I PK 86/06

TEZA

Strony ponadzakładowego układu zbiorowego pracy mogą wyłączyć

nabycie wskazanych świadczeń wynikających z układu przez

pracowników zarządzających zakładem pracy w imieniu pracodawcy

(art. 239 § 1 k.p.).

Sygn. akt I PK 86/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSA Jolanta Strusińska-Żukowska

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa P. P.

przeciwko Elektrowni C.SA w C.

o wynagrodzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 11 lipca 2006 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 5 marca 2004 r., sygn. akt (...),

zmienia zaskarżony wyrok, w ten sposób że zmienia wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z

dnia 15 października 2003 r., (...) i oddala powództwo oraz

zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 7.650 zł

(siedem tysięcy sześćset pięćdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów

postępowania.

2

Uzasadnienie

Powód P. P.wniósł o zasądzenie od pozwanej kwoty 62.026 zł tytułem premii

rocznej za lata 1998-2001. Wyrokiem z dnia 15 października 2003 r., Sąd

Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. uwzględnił powództwo. Sąd

Okręgowy ustalił, że powód od 1994 r. do 2002 r. był zatrudniony na stanowisku

prezesa zarządu. Umowa o pracę określała wysokość jego wynagrodzenia

miesięcznego oraz zasady przyznawania premii przez radę nadzorczą. Sporne

było, czy wobec uregulowań zawartych w umowie o pracę powodowi przysługiwała

premia roczna wprowadzona protokołem dodatkowym nr 4 z dnia 5 stycznia 1999 r.

do ponadzakładowego układu zbiorowego pracy dla pracowników przemysłu

energetycznego z dnia 13 maja 1995 r. Zdaniem Sądu Okręgowego, premia roczna

jest świadczeniem pieniężnym otrzymywanym od pracodawcy z tytułu

pozostawania w stosunku pracy, które nie jest ekwiwalentem za wykonaną pracę.

Poza tym strony układu zbiorowego w wyjaśnieniu z dnia 4 marca 1999 r. wskazały

na powszechny charakter tego świadczenia, do którego prawo zależy wyłącznie od

pozostawania w danym roku w stosunku pracy.

Wyrokiem z dnia 5 marca 2004 r., 9...), Sąd Apelacyjny oddalił apelację

strony pozwanej. Sąd Apelacyjny uznał, że żądanie powoda dotyczące premii

rocznej jest zasadne. Według Sądu drugiej instancji, istota sporu dotyczy relacji

między art. 1 ust. 5 ponadzakładowego układu zbiorowego pracy dla pracowników

przemysłu energetycznego z dnia 13 maja 1995 r., w którym przyjęto, że układ ten

nie określa zasad wynagradzania zarządów spółek, a uregulowaniem protokołu nr 4

do tego układu zbiorowego, kształtującym uprawnienia do premii rocznej.

Zasadnicze znaczenie ma wyjaśnienie charakteru prawnego premii rocznej. Sąd

Okręgowy zasadnie podniósł, że sporna premia jest świadczeniem pieniężnym

otrzymywanym od pracodawcy, które nie jest ekwiwalentem za wykonaną pracę,

ale przysługuje za sam fakt pozostawania w stosunku pracy w określonym czasie.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że postanowienia układu zbiorowego pracy rozróżniają

pojęcia "wynagrodzenie za pracę" oraz "inne świadczenia związane z pracą".

Rozdział III układu zbiorowego określa "Warunki wynagradzania pracowników",

3

natomiast rozdział IV jest poświęcony "Dodatkom i świadczeniom związanym z

pracą" i ten rozdział obejmuje premię roczną, jednorazową odprawę pieniężną w

razie ustania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę oraz

nagrodę za wykrycie nielegalnego poboru prądu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

skoro układ zbiorowy określa warunki przyznawania świadczeń związanych z pracą

innych niż wynagrodzenie, to ma on zastosowanie w tym zakresie do wszystkich

pracowników. Wyłączenie stosowania układu do członków zarządu strony pozwanej

w zakresie składników płacowych, nie dotyczy więc premii rocznej.

