I UK 338/05

Sygn. akt I UK 338/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Herbert Szurgacz

w sprawie z odwołania K. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Ł.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 czerwca 2006 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 sierpnia 2005 r., sygn. akt (..),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Oddział w Ł. decyzją z dnia 30 grudnia

2003 r. odmówił K. N. prawa do emerytury „nauczycielskiej” uznając, że nie spełniła

ona warunków koniecznych do przyznania świadczenia, gdyż nie udowodniła 20 lat

pracy w szczególnych warunkach. Organ rentowy nie uwzględnił okresów, w

2

których wnioskodawczyni pobierała zasiłek chorobowy, okresów urlopu

wychowawczych oraz okresów urlopu dla poratowania zdrowia.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. wyrokiem z

dnia 16 września 2004 r. (...) zmienił decyzję organu rentowego i przyznał

wnioskodawczyni prawo do emerytury od dnia 29 grudnia 2003 r.

Sąd stwierdził, że art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela wymaga do uzyskania

emerytury nauczycielskiej 20 lat pracy w zawodzie nauczyciela, co jest

równoznaczne z pozostawaniem nauczyciela w stosunku pracy na tym stanowisku.

Sąd uznał, że pozwala to na zaliczenie do stażu pracy wnioskodawczyni

wykonywanej w szczególnych warunkach okresów, w których wnioskodawczyni

pobierała zasiłek chorobowy, okresów urlopu wychowawczych oraz okresów urlopu

dla poratowania zdrowia, co w konsekwencji spowodowało, że udokumentowała

ona wymagany dwudziestoletni okres pracy w szczególnych warunkach,

uprawniający do nabycia prawa do emerytury. Sąd powołał się na uchwalę SN z 27

listopada 2003 r. (III UZP 10/03), z której wynika że do okresu pracy zalicza się

nauczycielom okres przebywania na zasiłkach chorobowych oraz urlopie na

poratowanie zdrowia.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2005 r. zmienił zaskarżony

apelacją organu rentowego powyższy wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił

odwołanie.

Sąd uznał, ze okres pobierania zasiłku chorobowego i okres urlopu na

poratowanie zdrowia zalicza się do stażu pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze; do tego stażu nie wlicza się natomiast okresu

przebywania na urlopie wychowawczym. W ocenie Sądu okres urlopu

wychowawczego jest przerwą w pracy rodzajowo odmienną od okresu przerwy

spowodowanej chorobą (porodem) i korzystaniem z wynagrodzenia lub świadczeń

z ubezpieczenia społecznego z tego tytułu, jak i przerwy z powodu urlopu dla

poratowania zdrowia, wykorzystywanego w celu odzyskania sił dla danego

wykonywania pracy. W okresie przerwy w pracy związanej z wykorzystywaniem

urlopu wychowawczego aktywność ubezpieczonego nakierowana jest na działania

niemające związku nie tylko z wykonywaniem pracy w rozumieniu jej świadczenia,

ale także pozostawania w zatrudnieniu. Powoduje to, że wnioskodawczyni nie

3

udowodniła wymaganych dwudziestu lat pracy w zawodzie nauczyciela, a tym

samym nie przysługuje jej prawo do emerytury.

Wnioskodawczyni zaskarżyła powyższy wyrok w całości skargą kasacyjną, w

której zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 88

ust. 1 Karty Nauczyciela w związku z art. 2 Konstytucji RP, art. 186-1866

k.p. w

związku z art. 5 k.p. oraz art. 67a-67c Karty Nauczyciela, a także w związku z art.

61 ustawy z dnia 27 kwietnia 1972 r. – Karta praw i obowiązków nauczycieli (Dz.U.

Nr 16 poz. 114) oraz w związku z art. 11 ust. 2 pkt 11 i art. 50 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40

poz.267), a także § 15 w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent

inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8 poz. 43 ze zm.) i niezaliczenie do okresu

pracy w zawodzie nauczyciela okresu pozostawania na urlopach wychowawczych;

wskazując na powyższe podstawy kasacyjne wniosła o zmianę zaskarżonego

wyroku i przyznanie prawa do emerytury od dnia 29 grudnia 2003 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1.Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw.

2. W rozpoznawanej sprawie jest sporne, czy okres urlopu wychowawczego

zalicza się do okresu 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, o

którym mowa w art. 88 ust. 1 Karty nauczyciela.

