I UK 115/06

Wyrok z dnia 14 czerwca 2006 r.

I UK 115/06

Wysokość zarobków, której pochodną jest podstawa wymiaru składki na

ubezpieczenie społeczne, jest faktem mającym istotne znaczenie dla rozstrzy-

gnięcia sprawy (art. 227 k.p.c.), który w postępowaniu przed sądem może być

udowadniany wszelkimi środkami dowodowymi. Nie obowiązuje wówczas

ograniczenie wynikające z § 20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wy-

płaty tych świadczeń (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.).

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie: SN Zbigniew Myszka, SA

Romualda Spyt (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2006 r.

sprawy z odwołania Ireny B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w Ł. o wysokość emerytury, na skutek kasacji ubezpieczonej od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 4 sierpnia 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Ło-

dzi do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosz-

tach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 4 sierpnia 2005 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Łodzi oddalił apelację Ireny B. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń w Łodzi z dnia 9 czerwca 2004 r. [...]. Wyrokiem tym oddalono

odwołanie ubezpieczonej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Ł. z dnia

31 stycznia 2002 r., przyznającej prawo do emerytury. Ubezpieczona zakwestiono-

wała w tej decyzji wysokość świadczenia i domagała się ustalenia podstawy wymiaru

emerytury uwzględniającej zarobki uzyskiwane w latach 1965- 1984 w Zakładach

2

Przemysłu Dziewiarskiego „O.” w Ł. zamiast zarobków z okres od stycznia 1982 r. do

grudnia 1991 r., przyjętych przez organ rentowy do obliczenia świadczenia.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu Okręgowego,

że nie jest możliwe ustalenie wysokości emerytury w sposób proponowany przez

ubezpieczoną, gdyż nie dysponuje ona dowodami co do wysokości zarobków uzy-

skiwanych w tych latach w rozumieniu § 20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe (Dz.U. Nr

10, poz. 49 ). Sąd Apelacyjny stwierdził także, że trafne jest stanowisko Sądu Okrę-

gowego odnośnie do zeznań świadków na okoliczność wysokości zarobków w spor-

nym okresie, które nie mogą stanowić podstawy ustalenia wynagrodzenia. Zgodził

się również z tym, że wyliczenie wysokości wynagrodzenia na podstawie zachowa-

nych w aktach osobowych „angaży” i zeznań świadków, byłoby niemiarodajne. Nadto

podkreślił, że zachowały się „angaże” jedynie z lat 1972 - 1977 oraz z roku 1979, a

także ubezpieczona dysponuje zaświadczeniem o zatrudnieniu i wynagrodzeniu z lat

1980 - 1984, co łącznie daje 12 lat, a zatem niemożliwe jest wyliczenie świadczenia z

20 lat wybranych z całego okresu ubezpieczenia. Tym samym Sąd Apelacyjny uznał

za niezasadny zarzut apelacji, opierający się między innymi na naruszeniu art. 15

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) oraz art. 224 §

1 k.p.c. i art. 278 § 1 k.p.c.

Skarżąc powyższy wyrok kasacją pełnomocnik ubezpieczonej zarzucił naru-

szenie art. 15 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez przyjęcie, że w postę-

powaniu dowodowym przed sądem obowiązują ograniczenia wynikające z przepisu §

20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o

świadczenia emerytalno-rentowe, sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z zebranym

materiałem i oczywiste naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c., poprzez

ustalenie, że ubezpieczona przedstawiła „angaże” z lat 1972 - 1977 i 1979, podczas,

gdy w rzeczywistości dotyczą one lat od 1965 r. do 1982 r. oraz naruszenie art. 385

k.p.c. poprzez oddalenie apelacji, chociaż zasługiwała ona na uwzględnienie.

Pełnomocnik ubezpieczonej wniósł o przyjęcie kasacji do rozpoznania z uwagi

na potrzebę wykładni przepisów art. 15 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz §

20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o

świadczenia emerytalno-rentowe i wyjaśnienie, czy inne dowody niż te, które wyni-

kają z przepisu § 20 rozporządzenia Rady Ministrów, np. „angaże”, mogą stanowić

3

podstawę do ustalenia wysokości emerytury - w sytuacji, gdy legitymacja ubezpie-

czeniowa zawiera adnotacje o zwolnieniach lekarskich. Wniosek ten uzasadnił także

tym, że wyrok oczywiście narusza art. 233 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c, bo wbrew

dokumentom znajdującym się w aktach osobowych Sąd Apelacyjny przyjął, że ubez-

pieczona legitymuje się „angażami” z lat 1972 - 1977 oraz z roku 1979, chociaż w

rzeczywistości „angaże” te obejmują wszystkie lata pracy w Z.P.Dz. „O.”, poczynając

od 1965 r.

