I PK 249/05

Wyrok z dnia 14 czerwca 2006 r.

I PK 249/05

Pracownikom, których stosunki pracy uległy rozwiązaniu po wejściu w

życie ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników

(Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.), w następstwie postępowań wszczętych na pod-

stawie przepisów ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących za-

kładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.), przysługuje

odprawa pieniężna na zasadach określonych w nowych przepisach, jeżeli jest

to dla nich korzystniejsze.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie: SN Zbigniew Myszka

(sprawozdawca), SA Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2006 r.,

sprawy z powództwa Małgorzaty J. przeciwko Urzędowi Miasta Ł. w Ł. o odszkodo-

wanie z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę, odprawę pienięż-

ną, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Łodzi z dnia 3 lutego 2005 r. [...]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w pkt. I. 1 i o d d a l i ł apelację pozwanego,

2. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w pkt. II i IV,

3. oddalił wniosek powódki o zasądzenie dalszych kosztów postępowania.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z

dnia 26 stycznia 2005 r., wydanym na skutek apelacji strony pozwanej od wyroku

Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych dla Łodzi-Śródmieścia w

Łodzi z dnia 20 października 2004 r. w sprawie z powództwa Małgorzaty J. przeciwko

Urzędowi Miasta Ł. w Ł. o odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia

2

umowy o pracę i odprawę pieniężną, zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w punk-

cie Ib, dotyczącym zasądzenia na rzecz powódki odprawy pieniężnej w wysokości

12.360 zł wraz z odsetkami od dnia 1 marca 2004 r. do dnia zapłaty i oddalił po-

wództwo w tym zakresie, a także zmienił ten wyrok w punkcie IV w ten tylko sposób,

że obniżył zasądzoną tam kwotę 108,75 zł do kwoty 54,40 zł i zasądził od powódki

na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi kwotę

54,35 zł tytułem zwrotu wydatków. Ponadto zasądził od powódki na rzecz pozwa-

nego kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za pierwszą

instancję; oddalił apelację w pozostałej części oraz zasądził od powódki na rzecz

pozwanego kwotę 450 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za drugą

instancję, a także oddalił wniosek pozwanego o zwrot kosztów zastępstwa proceso-

wego za drugą instancję w pozostałej części.

W sprawie tej ustalono, że powódka była zatrudniona u pozwanego od dnia 19

września 1994 r. na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony w peł-

nym wymiarze czasu pracy na stanowisku radcy prawnego w biurze prawnym. Od

dnia 1 czerwca 1995 r. przez okres 3 miesięcy powódka pełniła obowiązki zastępcy

dyrektora Biura Prawnego Urzędu Miasta Ł. Od dnia 1 września 1995 r. powierzono

jej stanowisko zastępcy dyrektora - radcy prawnego w Biurze Prawnym Urzędu Mia-

sta. W okresie zatrudnienia powódka otrzymywała jednorazowo podwyższony doda-

tek służbowy w nagrodę za szczególne osiągnięcia w pracy zawodowej. Na mocy

porozumienia zmieniającego, poczynając od dnia 23 sierpnia 2001 r., powódka zo-

stała zatrudniona na stanowisku radcy prawnego „w I Zespole Radców Prawnych

Oddziału - Biuro Prawne w Gabinecie Prezydenta Miasta UMŁ koordynującego pracę

radców prawnych w Oddziale - Biuro Prawne w Gabinecie Prezydenta UMŁ”. W dniu

1 października 2002 r. powódka złożyła prośbę o zwolnienie jej z funkcji koordyna-

tora. Rezygnacja ta została przyjęta przez prezydenta Miasta Ł., a funkcję koordy-

natora powierzono Małgorzacie M. W dniu 28 listopada 2003 r. powódka otrzymała

wypowiedzenie umowy o pracę, podpisane przez sekretarza Miasta Ł., działającego

na podstawie pełnomocnictwa udzielonego przez prezydenta Miasta Ł. Jako przy-

czynę wypowiedzenia umowy o pracę pozwany wskazał zmniejszenie stanu zatrud-

nienia w Biurze Prawnym Urzędu Miasta Ł. w związku ze zmianami organizacyjnymi

wprowadzonymi zarządzeniem [...] Prezydenta Miasta Ł. z dnia 24 listopada 2003 r.,

zmieniającym zarządzenie w sprawie ustalenia limitów etatów w Urzędzie Miasta Ł.