3. Odnośnie do kwestii temporalnych należy podnieść, że podstawę

roszczeń powódki stanowi niewątpliwie przepis art. 88 Karty Nauczyciela w

brzmieniu obowiązującym w dniu złożenia wniosku o przyznanie prawa do

emerytury i dniu wydania decyzji organu rentowego o odmowie przyznania prawa

do tego świadczenia, tj. w dniu 30 grudnia 2003 r. Gdy chodzi natomiast o prawną

kwalifikację urlopu wychowawczego jako okresu, który mógłby być ewentualnie

zaliczony do okresu wykonywania pracy w szczególnym charakterze, to miarodajne

4

są w tym zakresie stosowne przepisy prawne obowiązujące w czasie korzystania

przez wnioskodawczynię z prawa do urlopu wychowawczego. W związku z tym

chybione jest powołanie jako podstawy skargi kasacyjnej przepisu art. 61 ustawy z

dnia 27 kwietnia 1972 r. – Karta praw i obowiązków nauczycieli (Dz.U. Nr 16 poz.

114), który w niniejszej sprawie nie ma zastosowania, bowiem sprawa dotyczy

prawnej kwalifikacji urlopu wychowawczego udzielonego wnioskodawczyni od 25

września 1985 r. do 31 sierpnia 1986 r. i od 1 września 1987 r. do 31 sierpnia 1990

r., czyli w okresie, w którym wskazana ustawa już nie obowiązywała, ponieważ

utraciła moc obowiązującą w zakresie dotyczącym nauczycieli ( art. 101 ust. 1) z

dniem ogłoszenia Karty Nauczyciela (art. 102), tj. z dniem 1 lutego 1982 r.

Podobnie, w sprawie nie mają zastosowania przepisy art. art. 67a-67c Karty

Nauczyciela, które wprawdzie regulują zasady udzielania i wykorzystywania prawa

do urlopu wychowawczego, jednakże weszły w życie z dniem 1 stycznia 2004 r.

(art. 3 w związku z art. 20 ustawy z dnia 14 listopada 2003 r. o zmianie ustawy –

Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 213, poz. 2081), a

więc z istoty rzeczy nie mogą one dotyczyć urlopu wychowawczego udzielonego

wnioskodawczyni w latach 1986 – 1990. Wreszcie, do wnioskodawczyni ur. 26

kwietnia 1950 r. nie mają zastosowania przepisy art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, które regulują status

ubezpieczonych urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r.

4. W związku z zarzutem naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu § 15

w związku z § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8 poz. 43) należy wskazać, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego ujawniła się

rozbieżność odnośnie do dopuszczalności stosowania przepisów tego

rozporządzenia do roszczeń nauczycieli opartych na przepisie art. 88 ust. 1 Karty

Nauczyciela. W uzasadnieniu wyroku z dnia 30 lipca 2003 r. II UK 323/02 (OSNP

2004/11/197) Sąd Najwyższy stwierdził, że „wykładnia historyczna i systemowa

prowadzą do niebudzącego wątpliwości wniosku o autonomicznym, pełnym i

wyczerpującym określeniu "wykonywania pracy w szczególnym charakterze",

5

zawartym w Karcie Nauczyciela, co wyklucza nie tylko potrzebę, ale też możliwość

sięgania do innych przepisów (wykonawczych), zawierających warunki dodatkowe

określania pracy nauczycielskiej.” Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 5 maja 2005 r. II UK 219/04 (OSNP 2005/22/361), w którym

dokonując wykładni przepisu § 2 powyższego rozporządzenia w związku z art. 88

ust. 1 Karty Nauczyciela zdefiniował pojęcie „wykonywania pracy w szczególnym

charakterze.” Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela

ten ostatni pogląd i rozważy powyższy zarzut.

5. Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu

art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela

6. Przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela zmieniał się wielokrotnie. W

spornym okresie urlopu wychowawczego ( w latach 1985 – 1990) przepis ten

stanowił, że „Nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat

zatrudnienia I kategorii, zaś nauczyciele klas, szkół, placówek i zakładów

specjalnych - dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat zatrudnienia I

kategorii w szkolnictwie specjalnym, mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek

stosunku pracy - przejść na emeryturę. W stanie prawnym obowiązującym w dniu

wydania zaskarżonej decyzji organu rentowego przepis ten miał następujące

brzmienie: „ Nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat

wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele klas, szkół,

placówek i zakładów specjalnych - dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym

20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym,

mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę.”