Wskazując na powyższe skarżący wniósł „o zmianę zaskarżonego wyroku

oraz wyroku Sądu Okręgowego i zaskarżonej decyzji i uznanie, że podstawą wymia-

ru wysokości emerytury wnioskodawczyni są zarobki uzyskiwane w latach 1965 -

1984”, ewentualnie o uchylenie obu tych wyroków i przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz ubezpie-

czonej kosztów zastępstwa procesowego za wszystkie instancje.

W uzasadnieniu kasacji pełnomocnik skarżącej zarzucił, że bezzasadnie Sąd

Apelacyjny przyjął, iż wysokość zarobków (na użytek ustalenia podstawy wymiaru

emerytury) wykazać można wyłącznie dowodami wynikającymi z § 20 rozporządze-

nia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Stwierdził, że w postępowaniu sądowym

nie obowiązują, wynikające z powyższego przepisu, ograniczenia co do środków do-

wodowych. Podkreślił także, że wbrew ustaleniom Sądu, w aktach sądowych oraz w

aktach rentowych znajdują się „angaże” za lata 1965 - 1979. Zdaniem pełnomocnika

skarżącej, na podstawie istniejących „angaży” - w oparciu o opinię biegłego

księgowego, ewentualnie w oparciu o wyliczenia organu rentowego - możliwe jest

obliczenie zarobków ubezpieczonej w spornych latach, przy uwzględnieniu okresów

przebywania na zwolnieniach lekarskich i wynikających z nich okresów pobierania

zasiłków chorobowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest uzasadniona, lecz nie sposób zgodzić się jej wszystkimi zarzu-

tami i wywodami. Przede wszystkim zarzut naruszenia prawa materialnego - przepi-

su art. 15 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - nie jest adekwatny do jego uza-

sadnienia. Zarzut wyeliminowania z postępowania dowodowego niektórych środków

dowodowych, przedstawionych przez stronę i uznanych przez sąd za niedopuszczal-

ne - wbrew przepisom Kodeksu postępowania cywilnego - nie mieści się w zarzucie

4

naruszenia prawa materialnego. Pełnomocnik skarżącej, formułując zarzut narusze-

nia przepisu art. 15 ustawy o emeryturach i rentach, zmierza w istocie do zakwestio-

nowania okoliczności związanych z kwestią procesową, dotyczącą ustalenia faktów

za pomocą określonych środków dowodowych. W sądowym stosowaniu prawa w

pierwszej kolejności dochodzi do ustalenia, jaka norma obowiązuje, drugi etap to

ustalenie faktu na podstawie dowodów, kolejny to subsumcja faktu pod stosowaną

normę prawną, a następnie ustalenie konsekwencji udowodnionego faktu na pod-

stawie stosowanej normy prawnej. W niniejszej sprawie w istocie zakwestionowany

został ten drugi etap sądowego stosowania prawa, w którym ustalono, że ubezpie-

czona nie udowodniła wysokości zarobków w spornym okresie, a konsekwencją ta-

kiego ustalenia jest odmowa obliczenia emerytury na podstawie art. 15 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS w oparciu o 20 lat wybranych z całego okresu ubezpie-

czenia (1965 - 1984). Zakwestionowanie tego właśnie etapu stosowania prawa sta-

nowi wkroczenie w sferę faktów i możliwe jest z powołaniem się na naruszenie prawa

procesowego - art. 233 § 1 k.p.c. (mając na uwadze to, iż w niniejszej sprawie rozpo-

znaniu podlega kasacja na podstawie przepisów obowiązujących przed 6 lutego

2005 r. ), który to zarzut również został ujęty w podstawach kasacyjnych. Zarzut ten

Sąd Najwyższy uznał za uzasadniony, nie do końca zgadzając się z wywodem skar-

żącego.

Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, podstawę wy-

miaru emerytury i renty stanowi przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpie-

czenia emerytalne i rentowe lub na ubezpieczenie społeczne na podstawie przepi-

sów prawa polskiego w okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych, wybranych przez

zainteresowanego z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio

rok, w którym zgłoszono wniosek o emeryturę lub rentę. Zgodnie z ust. 6 tego arty-

kułu, na wniosek ubezpieczonego podstawę wymiaru emerytury lub renty może sta-

nowić przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub ubez-

pieczenie emerytalne i rentowe w okresie 20 lat kalendarzowych przypadających

przed rokiem zgłoszenia wniosku, wybranych z całego okresu podlegania ubezpie-

czeniu. Wysokość zarobków, której pochodną jest podstawa wymiaru składki na

ubezpieczenie społeczne, jest faktem mającym istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy (art. 227 k.p.c.), który w postępowaniu przed sądem udowadniany może być

wszelkimi środkami wynikającymi z przepisów Działu III rozdziału 2 Kodeksu postę-

powania cywilnego. Oczywiste jest zatem to, że nie obowiązują w nim ograniczenia

5

wynikające z § 20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe. (por. wyrok SN wyrok z dnia 25

lipca 1997 r., II UKN 186/97, OSNAPiUS 1998 nr 11, poz.342). Wbrew zarzutom

kasacji Sąd Apelacyjny nie wyraził poglądu o niedopuszczalności dowodzenia wyso-

kości uzyskiwanych zarobków na podstawie dowodów innych niż wskazane w tym

ostatnio przywołanym przepisie rozporządzenia, stwierdził jedynie, że przy braku za-

świadczenia zakładu pracy wystawionego według wzoru ustalonego przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych i braku wpisów o zarobkach w legitymacji ubezpieczenio-

wej, pozostałe dowody zaoferowane przez ubezpieczoną są niemiarodajne do doko-

nania ustalenia wysokości zarobków uzyskanych w latach 1965 - 1979. Zatem Sąd

Apelacyjny nie odrzucił tych dowodów a limine - jako niedopuszczalnych - lecz doko-

nawszy ich oceny, uznając je za niewiarygodne.

Natomiast rację ma skarżący wywodząc, że Sąd Apelacyjny wyszedł z błęd-

nego założenia, że dowody z dokumentów w postaci „angaży” określających stawkę

godzinową nie mogą stanowić podstawy do ustalenia wysokości wynagrodzenia

ubezpieczonej w spornym okresie. Tak postawione a priori założenie, bez podjęcia

próby przeanalizowania, czy na podstawie omawianych dowodów istnieje metoda, na

podstawie której można dojść do rzeczywistej wysokości wynagrodzenia za pracę w

spornym okresie, czyni ustalenie o braku możliwości wyliczenia wysokości zarobków

ustaleniem dowolnym. Stawka godzinowa jest elementem podstawowym i wyjścio-

wym przy obliczeniu wynagrodzenia za pracę. Skoro znany jest wymiar czasu pracy

ubezpieczonej, potwierdzony świadectwem pracy, możliwe jest obliczenie liczby go-

dzin pracy wynikającej z tego wymiaru w każdym kolejnym tygodniu, miesiącu i roku

w spornym okresie. Z kolei brak prawa do wynagrodzenia wynikać musiałby z przerw

w jej świadczeniu, a informacje o tym powinny znajdować się w świadectwie pracy.

Brak jakiejkolwiek adnotacji o przerwach w zatrudnieniu (np. urlopach bezpłatnych)

wskazywałby na ciągłość zatrudnienia rozumianego jako świadczenie pracy, za którą

przysługiwało wynagrodzenie. Ewentualne okresy pobierania zasiłku chorobowego

wynikają z przedłożonej legitymacji ubezpieczeniowej, stąd obliczenie wysokości

zasiłku, jako pochodnej wynagrodzenia za pracę, wedle zasad wynikających z obo-

wiązujących w spornym okresie przepisów: ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubez-

pieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 51, poz. 396 ); ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o pod-

wyższeniu zasiłków przysługujących z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

pracownika. (Dz.U. Nr 27, poz. 191 ); ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadcze-

6

niach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

(jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.) również nie jest niemożliwe.

Kwestia braku „angażu” za określony rok, czy lata, nie przekreśla takiej metody, gdyż

w obliczeniach uwzględniać przecież należy stawkę godzinową wynikającą z po-

przedniego „angażu” aż do momentu „angażu” wprowadzającego stawkę wyższą.

Na koniec wskazać należy, że niezrozumiałe jest powołanie w podstawach

kasacyjnych zarzutu naruszenia art. 385 k.p.c., do którego miało dojść w wyniku od-

dalenia apelacji ubezpieczonej. Właśnie ten przepis stanowi procesową podstawę

oddalenia apelacji, a to że zdaniem skarżącego orzeczenie to nie jest trafne, nie ko-

responduje w żaden sposób z postawionym zarzutem.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39313

§ 1 k.p.c. (w

brzmieniu obowiązującym przed dniem 6 lutego 2005 r.) orzekł jak w sentencji. O

kosztach orzeczono na mocy art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39319

k.p.c. (w

brzmieniu obowiązującym przed dniem 6 lutego 2005 r.).

========================================