Na dzień 31 listopada 2003 r. pozwany zatrudniał 30 radców prawnych w pełnym

3

wymiarze czasu pracy, którzy legitymowali się zróżnicowanym zakładowym stażem

pracowniczym. Zarządzeniem prezydenta Miasta Ł. z dnia 24 listopada 2003 r. [...]

wprowadzono regulamin świadczenia pomocy prawnej w Urzędzie Miasta Ł. Innym

zarządzeniem prezydenta Miasta Łodzi z dnia 24 listopada 2003 r. [...] ustalono limit

25 etatów radców prawnych. Prezydent Miasta Ł. podjął decyzję o zmniejszeniu za-

trudnienia w Biurze Prawnym na stanowiskach radców prawnych o 5 etatów, zobo-

wiązał, wspólnie z wiceprezydentem, sekretarza Miasta do przedstawienia nowego

składu osobowego Biura Prawnego. Sekretarz Miasta wytypował 5 radców (w tym

powódkę) do zwolnienia, a jego propozycja została zaakceptowana. Jedynym kryte-

rium doboru osób do zwolnienia była własna ocena sekretarza Miasta tych pracow-

ników pod względem ich konfliktowości. Wyboru powódki dokonał na podstawie do-

cierających do niego informacji od Jadwigi P. i Ewy P. oraz spostrzeżenia, że w ze-

spole radców istnieje konflikt, którego źródłem - w jego ocenie - była praca powódki.

W okresie, gdy funkcję sekretarza miasta pełnił Tadeusz S., tj. od dnia 1 grudnia

1998 r. do dnia 18 grudnia 2002 r., nie było z powódką żadnych konfliktowych sytua-

cji, tak samo gdy funkcję dyrektora Biura Prawnego pełniła Małgorzata Z.-K. Powód-

ka była sumiennym, odpowiedzialnym i rzetelnym radcą prawnym, zajmowała się

najtrudniejszymi sprawami w Urzędzie, prowadziła większość najbardziej prestiżo-

wych procesów, udzielała konsultacji pozostałym radcom prawnym. W okresie peł-

nienia funkcji zastępcy dyrektora Biura Prawnego oraz koordynatora powódka miała

problemy w wyegzekwowaniu swoich decyzji od kolegów z zespołu. Po złożeniu re-

zygnacji z funkcji koordynatora powódka zaczęła obsługiwać Wydział Zdrowia. Z

pewną grupą radców prawnych (Małgorzatą M., Grażyną O., Jadwigą P. i Piotrem

W.) powódka miała sytuacje konfliktowe dotyczące między innymi zakresu świadczo-

nej obsługi prawnej w Urzędzie, liczba prowadzonych spraw, przydziału zadań oraz

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu egzekucyjnym. Z innymi radcami

prawnymi powódka nie miała konfliktów.

Na miejsce powódki nikt nie został zatrudniony. W dniu rozwiązania stosunku

pracy powódka była zatrudniona w innych zakładach w łącznym wymiarze pełnego

etatu. Pozwany nie wypłacił powódce odprawy pieniężnej z tytułu zwolnienia z pracy.

Średnie miesięczne wynagrodzenie powódki u pozwanego wynosiło 4.489 zł brutto.

W pozwanym zakładzie działają organizacje związkowe. Powódka nie była członkiem

żadnej organizacji związkowej, nie zwróciła się do żadnej organizacji związkowej o

reprezentowanie jej interesów pracowniczych.

4

W ramach takich ustaleń Sąd Rejonowy stwierdził, że wskazana przyczyna

wypowiedzenia była rzeczywista i prawdziwa, bowiem w Urzędzie Miasta Ł. przepro-

wadzono zmiany organizacyjne, łączące się z redukcją zatrudnienia w Biurze Praw-

nym, a na miejsce powódki nikt nie został zatrudniony. Równocześnie decyzji o wy-

powiedzeniu powódce umowy o pracę nie podjęto w oparciu o obiektywne i sprawie-

dliwe kryteria. Podnosząc w trakcie procesu, że jedynym kryterium przy wyborze rad-

ców prawnych do zwolnienia była konfliktowość, pozwany nie wykazał, że takie samo

kryterium zastosował do pozostałych zwolnionych radców prawnych. Ponadto po-

zwany w żaden sposób nie próbował ustalić, jakie były źródła konfliktu pomiędzy rad-

cami i czy zarzuty stawiane powódce przez niektórych radców prawnych były uza-

sadnione i prawdziwe, zważywszy że powódka była długololetnim pracownikiem po-

zwanego, miała jeden z dłuższych stażów pracy w porównaniu z innymi zatrudnio-

nymi radcami prawnymi, przez kilka lat zajmowała wysokie stanowiska i otrzymywała

podwyższony dodatek służbowy w nagrodę za szczególne osiągnięcia w pracy za-

wodowej. W konsekwencji Sąd Rejonowy uznał, że wypowiedzenie umowy o pracę

było nieuzasadnione i zasądził na rzecz powódki odszkodowanie w wysokości trzy-

miesięcznego wynagrodzenia (13.467 zł) na podstawie art. 45 k.p. w związku z art.

