I UK 333/05

Wyrok z dnia 14 czerwca 2006 r.

I UK 333/05

Jednorazowe odszkodowanie przysługuje osobie wymienionej w art. 10

ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), jeżeli wszystkie jego

przesłanki zostały spełnione przed uchyleniem tego przepisu ustawą z dnia 2

kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o

zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm.), to jest przed

dniem 2 maja 2004 r., choćby wniosek o wypłatę świadczenia został złożony po

tej dacie.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie: SN Zbigniew Myszka, SA

Romualda Spyt (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2006 r.

sprawy z odwołania Marii S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społeczne-

go-Oddziału Regionalnego w N.S. o odszkodowanie, na skutek skargi kasacyjnej

odwołującej się od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych w Krakowie z dnia 23 maja 2005 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie do ponownego rozpoznania, po-

zostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania.

U z a s a d n i e n i e

Prawomocnym wyrokiem z dnia 23 maja 2005 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie oddalił apelację Marii S. od wyroku Sądu Re-

jonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie dla Krakowa - Nowej

Huty z dnia 26 października 2004 r. Wyrokiem tym Sąd Rejonowy oddalił odwołanie

Marii S. od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału

2

Regionalnego w N.S. z dnia 17 maja 2004 r. odmawiającej jednorazowego odszko-

dowania z tytułu śmierci męża przy pracy rolniczej w dniu 29 kwietnia 2004 r.

W uzasadnieniu swego orzeczenia Sąd Okręgowy przywołał ustalenia Sądu

Rejonowego, z których wynika, że mąż wnioskodawczyni w dniu wypadku przy pracy

rolniczej, który miał miejsce w dniu 29 kwietnia 2004 r., nie podlegał ubezpieczeniu

społecznemu rolników. Dalej za Sądem Rejonowym wywiódł, że w niniejszej sprawie

mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), w tym art. 10

ustawy, w brzmieniu obowiązującym od dnia 2 maja 2004 r. W myśl uprzednio obo-

wiązującego przepisu art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej

przysługiwało osobie najbliższej ubezpieczonemu rolnikowi, niepodlegającej ubez-

pieczeniu, jeżeli doznała ona uszczerbku wskutek wypadku przy pracy rolniczej, któ-

remu uległa pomagając ubezpieczonemu rolnikowi, nie będąc jego pracownikiem, w

pracach związanych z prowadzeniem działalności rolniczej. Natomiast na mocy ust.

1 pkt 4 tego przepisu, jeśli taka osoba zmarła wskutek wypadku przy pracy rolniczej -

prawo do jednorazowego odszkodowania przysługiwało członkom jej rodziny.

Ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rol-

ników oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm.), która weszła

w życie w dniu 2 maja 2004 r., uchyliła przywołane wyżej przepisy ust. 1 pkt 2 i 4

artykułu 10 ustawy. Sąd Okręgowy powołał się na art. 10 ustawy zmieniającej z dnia

2 kwietnia 2004 r., stanowiący, że do spraw wszczętych a niezakończonych wyda-

niem decyzji przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, stosuje się przepisy

dotychczasowe i stwierdził, że postępowanie o jednorazowe odszkodowanie w niniej-

szej sprawie wszczęte zostało w dniu 4 maja 2004 r., a zatem pod rządami przepi-

sów wprowadzonych ustawą zmieniającą. Stąd też zastosowanie mają przepisy w

nowym brzmieniu, nieprzewidujące jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku

przy pracy rolniczej dla osób nieubezpieczonych, bliskich rolnikowi ani po takich oso-

bach. Wskazał na przepis art. 44 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

oraz na przepis art. 61 § 3 k.p.a. jako te, które określają moment wszczęcia postę-

powania o świadczenie, nie zgadzając się ze stanowiskiem wnioskodawczyni, że

moment wszczęcia postępowania był tożsamy z momentem zawiadomienia policji,

prokuratora i lekarza o zaistniałym wypadku.

