr 93/104/WE z dnia 23 listopada 1993 roku dotyczącej

niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Dz.U.UE.L.93.307.18; Dz.U.UE-

sp.05-2-197) oraz Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady Nr 2003/88/WE z

dnia 4 listopada 2003 roku dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu

pracy (Dz.U.UE.L.03.299.9; Dz.U.UE-sp.05-4-381). Pierwszy z wymienionych

aktów wszedł w życie w odniesieniu dla Polski dnia 1 maja 2004 roku, a następnie

został uchylony drugim z tych aktów, który obowiązuje w całej Unii Europejskiej, w

tym w Polsce, od dnia 2 sierpnia 2004 roku. Terminy te są jednocześnie terminami

transpozycji powyższych dyrektyw do polskiego porządku prawnego. W

konsekwencji powyższego, Sąd drugiej instancji uznał, że obie omawiane

dyrektywy w swej treści są bezwarunkowe i wystarczająco precyzyjne, aby

możliwe było ich bezpośrednie zastosowanie. Niezależnie od powyższych

konstatacji ostatecznie uznał, że zasadność zarzutów apelacji nie wpływa na

poprawność zaskarżonego wyroku, bowiem powód sprecyzował roszczenie

dochodzone pozwem jako nakazanie stronie pozwanej udzielenia mu czasu

wolnego w zamian za wykonaną pracę ponadnormatywną, całkowicie pomijając,

że za pracę tę otrzymał wynagrodzenie zgodnie z przepisami ustawy z dnia 30

sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej ( Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm.)

oraz obowiązującym w pozwanym zakładzie regulaminem wynagradzania. W tym

stanie rzeczy nie można było domagać się udzielenia czasu wolnego skoro

otrzymał wynagrodzenie za pracę w zwiększonym wymiarze a kodeks pracy

przewiduje możliwość udzielenia czasu wolnego w zamian za czas

przepracowany w godzinach nadliczbowych, jedynie wówczas gdy pracownikowi

nie przysługuje dodatek za taką pracę. Wbrew odmiennemu przekonaniu powoda

czas wolny nie przysługuje natomiast za pracę w porze nocnej.

Na powyższe rozstrzygnięcie powód wniósł skargę kasacyjną wskazując

4

na naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 32j ust. 1

- 2 i ust. 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej i

uznanie, że otrzymanie przez powoda wynagrodzenia za czas pełnienia dyżurów

medycznych wyklucza żądanie przez niego udzielenia mu czasu wolnego za

ponadnormatywną pracę, mimo iż zastosowanie tego przepisu jest w

przedmiotowej sprawie wyłączone ze względu na istniejący po stronie Sądu

Okręgowego obowiązek zastosowania bezpośrednio skutecznych norm art. 2 ust.

1, art. 3, art. 5, art. 6, art. 8, art. 16, art. 17 ust. 2.1 lit. c pkt i w związku z art. 17

ust. 2 dyrektywy Rady Nr 93/104/WE z dnia 23 listopada 1993r. odnośnie żądania

udzielenia czasu wolnego za pracę w okresie od dnia 1 maja 2004 r. do dnia 1

sierpnia 2004 r., a także art. 2 ust. 1, art. 3, art. 5, art. 6, art. 8, art. 16, art. 17 ust.

3 lit. c pkt i w zw. z art. 17 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady Nr

2003/88/WE z dnia 4 listopada 2003 r. odnośnie żądania udzielenia czasu

wolnego za pracę w okresie od dnia 2 sierpnia 2004 r. do dnia 30 września2004r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 24 października 2004 r. K 12/00 nie

dopatrzył się niezgodności art. 32j ustawy z 30 sierpnia 1991r. o zakładach opieki

zdrowotnej z Konstytucją, jednak wyraził pogląd, że choć prawo Unii Europejskiej

nie ma jeszcze mocy wiążącej w Polsce, to jednak postanowienia art. 68 i art. 69

Układu Europejskiego ustanawiającego stowarzyszenie między Rzeczpospolitą

Polską z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami

Członkowskimi z drugiej strony (Dz. U. z 1994 r. Nr 11, poz. 38 ze zm.) już

obecnie zobowiązują Polskę do podjęcia "wszelkich starań w celu zapewnienia

zgodności jej przyszłego ustawodawstwa z ustawodawstwem Wspólnoty" i

odnoszą ten obowiązek "w szczególności (...) do ochrony pracownika w miejscu

pracy". Nawiązując do stanowiska wyrażonego już w orzeczeniu z 29 września

1997 r. (K. 15/97, OTK ZU Nr 3-4/1997, s. 330) i w wyroku z 28 marca 2000 r. (K.