47 k.p.

Zasadne było także żądanie zasądzenia odprawy pieniężnej z tytułu utraty za-

trudnienia. Sąd Rejonowy wskazał, że ustawa z dnia 13 marca 2003 r. o szczegól-

nych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedoty-

czących pracowników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm., powoływana dalej jako ustawa

z 13 marca 2003 r.) weszła w życie z dniem 1 stycznia 2004 r., z wyjątkiem art. 15,

który wszedł w życie z dniem 1 lipca 2003 r. (art. 30 ustawy). Zgodnie z treścią art.

28 ust. 1 tej ustawy, do trwających w dniu wejścia jej w życie postępowań dotyczą-

cych rozwiązania z pracownikami stosunków pracy na podstawie przepisów ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002

r. Nr 112, poz. 980 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa z 28 grudnia 1989 r.) sto-

suje się dotychczasowe przepisy. Przepis art. 28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003 r.

stanowi, że pracownikom, których stosunki pracy ulegną rozwiązaniu poczynając od

dnia wejścia w życie ustawy w następstwie postępowań, o których mowa w ust. 1,

przysługuje odprawa pieniężna na zasadach określonych w dotychczasowych prze-

pisach, chyba że odprawa pieniężna przysługująca na podstawie niniejszej ustawy

5

jest dla nich korzystniejsza. Powódka otrzymała wypowiedzenie umowy o pracę w

ramach zwolnień indywidualnych z przyczyn leżących po stronie pracodawcy w dniu

28 listopada 2003 r., a więc w okresie obowiązywania ustawy z 28 grudnia 1989 r.

Ustawa ta w art. 8 ust. 3 pkt 4 przewidywała, że odprawa pieniężna nie przysługiwała

pracownikowi, który nabył prawo do emerytury lub renty albo który jest zatrudniony w

innym zakładzie pracy w pełnym wymiarze czasu pracy lub w kilku zakładach pracy

łącznie w pełnym wymiarze czasu pracy. Bezsporne było, że w dniu rozwiązania sto-

sunku pracy powódka była zatrudniona w innych zakładach pracy w łącznym wymia-

rze całego etatu. Takiego reduktora prawa do odprawy nie przewidują przepisy

ustawy z 13 marca 2003 r., co doprowadziło Sąd pierwszej instancji do wniosku, że

regulacja ustawowa obowiązująca od dnia 1 stycznia 2004 r. jest dla powódki ko-

rzystniejsza, co z kolei oznacza, że powódka nie może być pozbawiona prawa do

odprawy, mimo iż postępowanie w sprawie rozwiązania z nią stosunku pracy

wszczęto przed dniem 1 stycznia 2004 r. Biorąc pod uwagę ponad 8-letni zakładowy

staż pracy powódki Sąd Rejonowy zasądził na jej rzecz odprawę pieniężną w kwocie

12.360 zł, tj. w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia obliczonego według za-

sad obowiązujących przy obliczaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynko-

wy, z uwzględnieniem tego, iż wysokość odprawy pieniężnej nie może przekraczać

kwoty 15-krotnego minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalonego na podstawie

odrębnych przepisów, obowiązującego w dniu rozwiązania stosunku pracy (art. 8 ust

4 ustawy z 13 marca 2003 r.). W pozostałym zakresie (co do kwoty 20 zł) powództwo

o odprawę pieniężną oddalił jako bezpodstawne.

Sąd pierwszej instancji podkreślił również, że ze względu na różnorodny cha-

rakter prawny zasądzonych świadczeń, tj. odszkodowania z art. 45 § 2 k.p. w

związku z art. 47 k.p., które jest odszkodowaniem ustawowym oraz odprawy pienięż-

nej z art. 8 ustawy z 13 marca 2003 r., która nie ma charakteru odszkodowawczego,

nie można było dokonać zarachowania odprawy pieniężnej na poczet odszkodowa-

nia. Sąd zasądził odsetki ustawowe od odszkodowania od dnia następującego po

dniu wydania wyroku, tj. od dnia 21 października 2004 r. do dnia zapłaty, a odsetki

ustawowe od odprawy pieniężnej - od dnia 1 marca 2004 r., tj. od dnia następujące-

go po dniu rozwiązania umowy o pracę. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

oparto o treść przepisu art. 100 zdanie drugie k.p.c. oraz art. 11 ust. 1 ustawy z dnia

13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm.) w związku z § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia

6

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349

ze zm.). O rygorze natychmiastowej wykonalności orzeczono na podstawie przepisu

art. 477 § 1 k.p.c.