3

Pełnomocnik wnioskodawczyni zaskarżył powyższy wyrok skargą kasacyjną,

zarzucając naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię - art. 1 pkt 7,

art. 16 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników oraz o zmianie niektórych ustaw, przez przyjęcie, że przepisy te pozba-

wiły wnioskodawczynię prawa do jednorazowego odszkodowania, niezastosowanie

art. 67 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 10 ust.1 pkt 2 i 4 ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników w brzmieniu obowiązującym do dnia 2 maja 2004 r., a także na-

ruszenie tych ostatnich przepisów, poprzez przyjęcie, że nie obowiązywały one w ni-

niejszej sprawie, mimo iż wypadek przy pracy rolniczej miał miejsce 29 kwietnia 2004

r.

W skardze podniesiono także zarzut naruszenie przepisów postępowania,

które miały wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 45 ust. 1 ustawy o ubezpiecze-

niu społecznym rolników, a także powołanie się przez Sąd Okręgowy na przepis art.

61 § 3 k.p.a., który nie miał zastosowania w sprawie i pominięcie przez to, za zgło-

szenie wypadku przy pracy rolniczej jest równoznaczne we zgłoszeniem roszczenia

o odszkodowanie. Podniesiono także naruszenie art. 104 § 2 k.p.a. oraz naruszenie

art. 10 ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r., przez rozstrzygnięcie o prawie

do jednorazowego odszkodowania na podstawie przepisów nieobowiązujących w

dniu wypadku przy pracy rolniczej.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania pełnomocnik skarżącej

uzasadnił istotnym zagadnieniem prawnym, co do natury przepisu art. 10 ustawy z

dnia 2 kwietnia 2004 r., który zdaniem skarżącego ma charakter procesowy a nie

materialnoprawny. W myśl wywodów skargi materialnoprawny charakter ma przepis

art. 16 tej ustawy, który „sytuuje wejście w życie ustawy na dzień 2 maja 2004 r.”,

stąd wniosek, że w niniejszej sprawie mają zastosowanie przepisy prawa material-

nego obowiązujące przed tą datą - z uwagi na datę wypadku przy pracy rolniczej.

Wskazał także, że przepis art. 10 ustawy zmieniającej nie może pozbawić wniosko-

dawczyni prawa, które nabyła przed 2 maja 2004 r.

Wskazując na powyższe pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżo-

nego wyroku i uwzględnienie odwołania wnioskodawczyni oraz przyznanie

jednorazowego odszkodowania, a także zasądzenia kosztów postępowania kasacyj-

nego wraz z kosztami zastępstwa procesowego, ewentualne o uchylenie wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania przy

4

uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa pro-

cesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek Sąd Najwyższy nie

podziela wszystkich jej zarzutów i wywodów. W pierwszej kolejności dla porządku

wskazać należy, że skarżący myli przepisy prawa materialnego z przepisami prawa

procesowego. Całkowicie chybiony jest pogląd pełnomocnika skarżącej o proceso-

wym charakterze normy art. 10 ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r. Zgod-

nie z jej brzmieniem, w sprawach o przyznanie jednorazowego odszkodowania z

tytułu wypadku przy pracy rolniczej zaistniałego przed dniem wejścia w życie niniej-

szej ustawy - wszczętych a niezakończonych wydaniem decyzji przed dniem wejścia

w życie niniejszej ustawy (ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r., która weszła

w życie w dniu 2 maja 2004 r.), stosuje się przepisy dotychczasowe. Przepis ten jest

przepisem intertemporalnym, wyjaśniającym, które przepisy prawa materialnego

należy stosować do stanów faktycznych zaistniałych przed wejściem w życie zmian

wprowadzonych tą ustawą - stare czy nowe. Przepisy przechodnie, odnoszące się do

przepisów prawa materialnego, są także normami prawa materialnego. Również nie-

uzasadnione jest traktowanie zarzutu uchybienia przepisowi art. 45 ust. 1 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, dotyczącemu obowiązku zgłoszenia zaistnienia

wypadku przy pracy rolniczej bez zbędnej zwłoki, jako naruszenia przepisów postę-

powania. Przepis ten reguluje wprawdzie postępowanie przed organem rentowym w

sprawie o jednorazowe odszkodowanie, lecz nie stanowi on przepisu prawa proce-

sowego w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego, a jego sposób zastosowa-

nia (bądź niezastosowanie) ocenia się wyłącznie z materialnoprawnego punktu wi-

dzenia. Podobnie rzecz się ma ze wskazywanym przez pełnomocnika skarżącej

przepisem art. 61 § 3 k.p.a. Niezależnie od powyższego przepis ten nie ma więk-

szego znaczenia dla rozstrzygnięcia, bowiem dotyczy formy, w jakiej wnosi się żąda-

nia, wyjaśnienia, odwołania i zażalenia do organu - a forma ta, jak wynika ze skargi,

nie jest sporna. Natomiast całkowicie niezrozumiałe jest powołanie się na naruszenie

przepisu art. 104 § 2 k.p.a., który stanowi, że decyzje rozstrzygające sprawę co do jej

istoty w całości lub części, kończą sprawę w danej instancji.