27/99, OTK ZU Nr 2/2000, s. 276) należy stwierdzić, że te postanowienia Układu

Stowarzyszeniowego wiążą - z mocy art. 91 ust. 2 w związku z art. 241 ust. 1

Konstytucji - polskiego ustawodawcę, a ich naruszenie może być podstawą

orzekania przez Trybunał Konstytucyjny w trybie art. 188 pkt 2 Konstytucji.

Zwrócić też trzeba uwagę, że obowiązek harmonizacji dotyczy wszystkich

5

organów władzy publicznej, w tym Trybunału Konstytucyjnego. Przy poszukiwaniu

kierunków interpretacji polskiego ustawodawstwa pierwszeństwo należy dawać

więc takiej wykładni, która pozwala na nadanie przepisowi ustawy znaczenia

najbliższego rozwiązaniom przyjętym w Unii Europejskiej.

Gdy chodzi o merytoryczną ocenę unormowań przyjętych w art. 32j, Trybunał

Konstytucyjny uważa, że nie ma podstaw do uznania niekonstytucyjności

unormowania zawartego w ust. 7 ("za czas pełnienia dyżuru medycznego nie

przysługuje czas wolny od pracy").

Nie dostarcza jednoznacznych argumentów także - powołana przez

Prokuratora Generalnego - Dyrektywa Rady Europejskiej Nr 93/104/WE.

Wprawdzie ustala ona zasadę, że każdemu pracownikowi powinien przysługiwać

przynajmniej 11-godzinny odpoczynek w czasie doby (art. 3), a maksymalny czas

pracy w tygodniu nie powinien przekraczać 48 godzin (art. 6), ale jednocześnie art.

17 dopuścił odstępowanie od tych zasad, m.in. (ust. 2 pkt 1 lit.ci) w odniesieniu do

świadczenia usług medycznych w szpitalach.

Ponadto na tle sugestii zawartych w art. 3 i 6 Dyrektywy Rady Europejskiej Nr

93/104/WE, należy przyjąć, że art. 32j ust. 3 ustawy o z.o.z. wyklucza nakładanie

na lekarzy i inne osoby, o których mowa w art. 32j ust. 1, obowiązku pełnienia

dyżuru medycznego przez okres dłuższy niż dwa następujące po sobie dni.

Przyjęcie takiej wykładni - i wprowadzenie jej do sentencji wyroku ze wszystkimi

tego konsekwencjami (zob. wyrok z 8 maja 2000 r., SK 22/99, OTK ZU Nr 4/2000,

s. 521-522 i powołane tam orzecznictwo wcześniejsze) - pozwala na uznanie, że

tak rozumiany art. 32j ust. 3 (w związku z ust. 7) jest zgodny z art. 66 ust. 1

konstytucji.

Mając na względzie wyżej przedstawione stanowisko Trybunału

Konstytucyjnego oraz fakt, że przytoczone orzeczenie zapadło przed

przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej, należy stwierdzić, że tym bardziej po

przystąpieniu Polski do Wspólnoty Europejskiej zastosowanie będzie miało prawo

wspólnotowe nad prawem krajowym. Dyrektywa Rady Nr 93/104/WE stanowi, iż

w zależności od przypadku, Państwa Członkowskie lub partnerzy społeczni mają

możliwość odstępstwa od poszczególnych przepisów dyrektywy oraz, że w

przypadku odstępstwa zainteresowani pracownicy muszą mieć z zasady

zapewnione równoważne wyrównawcze okresy przerw w pracy. Ponadto według

opinii Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie wniosku

6

dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady zmieniającej dyrektywę

2003/88/WE dotyczącą niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Dz.U.UE C z

dnia 27 października 2005 r.) wprowadzono dwa nowe terminy „czas dyżurowania”

i „nieaktywny okres czasu dyżurowania” (ten drugi nie jest uznawany za czas

pracy, chyba że prawo krajowe, ustawodawstwo lub praktyki krajowe, układ

zbiorowy lub umowa miedzy partnerami społecznymi stanowią inaczej), to mając

na względzie wskazane wyżej unormowania prawne Unii Europejskiej, należy

ponownie ocenić czas pracy powoda w niniejszej sprawie z uwzględnieniem norm

prawa wspólnotowego.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy postanowił, jak w sentencji.

/tp/