Sąd Okręgowy, uwzględniając zarzuty apelacji pozwanego jedynie częściowo,

w pełni podzielił ustalenia Sądu pierwszej instancji co do braku obiektywnych i spra-

wiedliwych kryteriów doboru radców prawnych do zwolnienia, jak również co do za-

sady podzielił pogląd, że odprawa pieniężna przysługuje pracownikowi niezależnie

od odszkodowania przewidzianego w przepisach art. 45 § 2 k.p. w związku z art. 47

k.p., bowiem są to dwa różne uprawnienia, oparte na innych podstawach faktycznych

i prawnych. Równocześnie Sąd Okręgowy stwierdził, że w omawianym stanie fak-

tycznym nie występuje zbieg tych roszczeń, bowiem powódce nie przysługiwało

prawo do odprawy pieniężnej i w tym zakresie uwzględnił zarzuty apelacji dotyczące

wydania orzeczenia z naruszeniem przepisu art. 8 ust. 1 pkt 3 i art. 28 ust. 2 ustawy

z 13 marca 2003 r. Stosunek pracy łączący strony rozwiązał się w dniu 29 lutego

2004 r. (a więc w dacie obowiązywania ustawy z 13 marca 2003 r.) wskutek wypo-

wiedzenia umowy o pracę otrzymanego dnia 28 listopada 2003 r. (czyli pod rządami

przepisów ustawy z 28 grudnia 1989 r.). W takich okolicznościach sprawy, w ocenie

Sądu drugiej instancji, na gruncie przepisów przejściowych ustawy z 13 marca 2003

r. (art. 28 ust. 1 i 2) - w pierwszej kolejności podlegało badaniu uprawnienie powódki

do uzyskania odprawy pieniężnej na podstawie przepisów ustawy z 28 grudnia 1989

r. Dopiero pozytywny wynik takich ustaleń mógł prowadzić do kolejnej matematycz-

nej operacji polegającej na stosownym wyliczeniu wysokości należnych odpraw pie-

niężnych według zasad przewidzianych zarówno w poprzedniej, jak i nowej regulacji

prawnej, porównaniu wysokości odpraw i zasądzeniu kwoty korzystniejszej (wyższej)

dla byłego pracownika. Na taką sekwencję czynności wskazuje wykładnia grama-

tyczna przepisu art. 28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003 r., który mówi o przysługiwa-

niu odprawy zarówno wedle dotychczasowych zasad, jak i nowych przepisów. Zgod-

nie z treścią przepisu art. 8 ust. 3 pkt 4 ustawy z 28 grudnia 1989 r. odprawa pie-

niężna nie przysługiwała pracownikowi, który nabył prawo do emerytury lub renty

albo który jest zatrudniony w innym zakładzie pracy w pełnym wymiarze czasu pracy

lub w kilku zakładach pracy łącznie w pełnym wymiarze czasu pracy. Bezsporne

było, że w dacie rozwiązania umowy o pracę z pozwanym powódka pozostawała w

7

innych stosunkach pracy, łącznie w pełnym wymiarze czasu pracy, co wyłączało jej

prawo do odprawy pieniężnej. Skoro więc nie przysługiwała jej odprawa pieniężna

wedle dotychczasowych przepisów, to nie ma substratu, który mógłby podlegać po-

równaniu, a w konsekwencji stwierdzeniu, który z nich jest korzystniejszy. Rozwiąza-

nie przyjęte przez Sąd pierwszej instancji, sprowadzające się do przyjęcia, że od-

prawa pieniężna na podstawie przepisów ustawy z 13 marca 2003 r. jest korzystniej-

sza dla powódki, bo w ogóle jej przysługuje, nie odpowiada konstrukcji przyjętej

przez ustawodawcę. Zauważyć należy, że w treści przepisu art. 28 ust. 2 tej ustawy

posłużył się on konsekwentnie zwrotami: „przysługuje odprawa pieniężna na zasa-

dach określonych w dotychczasowych przepisach” oraz „odprawa pieniężna, przy-

sługująca na podstawie niniejszej ustawy”. Wobec takiej redakcji przepisu nie ulega

wątpliwości - w ocenie Sądu Okręgowego - że zamiarem ustawodawcy było jedynie

korzystniejsze unormowanie wysokości odprawy w sytuacji, gdy prawo do niej pra-

cownik posiada zarówno na podstawie przepisów ustawy z 28 grudnia 1989 r., jak i

ustawy z 13 marca 2003 r. Gdyby zamiarem ustawodawcy było przyznanie upraw-

nień do odprawy pieniężnej grupom, wobec których dotychczas prawo to było wyłą-

czone, musiałaby zostać wprowadzona wyraźna regulacja w tym zakresie. Grama-

tyczne brzmienie przepisu art. 28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003 r. nie nasuwa wąt-