5

Nie zachodzi również w sprawie naruszenie art. 67 ust. 1 Konstytucji RP, który

w zakresie prawa do zabezpieczenia społecznego odsyła do zakresu i formy okre-

ślonej ustawą. Nie wynika bowiem z niego żadna norma intrertemporalna w zakresie

stosowania przepisów prawa ubezpieczeń społecznych.

Z treści podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia oraz uzasadnienia wniosku o

przyjęcie skargi do rozpoznania wynika, że skarżący kwestionuje zastosowanie w

sprawie art. 10 ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r., a w jego następstwie

oparcie rozstrzygnięcia na art. 1 pkt 7 tej ustawy, wprowadzającym nowe brzmienie

art.10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, określającym datę wejścia w

życie ustawy w taki sposób, który prowadzi do pozbawienia wnioskodawczyni prawa

do jednorazowego odszkodowania, które nabyła pod rządami uprzednich przepisów.

Eliminacja tego przepisu, jak sugeruje wywód skargi, wynika z przydania temu prze-

pisowi przez skarżącego charakteru przepisu proceduralnego, który nie może od-

działywać w sferze prawa materialnego. Jak wskazano na wstępie jest to pogląd cał-

kowicie nieuprawniony. Natomiast rozważenia wymaga możliwość wyeliminowania

tej normy (odmowa jej zastosowania) biorąc pod uwagę to, czy przepis ten nie po-

zbawia wnioskodawczyni praw słusznie nabytych, co w konsekwencji prowadziłoby

do naruszenia art. 2 Konstytucji RP.

Prawo do świadczenia z ubezpieczenia społecznego powstaje z mocy prawa z

chwilą ziszczenia się wszystkich przesłanek, od których to prawo zależy. Decyzja

organu rentowego ma charakter wyłącznie deklaratoryjny, potwierdzający istnienie

prawa in abstracto. Wynika z tego, iż prawo do świadczeń powstaje i istnieje nieza-

leżnie od decyzji organu rentowego, a tylko jego realizacja w postaci wypłaty świad-

czenia wymaga potwierdzenia decyzją. Zanegowanie prawa do świadczenia dla

osób, które spełniały warunki do jego uzyskania pod rządami starych przepisów, a

więc były do tych świadczeń uprawnione - lecz prawo to nie zostało zrealizowane

wobec niezłożenia odpowiednich wniosków - stanowiłoby naruszenie charakteru de-

cyzji organu rentowego, nadając jej charakter konstytutywny, którego nie posiada

(por. uchwałę w składzie całej Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych z dnia 20 grudnia 2000 r., III ZP 29/00, OSNAPiUS 2001 nr 12, poz. 418).

Zgodnie z ustalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego zasadą ochrony

praw nabytych objęte są zarówno prawa nabyte w drodze skonkretyzowanych decy-

zji przyznających świadczenia, jak i prawa nabyte in abstracto zgodnie z ustawą

przed zgłoszeniem wniosku o ich przyznanie (orzeczenie z 11 lutego 1992 r., K

6

14/91, OTK 1992 cz. I, s. 128, wyrok z 23 listopada 1998 r., SK 7/98, OTK-ZU 1997

nr 7, poz. 114, a także wyrok z 22 czerwca 1999 r., K. 5/99, OTK-ZU 1999 nr 5).