7. Powyższe zmiany w stanie prawnym mogą mieć znaczenie dla wykładni

przepisu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela w brzmieniu obowiązującym w dniu 30

grudnia 2003 r., bowiem o ile przepis ten w poprzednim stanie prawnym posługiwał

się terminem „ zatrudnienie”, o tyle w obecnym brzmieniu posługuje się

sformułowaniem „wykonywanie pracy”, a ponadto wyraźnie odróżnia

„trzydziestoletni okres zatrudnienia” od „20 lat wykonywania pracy w szczególnym

6

charakterze” Należy również wskazać, że przepis § 15 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu

emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8 poz. 43) wyraźnie zalicza

nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników spełniających wymienione w

tym przepisie przesłanki do kręgu osób „wykonujących prace w szczególnym

charakterze” i uprawnionych do nabycia prawa do emerytury na zasadach

określonych w § 4 rozporządzenia. Rozporządzenie to, co jest istotne dla

rozstrzygnięcia sprawy, podobnie jak przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela,

rozróżnia między okresem zatrudnienia a okresem wykonywania pracy i zawiera

legalne definicje „okresu zatrudnienia” i „okresów pracy”. I tak za okres zatrudnienia

uważa się okres liczony łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresu

zatrudnienia (§ 3), natomiast okresami pracy są okresy, w których praca w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy (§ 2).

8. W związku z powyższym należy stwierdzić, że zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem Sądu Najwyższego, „ze względu na charakter omawianego

świadczenia (wcześniejsza emerytura) - przepisy rozporządzenia należy wykładać

ściśle” (uzasadnienie uchwały z dnia 29 września 2005 r. II UZP 10/05 OSNP

2006/1-2/21). Postulat ścisłej wykładni dotyczy oczywiście i z tego samego powodu

także przepisu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela. W związku z tym, po pierwsze –

przewidziane w rozporządzeniu i art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela rozróżnienie

między okresem zatrudnienia a okresem wykonywania pracy jako mające głęboki

sens normatywny i społeczny, nie powinno być znoszone w drodze wykładni

(odmiennie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 lipca 2003 r. II UK 323/02, w którym

stwierdził, że „wykonywanie tej pracy w rozumieniu art. 88 ust. 1 Karty jest

równoznaczne z pozostawaniem nauczyciela w stosunku pracy na takim

stanowisku i nie ma podstaw do rozróżniania pojęć "wykonywania pracy" i

"zatrudnienia".), po drugie – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu

Najwyższego wnioskodawczyni lub wnioskodawca są obowiązani wykazać, że

praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana

7

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy ( np. wyrok z dnia 15 grudnia 1997 r. II

UKN 417/97, OSNP 1998/21/638, zgodnie z którym „Nie korzysta z uprawnienia do

emerytury przy niższym wieku emerytalnym pracownik, który nie udowodnił, że

wykonywał pracę w szczególnych warunkach i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku (§ 2 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.).”)

9. Przepis § 2 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. wymaga aby praca w

tym charakterze była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 maja 2005 r. II UK 219/04 (OSNP

2005/22/361) uznał, że „nie chodzi tu oczywiście o stałe i nieprzerwane

wykonywanie określonych w umowie o pracę czynności, gdyż jest to

niesprawdzalne. Dla spełnienia wymaganego warunku wystarczające jest

powierzenie pracownikowi w umowie o pracę obowiązków wykonywania stałej

pracy uznawanej za pracę w szczególnym charakterze i wykonywanie tej pracy

przez pracownika. Wykonywaniem pracy w szczególnym charakterze są również

przerwy w pracy spowodowane różnymi przyczynami, czy to leżącymi po stronie

pracodawcy, czy wynikającymi z przepisów (urlop wypoczynkowy, niezdolność do

pracy z powodu choroby), za które pracownikowi wypłacono wynagrodzenie.

Wykonywanie pracy w rozumieniu omawianego przepisu należy rozumieć jako

wykonywanie umowy o pracę, a w treści tego pojęcia mieszczą się także

usprawiedliwione nieobecności w pracy.” W konsekwencji Sąd Najwyższy przyjął,

że „do okresu pracy w szczególnym charakterze, o którym mowa w art. 88 ust. 1

ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz. U. z 2003

r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.) wlicza się okresy niezdolności do pracy z powodu

choroby i macierzyństwa oraz okresy urlopu udzielanego dla poratowania zdrowia

sprzed 1 lipca 2004 r., to jest sprzed dnia wejścia w życie art. 32 ust. 1a ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), dodanego

ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 121,

8

poz. 1264).” Podobnie Sąd Najwyższy w powołanym wyżej wyroku z dnia 30 lipca

2003 r. II UK 323/02, w którym uznał, że „przerwy w pracy spowodowane czasową

niezdolnością do jej świadczenia w związku z chorobą (porodem) i korzystaniem z

wynagrodzenia lub świadczeń z ubezpieczenia społecznego z tego tytułu, są

okresami, w których nauczyciel zachowuje status osoby wykonującej pracę w

szczególnym charakterze. To samo dotyczy urlopu dla poratowania zdrowia,

pomyślanego jako okres powstrzymywania się od pracy, niezbędny do regeneracji

sił i zapewnienia możności dalszego wykonywania pracy, i z tego względu jest

samo przez się zrozumiałe, że nie może być traktowany inaczej niż okres

zatrudnienia, ze wszystkimi związanymi z tym uprawnieniami.”

10. Sąd Najwyższym w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę jest

zdania, że do okresu pracy w szczególnym charakterze, o którym mowa w art. 88

ust. 1 Karty Nauczyciela, nie wlicza się okresu urlopu wychowawczego. Zgodnie

bowiem z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego przez pracę nauczyciela

wykonywaną w szczególnym charakterze rozumie się pracę wykonywaną w

charakterze nauczyciela, wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego w

przedszkolu, szkole lub innej placówce wymienionej w art. 1 ust. 1 ustawy (por.

uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1984 r., III UZP

8/86, OSNCP 1986/12, poz. 193, uchwała z dnia 23 stycznia 1986 r., III UZP 56/85,

OSNC 1986 nr 12, poz. 203; II UK 323/02). Skoro przez pracę w szczególnych

warunkach rozumie się wykonywanie pracy o określonym charakterze, a nie

pozostawanie w stosunku pracy, nie ma podstaw do zaliczenia urlopu

wychowawczego do okresu pracy w szczególnych warunkach, skoro pracownik w

czasie tego urlopu jest zwolniony z obowiązku świadczenia takiej pracy w takich,

szczególnych warunkach. Ponadto, w okresie urlopu wychowawczego pracownik

jest zwolniony z obowiązku świadczenia pracy w celu umożliwienia pracownikowi

sprawowania osobistej opieki nad małym dzieckiem ( wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 4 kwietnia 2002 r. I PKN 11/01 Prokuratura i Prawo 2003 nr 3 s. 41). Cel

urlopu wychowawczego jest więc inny od celu urlopu macierzyńskiego, zwolnienia z

obowiązku świadczenia pracy z powodu choroby lub urlopu dla poratowania

zdrowia. Urlop wychowawczy nie jest okresem niezbędnym do regeneracji sił i za-

pewnienia możności dalszego wykonywania pracy, jak powyższe okresy. Należy

9

mieć nadto na uwadze, że z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, iż urlop

bezpłatny udzielony nauczycielowi przez szkołę na pełnienie z wyboru funkcji

burmistrza lub jego zastępcy oraz okres odbywania wojskowego przeszkolenia

studentów nie podlegają na podstawie art. 174(1) § 2 k.p. wliczeniu do okresu

pracy w szczególnym charakterze nauczyciela (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13

stycznia 2001 r. II UK 122/04, OSNP 2005/15/232). Okresy te zaliczana są jedynie

do ogólnego stażu pracy. Przyjmuje się, iż ubiegając się o wcześniejszą emeryturę

nauczyciel powinien wykazać dwudziestoletni okres pracy, w okresie którego

wykonywał obowiązki, o których mowa w art. 6 Karty Nauczyciela, a w

szczególności zadania dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze związane z powie-

rzonym mu stanowiskiem nauczyciela (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia

2001 r. II UK 122/04). Wreszcie, uprawnienie do wcześniejszej emerytury jest

swoistym przywilejem przysługującym osobom, które przez określony czas

wykonywały pracę w tzw. szczególnych warunkach lub charakterze. Ponadto, w

okresie, w którym wnioskodawczyni korzystała z urlopu wychowawczego przyjęty

był pogląd, że z istoty urlopu bezpłatnego wynika, że w tym okresie następuje

zawieszenie podstawowych praw i obowiązków stron wynikających ze stosunku

pracy, jeżeli przepis wyraźnie nie stanowi inaczej. Okres ten bowiem nie jest - co do

zasady - okresem prawnie równoważnym ze świadczeniem pracy. Toteż

pracownica w okresie urlopu wychowawczego nie (…) zachowuje prawa do

wynagrodzenia za pracę…( wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1987 r. I PR

30/87 OSNC 1988/12/181).

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

.

/tp/