pliwości, nie jest niejasne i nie prowadzi do możliwego odmiennego traktowania po-

dobnych sytuacji. Wykluczony jest tym samym każdy inny rodzaj wykładni, który

może być brany pod uwagę dopiero, gdy zawodzi wykładnia językowa. Rozszerzają-

ca interpretacja „korzystności” nowej regulacji, jaką przeprowadził Sąd pierwszej in-

stancji, nie może się ostać w świetle brzmienia analizowanego przepisu intertempo-

ralnego. Z tych względów Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone orzeczenie w części

zasądzającej na rzecz powódki odprawę pieniężną i w tym zakresie powództwo od-

dalił. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania oparł na 98 k.p.c. oraz § 6 pkt 5 w

związku z § 12 ust. 1 pkt 2 i § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwo-

ści z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz pono-

szenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z

urzędu. Sąd zastosował zasadę odpowiedzialności za wynik procesu i wobec odda-

lenia w całości powództwa w zakresie odprawy pieniężnej przyznał pozwanemu

zwrot kosztów zastępstwa adwokackiego za pierwszą instancję w pełnej wysokości

(tj. 1.800 zł), a wobec częściowego jedynie uwzględnienia apelacji - w wysokości

50% stawki minimalnej za instancję apelacyjną (450 zł). Ostateczne częściowe

8

uwzględnienie powództwa spowodowało obniżenie kosztów z tytułu zwrotu wydatków

zasądzonych na rzecz Skarbu Państwa od pozwanego, a dodatkowo także zasądze-

nie zwrotu tychże wydatków od powódki. Podstawę takiego rozstrzygnięcia stanowił

art. 463 § 2 k.p.c.

W kasacji powódka zaskarżyła ten wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

pierwszej instancji i oddalającej powództwo co do kwoty 12.360 zł oraz w części roz-

strzygającej o kosztach postępowania, a także podniosła zarzut naruszenia przepi-

sów prawa materialnego, a w szczególności 1) art. 28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003

r., przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż przepis ten dotyczy tylko

pracowników, którzy nabyli prawo do odprawy na podstawie dotychczas obowiązują-

cych przepisów ustawy z 28 grudnia 1989 r., 2) art. 8 ust. 3 pkt 4 ustawy z 28 grudnia

1989 r., przez błędne jego zastosowanie, zamiast art. 8 ust. 1 pkt 3 w związku z art.

28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003 r., a także 3) art. 5 ustawy z dnia 10 października

2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz.U. Nr 200, poz. 1679 ze zm., po-

wołanej dalej jako ustawa o minimalnym wynagrodzeniu), „przez błędną wykładnię,

polegającą na uznaniu, że przepis ten może ulegać zmianie na niekorzyść, co miało

istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia”, bowiem wówczas miałoby sens wprowadzo-

ne przez ustawodawcę prawo „wyboru”. Zdaniem skarżącej, zastosowana w skarżo-

nym wyroku wykładnia językowa art. 28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003 r. w oderwa-

niu od ratio legis tego przepisu doprowadziła do wypaczenia woli ustawodawcy.

Zgodnie z obowiązującymi zasadami legislacji, w tzw. okresie przejściowym na styku

obowiązywania dwóch aktów prawnych, gdy wskutek zdarzenia faktycznego i praw-

nego zaistniałego pod rządami starych przepisów „skutek” (tu rozwiązanie umowy)

następuje w dacie obowiązywania nowej ustawy, a z datą „skutku” wiąże się rosz-

czenie o „odprawę”, to stosuje się zawsze przepisy nowe, jeżeli są korzystniejsze

(zasada) lub stare, jeżeli te są korzystniejsze. Wówczas mówi się o prawie „naby-

tym”. W zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy błędnie dokonał zawężenia obowiązy-

wania tych zasad i przepisu art. 8 ust. 2 i ust. 2a ustawy z 28 grudnia 1989 r. w

związku z przepisem art. 8 ust. 4 ustawy z 13 marca 2003 r., tj. porównał w tych

przepisach wysokości ustawowego minimalnego wynagrodzenia. Sąd Okręgowy,

koncentrując się na gramatycznym brzmieniu wskazanego przepisu, nie dokonał

analizy przepisów ustawy o minimalnym wynagrodzeniu i przez to pominął istotną

kwestię wynikającą z brzmienia art. 5 tej ustawy, który stanowi, iż minimalne wyna-

grodzenie może tylko wzrastać o wskaźnik inflacji (wskaźnik deflacyjny nie ma zasto-