Kasację od wyroku Sądu drugiej instancji wniosła strona pozwana, która

zarzuciła naruszenie: 1) art. 1 ust. 5 ponadzakładowego układu zbiorowego pracy w

związku z art. 771

k.p. przez uznanie, że postanowienia tego układu dotyczące

prawa do premii rocznej mają zastosowanie do powoda zatrudnionego jako członek

zarządu strony pozwanej; 2) art. 5 ustawy z dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu

osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi (Dz.U. Nr 26, poz. 306 ze zm.)

przez uznanie, że powodowi jako członkowi zarządu strony pozwanej przysługuje

premia roczna; 3) art. 8 k.p. przez uznanie, że żądanie powoda jest zgodne ze

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa oraz zasadami współżycia

społecznego; 4) prawa procesowego przez nieprzeprowadzenie zawnioskowanego

przez pozwaną dowodu z przesłuchania stron układu zbiorowego pracy. W

uzasadnieniu podstaw kasacji strona pozwana wywiodła w szczególności, że

powód był jej wieloletnim pracownikiem, a od 3 stycznia 1994 r. do 29 czerwca

2002 r. był zatrudniony na stanowisku dyrektora naczelnego. W tym czasie powód

pełnił funkcję prezesa zarządu spółki. Powód wystąpił z wnioskiem o zawezwanie

do próby ugodowej w sprawie o zapłatę premii rocznej za lata 1998-2001, choć w

czasie zatrudnienia i pełnienia funkcji prezesa zarządu nie występował o wypłatę

premii. Powód opiera żądanie na podstawie art. 19 ponadzakładowego układu

zbiorowego pracy. W dniu 5 stycznia 1999 r. został zawarty aneks do tego układu w

postaci protokołu dodatkowego nr 4. Zgodnie z § 1 ust. 37 tego protokołu, do

układu zbiorowego wprowadzono nowe postanowienie art. 19, przyznające

pracownikom premię roczną stanowiącą 8% rocznego funduszu wynagrodzeń z

roku ubiegłego. Premię roczną należało wypłacać proporcjonalnie do okresu

zatrudnienia w poprzednim roku, nie później niż do końca maja następnego roku.

4

Zgodnie z art. 1 ust. 5 układu zbiorowego, jego postanowienia nie określają zasad

wynagradzania zarządów spółek oraz osób lub organów zarządzających w imieniu

pracodawcy. Zdaniem strony pozwanej, przepis ten dotyczy nie tylko rozdziału III

układu określającego "warunki wynagradzania pracowników”, ale wszystkich

przepisów zawartych w układzie regulujących zasady wynagradzania.

Uregulowanie to, podobnie jak art. 24126

§ 2 k.p., wyłącza możliwość określania

zasad wynagradzania osób zarządzających zakładem pracy w imieniu pracodawcy.

Powód bez wątpienia należał do tych osób. Istotnie zmiana układu zbiorowego

dokonana protokołem dodatkowym nr 4 dotyczyła rozdziału IV układu

określającego "dodatki i świadczenia związane z pracą", a nie rozdziału III

dotyczącego warunki wynagradzania pracowników. Strona pozwana uważa jednak,

że zasady wynagradzania za pracę należy rozumieć szerzej niż reguły ustalania

wynagrodzenia zasadniczego (podstawowego), co uzasadnia twierdzenie, że do

członków zarządu nie miały zastosowania wszystkie postanowienia układu

zbiorowego pracy dotyczące wynagrodzenia za pracę, które mogły być

zamieszczone w różnych rozdziałach układu. Premia roczna nie jest "innym

świadczeniem związanym z pracą", lecz "wynagrodzeniem za pracę".

Umieszczenie przepisu dotyczącego tej premii w rozdziale IV układu, określającym

dodatki i świadczenia związane z pracą, nie zmienia jej charakteru. Premia roczna

nie stanowi powszechnego, obligatoryjnego składnika wynagrodzenia za pracę.