Ani pozwany, ani Sądy obu instancji nie zajmowały się tym, czy ubezpieczona

nabyłaby prawo do jednorazowego odszkodowania pod rządami uprzednio obowią-

zujących przepisów, a w konsekwencji, czy przesłanki nimi objęte spełniły się w da-

cie śmierci jej męża w wyniku wypadku przy pracy rolniczej i przed dniem wejścia w

życie nowej regulacji. Zatem nie zostało ustalone, czy przed dniem wejścia w życie

nowych przepisów powstało in abstracto prawo do świadczenia, którego potwierdze-

nie stanowiłaby decyzja organu rentowego. Podkreślić przy tym należy, że pozytyw-

ne ustalenie, iż zgon męża wnioskodawczyni, będącego osobą nieubezpieczoną,

który nastąpił w dniu 29 kwietnia 2004 r., jest następstwem wypadku przy pracy rol-

niczej, zaistniałym w tym samym dniu, prowadziłoby do wniosku, że prawo do jedno-

razowego odszkodowania powstało z tą datą, bowiem w tym dniu (a nie innym, póź-

niejszym) spełniły się wszystkie konieczne przesłanki prawa do świadczenia (wska-

zane w art. 10 ust. 1 pkt 4 w związku z pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników).

W przypadku ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r. właściwie brak va-

catio legis, bowiem ogłoszona została ona w Dzienniku Ustaw z dnia 30 kwietnia

2004 r., z mocą obowiązującą od 2 maja 2004 r. Brak okresu dostosowawczego - w

przypadku ustalenia nabycia uprawnień pod rządami uprzednio obowiązujących

przepisów - działałby również niekorzystnie w sferze uprawnień wnioskodawczyni ze

względu na szczególny w tym konkretnym przypadku zbieg czasowy wystąpienia

zdarzenia prawotwórczego (wypadku przy pracy rolniczej i zgonu w tej samej dacie)

z wprowadzeniem nowych uregulowań. Okres dostosowawczy uważany jest za nie-

zbędny, po to, aby strona miała czas i możliwość pokierowania swoimi sprawami i

podjęcia stosownej decyzji wobec zmieniających się przepisów, w sytuacji, gdy

zmiana ta ma istotne znaczenie dla jej uprawnień. W tym miejscu zwrócić należy

uwagę na przywoływany przez skarżącego przepis art. 45 ust. 1 ustawy o ubezpie-

czeniu społecznym rolników - w brzmieniu obowiązującym przed dniem 2 maja

2004r. - zgodnie z którym w razie zaistnienia wypadku przy pracy rolniczej, poszko-

dowany oraz rolnik obowiązani są bez zbędnej zwłoki zgłosić wypadek Kasie Rolni-

czego Ubezpieczenia Społecznego. W nowym brzmieniu przepis ten (po zmianie

dokonanej ustawą zmieniającą z dnia 2 kwietnia 2004 r.) wyznaczył termin 6 miesię-

cy do zgłoszenia wypadku od dnia jego zaistnienia. Niewątpliwie wnioskodawczyni z

7

obowiązku tego się wywiązała, skoro wypadek miał miejsce w dniu 29 kwietnia 2004

r., a wniosek zgłoszony został w dniu 4 maja 2004 r. (przy uwzględnieniu przypada-

jących w tym okresie dni ustawowo wolnych od pracy). Natomiast w myśl ustępu 3

tego artykułu, w wersji obowiązującej od 2 maja 2004 r., niedopełnienie przez po-

szkodowanego lub rolnika obowiązku dotyczącego zawiadomienia o zaistniałym

wypadku przy pracy rolniczej, ocenia się również przy ustalaniu prawa do jednora-

zowego odszkodowania. Przepis ten stanowi wskazówkę interpretacyjną, z której

wynika, że istotne znaczenie przy ocenie uprawnień do świadczenia ma zachowanie

strony pod kątem spełnienia wymogów wynikających z obowiązujących przepisów w

zakresie postępowania w sprawach o jednorazowe świadczenia z tytułu wypadków

przy pracy rolniczej. Jak już wskazano, wnioskodawczyni zasad tych nie naruszyła,

stąd jej ewentualne prawa, nabyte pod rządami uprzednio obowiązujących przepi-

sów, podlegałyby ochronie z przyczyn omówionych wyżej.

W świetle powyższych wywodów uznać należy, że w założonym stanie fak-

tycznym, o którym mowa wyżej, o zastosowaniu konkretnych przepisów decydowa-

łaby data śmierci osoby nieubezpieczonej, tożsama z datą wypadku przy pracy rolni-

czej, a nie data zgłoszenia wniosku o jednorazowe odszkodowanie.

Mając na uwagę powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł

jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczona na mocy

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

========================================