9

sowania). Zdaniem powódki, z tego faktu wynika logiczny wniosek, że biorąc pod

uwagę, iż minimalne wynagrodzenie może tylko wzrastać oraz porównując daty

ogłoszenia i wejścia w życie ustawy o minimalnym wynagrodzeniu (data ogłoszenia

ustawy - 30 listopada 2002 r.) i ustawy z dnia 13 marca 2003 r. (data ogłoszenia - 21

maja 2003 r.) należy dojść do wniosku, że zastosowana przez Sąd Okręgowy wy-

kładnia zawężająca art. 28 ust. 1 tej ustawy zakłada nieracjonalność ustawodawcy,

który wprowadza „spec" przepis, „chyba, że odprawa pieniężna przysługująca na

podstawie niniejszej ustawy jest dla nich korzystniejsza”, czyli „wybór”, którego wynik

z góry był ustawodawcy znany. Powyższe rozumowanie prowadziło do konkluzji, że

zastosowana przez Sąd Okręgowy literalna wykładnia z pominięciem wykładni celo-

wościowej jest obarczona istotnym błędem mającym wpływ na wyrokowanie. Błędna

wykładnia art. 28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003 r. polega również na pominięciu w

analizie porównawczej oceny „korzystności”, o której mowa w tym przepisie przej-

ściowym, innych różnic w zakresie prawa do odprawy i jej wysokości, pomiędzy starą

a nową ustawą, a mianowicie: 1) wysokość odprawy w obu ustawach jest jednakowa,

uzależniona od określonego, również jednakowo stażu pracy, z tym że nowa ustawa

mówi „o zatrudnieniu”, a stara „o przepracowaniu”, która w świetle najnowszych

orzeczeń Sądu Najwyższego są pojęciami tożsamymi, 2) ustawa stara przewidywała,

jak to określił Sąd pierwszej instancji, „reduktory, czyli wyłączenia prawa do odprawy,

natomiast nowa ustawa ich nie zawiera. W obu przypadkach różnice dotyczą zasad,

na podstawie których przysługiwała jej odprawa. Pominięcie tych przepisów przy

wykładni art. 28 ust. 2 ustawy doprowadziło do błędnego wnioskowania, że zasady

pozostają bez zmian, a ocenie podlega jedynie wysokość odprawy determinowana

wysokością zmiennego minimalnego wynagrodzenia. Wykładnia taka jest nieupraw-

niona i pozbawiona sensu w świetle argumentów dotyczących minimalnego wyna-

grodzenia. Przepis art. 28 ust. 2 ustawy, nie zawiera bowiem określenia wysokość

odprawy, ale posługuje się określeniem „odprawy korzystniejszej”, co należy inter-

pretować szeroko. Przyjęcie zastosowanej przez Sąd wykładni pozbawia przepis ten

sensu, przeczy racjonalności ustawodawcy, ma istotny wpływ na rozstrzygnięcie”.

W kasacji podniesiono również zarzut naruszenia przepisów proceduralnych,

a w szczególności art. 98 k.p.c. i art. 100 k.p.c., przez błędne przyjęcie w zaskarżo-

nym wyroku - w części rozstrzygającej o kosztach - iż przed Sądem pierwszej instan-

cji strona pozwana wygrała proces w całości, a nie w części, co wymagało proporcjo-

nalnego rozłożenia kosztów postępowania i zasądzenia kosztów zastępstwa proce-

10

sowego za pierwszą instancję w połowie wysokości, ponieważ wartość przedmiotu

sporu stanowiąca podstawę zasądzenia kosztów powinna być określona łącznie z

uwzględnieniem kwot odprawy i odszkodowania.

Skarżąca wskazała na konieczność dokonania wykładni art. 28 ust. 2 ustawy z

13 marca 2003 r. jako przepisu budzącego poważne wątpliwości, których rozstrzy-

gnięcie jest istotne z punktu widzenia uprawnień do odprawy osób zwalnianych w

okresie przejściowym. Zaskarżone rozstrzygnięcie jest w tym zakresie inne niż wy-

powiedzi ekspertów prawa pracy i komentarze oraz stanowisko Głównego Inspektora

Pracy. Orzeczenie to jest również niespójne z uzasadnieniem sejmowym ustawy,

które jednoznacznie stanowi, iż „odprawa” jest rekompensatą za utratę pracy z przy-

czyn dotyczących pracodawcy, a nie świadczeniem socjalnym na tzw. „życie po utra-

cie pracy”. W świetle powyższego skarżąca wniosła o zmianę wyroku w części

uwzględniającej apelację, oddalającej powództwo, przez oddalenie apelacji i

uwzględnienie powództwa w zaskarżonej wysokości oraz rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania za pierwszą i drugą instancję oraz o zasądzenie kosztów postępowa-

nia kasacyjnego według zestawienia przedłożonego na rozprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sporną kwestię stanowi uprawnienie powódki do uzyskania odprawy pienięż-

nej przysługującej pracownikom, wobec których tryb zwolnienia z pracy był urucho-

miony pod rządem przepisów ustawy z 28 grudnia 1989 r., zawierającej w art. 8 ka-

talog okoliczności wyłączających uprawnienie zwalnianego pracownika do odprawy

pieniężnej, których stosunki pracy ulegały rozwiązaniu poczynając od dnia wejścia w