Jest świadczeniem branżowym, przysługującym na podstawie konkretnego

przepisu płacowego, na warunkach w nim określonych. Według strony pozwanej,

charakter prawny premii rocznej nie jest jednolity. Jednak premia roczna stanowi

składnik wynagrodzenia za pracę, bowiem odpowiada cechom pojęciowym premii,

a więc poddaje się kontroli co do przesłanek przyznawania i ustalenia jej

wysokości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Do rozstrzygnięcia sprawy wystarczające jest rozpatrzenie zarzutu

naruszenia art. 1 ust. 5 ponadzakładowego układu zbiorowego pracy. Zgodnie z

tym przepisem, układ nie określa zasad "wynagrodzenia" (wynagradzania)

zarządów spółek. Nie budziło wątpliwości, że uznanie dochodzonego przez powoda

świadczenia (premii rocznej) za składnik wynagrodzenia za pracę, a nie za inne

5

świadczenie związane z pracą, oznacza, że powodowi jako prezesowi zarządu

strony pozwanej świadczenie to nie przysługiwało, gdyż wyłączał to właśnie art. 1

ust. 5 układu zbiorowego. Jest to trafne założenie, gdyż zgodnie z art. 239 § 1 k.p.,

układ zbiorowy pracy zawiera się dla wszystkich pracowników zatrudnionych przez

pracodawców objętych jego postanowieniami, chyba że strony w układzie

postanowią inaczej. Przepis ten ma zastosowanie zarówno do zakładowych

układów zbiorowych pracy, jak i układów ponadzakładowych. Oznacza to

dopuszczalność ograniczenia przez strony układowe podmiotowego zakresu

obowiązywania układu. Wyłączenie pewnych grup pracowników z zakresu regulacji

układu zbiorowego może być całkowite lub częściowe. Strony układu mogą więc

wyłączyć określone grupy pracowników w części dotyczącej wskazanych

świadczeń wynikających z układu. Wyłączenie pracowników zarządzających

zakładem pracy w imieniu pracodawcy z postanowień układu zbiorowego pracy

przyznających określone świadczenia nie narusza zasady równego traktowania

(art. 9 § 4 k.p.), a więc jest dopuszczalne (por. uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 11 października 2005 r., I PK 42/05, OSNP 2006 nr 17-18, poz.

267; Monitor Prawniczy 2006 nr 3, s. 146).

Sąd drugiej instancji uznał, że świadczenie będące przedmiotem roszczenia

powoda (premia roczna) nie jest składnikiem wynagrodzenia za pracę, lecz innym

świadczeniem związanym z pracą, gdyż przysługuje za przepracowanie

wskazanego okresu (pozostawanie w stosunku pracy), a nie za pracę wykonaną

oraz jest uregulowane w części (rozdziale) układu zbiorowego dotyczącej innych

świadczeń związanych z pracą. Nie jest to trafna interpretacja. W ocenie, czy

określone świadczenie jest premią (w ścisłym tego słowa znaczeniu, nazywaną też

premią regulaminową), czy innym świadczeniem związanym z pracą (nagrodą,

nazywaną nieraz premią uznaniową) można uwzględniać systematykę aktu

prawnego stanowiącego podstawę nabycia do niego prawa. Nie może to być

jednak jedyne kryterium, a w każdym razie nie jest to kryterium decydujące. W

kształtującym się przez wiele lat, a obecnie utrwalonym, orzecznictwie wskazywano

na różne kryteria tego rozróżnienia, takie jak "źródło pokrycia świadczeń" według