życie ustawy z 13 marca 2003 r. (która nie zawiera już żadnych ograniczeń w uzy-

skiwaniu prawa do odprawy przysługującej z tytułu zwolnienia z pracy z przyczyn

niedotyczących pracownika). Kolizyjne normy intertemporalne regulujące ten pro-

blem zawarte zostały w art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z 13 marca 2003 r. Stosownie do art.

28 ust. 1 ustawy o zwolnieniach z pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, do

trwających w dniu wejścia w życie ustawy postępowań dotyczących rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy na podstawie przepisów ustawy z 28 grudnia 1989 r.,

stosuje się przepisy dotychczasowe. Oznacza to, że postępowania w sprawach

zwolnień grupowych lub indywidualnych wszczętych przed dniem wejścia w życie

ustawy z 13 marca 2003 r. regulowały w zasadzie dotychczasowe przepisy ustawy z

11

28 grudnia 1989 r. Równocześnie z mocy art. 28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003 r.,

pracownikom, których stosunki pracy ulegną rozwiązaniu poczynając od dnia wejścia

w życie tej ustawy, w następstwie postępowań, o których mowa w ust. 1, przysługuje

odprawa pieniężna na zasadach określonych w dotychczasowych przepisach, chyba

że odprawa pieniężna przysługująca na podstawie tej ustawy jest dla nich korzyst-

niejsza.

Sądy obu instancji zaprezentowały diametralnie odmienne interpretacje tego

przepisu. Sąd pierwszej instancji uznał, że wprawdzie powódka, która była zatrud-

niona w dniu rozwiązania stosunku pracy u innych pracodawców w łącznym wymia-

rze przekraczającym pełny wymiar czasu pracy, nie uzyskałaby spornej odprawy na

gruncie dotychczasowych przepisów, to z uwagi na korzystniejszy charakter unor-

mowań nowej ustawy, która w żadnych okolicznościach nie wyłącza uprawnienia do

uzyskania odprawy z tytułu zwolnienia z pracy z przyczyn niedotyczących pracow-

nika, takie świadczenie jej przysługuje. Stanowiska takiego nie podzielił Sąd drugiej

instancji, który argumentował, że normatywne oddziaływanie art. 28 ust. 2 ustawy z

13 marca 2003 r. znajduje zastosowanie wyłącznie w razie wystąpienia zbiegu

uprawnień (na podstawie przepisów obu ustaw) do nabycia odprawy pieniężnej,

która przysługuje na zasadach określonych w dotychczasowych przepisach, chyba

że świadczenie z nowej ustawy jest korzystniejsze. W tej koncepcji Sąd ten oparł się

na wykładni gramatycznej art. 28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003 r., uznając, że przy-

znanie prawa do spornej odprawy pracownikom, którym świadczenie to nie przysłu-

giwało według art. 8 ustawy z 28 grudnia 1989 r., wymagałoby wyraźnej interwencji

ustawodawcy w tym zakresie.

Rozstrzygając sporny problem kasacyjny, Sąd Najwyższy wstępnie uznał, że

określone w art. 28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003 r. międzyczasowe reguły kolizyjne

dotyczące przysługiwania odprawy nie prowadzą do jednoznacznych rezultatów, na

co wskazują chociażby występujące rozbieżności w interpretacji tego przepisu przez

Sądy obu instancji. Jeżeli zatem wykładnia gramatyczna prowadzi do niejedno-

znacznych i rozbieżnych rezultatów, to występuje potrzeba odwołania się do innych

rodzajów interpretacji, w tym przede wszystkim do wykładni logiczno-celowościowej.

Z analizowanego przepisu (art. 28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003 r. ) wynika, że

sporna odprawa pieniężna przysługuje na zasadach określonych w dotychczasowych

przepisach, chyba że odprawa przysługująca na podstawie „niniejsze” ustawy jest

korzystniejsza. Wymaga to zatem uwzględnienia zasad przysługiwania prawa do od-

12

prawy pieniężnej z tytułu utraty zatrudnienia na gruncie różniących się regulacji wyni-

kających z przepisów obu ustaw. W tym obszarze - ustawa z 28 grudnia 1989 r.

przewidywała prawo do odprawy w razie dokonywania zwolnień z pracy przez

wszystkich pracodawców (tj. w szczególności bez względu na liczbę wcześniej za-

trudnianych pracowników), ale z ustanowionym ustawowym katalogiem wyłączeń

tego uprawnienia w razie wystąpienia okoliczności wskazanych w jej art. 8. Nato-

miast zasadniczymi nowościami ustawy z 13 marca 2003 r. jest ograniczenie jej sto-

sowania wyłącznie do pracodawców zatrudniających co najmniej 20 pracowników,

którzy muszą wypłacić odprawy pieniężne każdemu zwalnianemu z przyczyn niedo-

tyczących pracownika, bowiem nowa ustawa nie zawiera żadnych wyłączeń tego

uprawnienia.