zasady - premia z funduszu płac, nagroda z innych funduszów, czy nazwa

świadczenia (por. uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 1963

6

r., II PR 846/63, OSNCP 1965 nr 2, poz. 25 i z dnia 5 maja 1976 r., I PR 80/76,

OSNCP 1976 nr 12, poz. 271; NP 1977 nr 6, s. 919 z glosą J. Brola). Decydujące

jest jednak to, czy odpowiednie akty prawne przewidują z góry skonkretyzowane i

zobiektywizowane (podlegające weryfikacji) przesłanki nabycia prawa do

świadczenia lub przesłanki prowadzące do jego pozbawienia albo obniżenia (tak

zwane reduktory); w takim przypadku mamy do czynienia z premią, której

pracownik może dochodzić od pracodawcy, wykazując spełnienie przesłanek

nabycia prawa (tak zwany roszczeniowy charakter świadczenia). Czy też nabycie

prawa do świadczenia zależy wyłącznie od decyzji (uznania) pracodawcy (por.

orzeczenia Sądu Najwyższego: wyrok z dnia 30 marca 1977 r., I PRN 26/77,

OSNCP 1977 nr 11, poz. 225; uchwała z dnia 27 kwietnia 1977 r., I PZP 6/77,

OSNCP 1977 nr 11, poz. 207; NP 1979 nr 1, s. 135 z glosą M. du Valla; uchwała z

dnia 24 sierpnia 1978 r., I PZP 21/78, OSNCP 1979 nr 2, poz. 29; wyrok z dnia 31

marca 1980 r., I PRN 138/79, Służba Pracownicza 1980 nr 10, s. 34; uchwała z

dnia 10 czerwca 1983 r., III PZP 25/83, OSNCP 1983 nr 12, poz. 192; OSPiKA

1984 nr 11, poz. 235 z glosą M. Seweryńskiego; wyrok z dnia 1 października 1984

r., I PRN 131/84, OSPiKA 1988 nr 1, poz. 21 z glosą J. Pacho; OSP 1991 nr 5, poz.

125 z glosą T. Gregorczuk; wyrok z dnia 21 września 1990 r., I PR 203/90, OSP

1991 nr 7-8, poz. 166). Jednym z kryteriów nabycia prawa do premii może być

przepracowanie (nieraz określane jako efektywne) wskazanego okresu, często

nazywanego rozliczeniowym, obrachunkowym (por. orzeczenia Sądu Najwyższego:

uchwała pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30

października 1985 r., III PZP 33/85, OSNCP 1986 nr 5, poz. 64; uchwała z dnia 30

lipca 1986 r., III PZP 47/86, OSNCP 1987 nr 5-6, poz. 82; wyrok z dnia 18 września

1986 r., I PRN 71/86, OSNCP 1987 nr 12, poz. 208; uchwała z dnia 20 listopada

1986 r., III PZP 71/86, OSNCP 1987 nr 12, poz. 197; wyrok z dnia 21 września

1990 r., I PR 245/90, Służba Pracownicza 1991 nr 6, s. 28; wyrok z dnia 27 lutego

1991 r., II URN 103/90, OSP 1991 nr 10, poz. 256; uchwała z dnia 21 listopada

1991 r., I PZP 59/91, Wokanda 1992 nr 1, s. 17; wyrok z dnia 23 października 1996

r., I PRN 94/96, OSNAPiUS 1997 nr 8, poz. 131; wyrok z dnia 7 stycznia 1997 r., I

PKN 53/96, OSNAPiUS 1997 nr 13, poz. 233; uchwała z dnia 24 czerwca 1998 r.,

III ZP 14/98, OSNAPiUS 1998 nr 24, poz. 705; PiZS 2000 nr 10, s. 39 z glosą I.

7

Komarnickiego). Przepracowanie wskazanego okresu, choćby polegało wyłącznie

na pozostawaniu w nim w stosunku pracy, jest przesłanką zobiektywizowaną i

sprawdzalną, a więc świadczenie od niego zależne jest premią. Jest to świadczenie

za pracę wykonaną, gdyż nie chodzi tutaj o wykonanie konkretnych zadań

pracowniczych, ale o spełnienie skonkretyzowanego warunku, od którego zależy

nabycie prawa do świadczenia (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 29 czerwca 2005 r., I PK 272/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 80).

W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy nie miał zastosowania art. 24126

§ 2 k.p., gdyż dotyczy on tylko zakładowych układów zbiorowych pracy. Wykładnia

tego przepisu może jednak stanowić punkt odniesienia dla interpretacji postanowień

ponadzakładowego układu zbiorowego pracy dla pracowników przemysłu

energetycznego z dnia 13 maja 1995 r., gdyż art. 1 ust. 5 tego układu zawiera

analogiczną regulację. W szczególności należy odwołać się do wykładni art. 24126

§ 2 k.p. w zakresie dotyczącym objęcia nagrody jubileuszowej wynikającym z tego

przepisu zakazem określania zasad wynagradzania osób zarządzających zakładem

pracy. Łatwo bowiem zauważyć, że nagroda (gratyfikacja) jubileuszowa jest

świadczeniem, którego nabycie zależy od przepracowania wskazanego okresu

(pozostawania w stosunku pracy, często z możliwością doliczenia innych okresów),

a nie od wykonania skonkretyzowanych zadań pracowniczych. W wyroku z dnia 24

marca 1999 r., I PKN 634/98 (OSNAPiUS 2000 nr 10, poz. 383; OSP 2000 nr 12,

poz. 178 z glosą J. Wratnego) Sąd Najwyższy uznał, że zakaz z art. 24126

§ 2 k.p.

nie obejmuje "zasad przyznawania innych świadczeń związanych z pracą", np.

nagród jubileuszowych lub odpraw pieniężnych w związku z przejściem pracownika

na emeryturę lub rentę. Od poglądu tego jednak Sąd Najwyższy odstąpił w zakresie

dotyczącym właśnie nagród jubileuszowych, przyjmując, że postanowienia

zakładowego układu zbiorowego pracy dotyczące gratyfikacji jubileuszowej nie

mają zastosowania do osób zarządzających zakładem w imieniu pracodawcy

(wyrok z dnia 13 października 1999 r., I PKN 159/99, OSNAPiUS 2001 nr 4, poz.

109). W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy wyjaśnił, że charakter prawny

gratyfikacji jubileuszowej nie jest jednolity. Stanowi ona jednak składnik

wynagrodzenia za pracę, jeżeli odpowiada cechom pojęciowym premii, a więc

poddaje się kontroli co do przesłanek przyznawania i ustalenia jej wysokości.

8

Pogląd ten był następnie konsekwentnie podtrzymywany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. np. wyrok z dnia 9 września 2004 r., I PK 423/03, OSNP 2005 nr

6, poz. 83).

Świadczenie stanowiące przedmiot roszczenia powoda (premia roczna) ma

w układzie zbiorowym pracy skonkretyzowane i podlegające sprawdzeniu

przesłanki polegające na przepracowaniu wskazanego okresu. Ich spełnienie

powoduje nabycie prawa do tego świadczenia, którego pracownik może skutecznie

dochodzić od pracodawcy. Nie jest to świadczenie zależne od uznania pracodawcy,

a jedynie ma określone warunki (również sprawdzalne), których wystąpienie może

prowadzić do obniżenia świadczenia (reduktor). Zgodnie bowiem z art. 17 układu

zbiorowego pracy, za każde zawinione naruszenie obowiązków pracowniczych

premia może być obniżona. Świadczenie to jest więc premią w ścisłym tego słowa

znaczeniu, a więc stanowi składnik wynagrodzenia za pracę, a nie inne

świadczenie związane z pracą. Oznacza to, że powód nie nabył prawa do tej

premii, gdyż zostało to skutecznie wyłączone przez art. 1 ust. 5 układu zbiorowego

pracy.

Z tych względów zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu pierwszej instancji

podlegały zmianie przez oddalenie powództwa (art. 39315

k.p.c.). O kosztach

postępowania orzeczono na mocy art. 98 § 1 k.p.c.