Takich zasad i uwarunkowań prawnych przysługiwania prawa do odprawy

pieniężnej na podstawie dotychczasowych i nowych przepisów nie można pomijać

przy wykładni złożonych - w istocie rzeczy - reguł kolizyjnych zawartych w art. 28 ust.

2 ustawy z 13 marca 2003 r. Prowadzą one do następujących wniosków. Na gruncie

analizowanego intertemporalnego unormowania, odprawa pieniężna z tytułu zwol-

nienia z pracy przysługiwała każdemu pracownikowi, którego stosunek pracy uległ

rozwiązaniu z przyczyn dotyczących pracodawcy poczynając od dnia wejścia życie

ustawy z 13 marca 2003 r. w następstwie postępowań wszczętych na podstawie

przepisów dotychczasowych, nawet gdyby pracownik nie był uprawniony do uzyska-

nia odprawy według zasad ustawy nowej (np. był zwolniony przez pracodawcę za-

trudniającego mniej niż 20 pracowników), ale równocześnie prawo takie przysługi-

wało również zwolnionemu pracownikowi, który był wyłączony z możliwości uzyska-

nia odprawy w razie wystąpienia okoliczności wskazanych w art. 8 ustawy z 28 grud-

nia 1989 r., ponieważ tak stanowi nowa ustawa, niezawierająca już katalogu usta-

wowych okoliczności wyłączających uprawnienie do odprawy z tytułu utraty zatrud-

nienia z przyczyn niedotyczących pracownika. Rzecz jasna, odprawa w korzystniej-

szej wysokości przysługiwała także w razie zbiegu takich uprawnień, tj. w sytuacji,

gdy zwolniony pracownik nabywał do nich prawo na podstawie przepisów obu ustaw,

ale mechanizm wyliczenia wysokości odprawy okazywał się w konkretnym wypadku

korzystniejszy wedle przepisu ustawy nowej (art. 8 ust. 4). Według przyjętej przez

Sąd Najwyższy interpretacji - art. 28 ust. 2 ustawy z 13 marca 2003 r. należało od-

czytywać i rozumieć w następujący sposób: pracownikom, których stosunki pracy

uległy rozwiązaniu z przyczyn ich niedotyczących, poczynając od dnia wejścia w ży-

13

cie ustawy z 13 marca 2003 r. w następstwie postępowań wszczętych na podstawie

dotychczasowych przepisów (ustawy z 28 grudnia 1989 r.), przysługuje odprawa pie-

niężna na zasadach określonych w dotychczasowych przepisach, chyba że odprawa

pieniężna przysługująca na zasadach lub w wysokości określonych w przepisach

aktualnie obowiązujących (ustawy z 13 marca 2003 r.) była dla nich korzystniejsza.

Dokonana wykładnia wynika także z tego, że odprawa pieniężna z tytułu utraty za-

trudnienia z przyczyn niedotyczących pracownika przysługuje w dacie rozwiązania

stosunku pracy, o uprawnieniu tym decyduje zatem stan prawny obowiązujący w tej

dacie (ustania stosunku pracy). Racjonalnie wykluczona jest zatem wykładnia przepi-

su intertemporalnego prowadząca do uchylenia na niekorzyść pracownika obowią-

zywania zasad ustawy „nowej”, która nie przewiduje już żadnych ograniczeń prawa

do odprawy z tytułu utraty zatrudnienia z przyczyn niedotyczących pracownika w de-

cydującym o tym uprawnieniu momencie ustania stosunku pracy.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował reformatoryjnie na

podstawie art. 39816

k.p.c., równocześnie oddalając wniosek skarżącej o zasądzenie

dalszych kosztów postępowania z uwagi na to, że powódka nie podważała zasądzo-

nych na jej rzecz kosztów w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, nato-

miast w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym występowała osobiście, korzystając

ze statusu radcy prawnego, co oznacza, że nie była reprezentowana przez innego

profesjonalnego pełnomocnika procesowego, a zatem nie poniosła kosztów, o któ-

rych mowa w art. 98 § 3 lub art. 99 k.p.c.

========================================