II PZP 4/06

Uchwała z dnia 12 lipca 2006 r.

II PZP 4/06

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Roman Kuczyński

(sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lipca 2006 r. sprawy z

powództwa Syndyka Masy Upadłości „P.” SA w Z.G. przeciwko Funduszowi Gwa-

rantowanych Świadczeń Pracowniczych w W. Biuru Terenowemu w Z.G. o zapłatę,

na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu

postanowieniem z dnia 16 maja 2006 r. [...]

„Czy niewypłacalność pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt. 1 ustawy z

29.12.1993r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności praco-

dawcy (tekst jednolity Dz.U. 2002/9/85), powstaje w dacie wydania przez Sąd posta-

nowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 14 ustawy z

28.02.2003 r. prawo upadłościowe i naprawcze - Dz.U. 2003/60/535 ze zmianami)

czy też w dacie wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwida-

cję majątku dłużnika (art. 15 prawo upadłościowe i naprawcze), czy też każde z tych

postanowień ustanawia dwie różne niezależne daty niewypłacalności pracodawcy ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Niewypłacalność pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z 29

grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności

pracodawcy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85) powstaje zarówno w

dacie wydania przez sąd pierwszego postanowienia o ogłoszeniu upadłości na

podstawie przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), niezależnie od tego czy jest to posta-

nowienie o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 14 Prawa

upadłościowego i naprawczego), postanowienie o ogłoszeniu upadłości obej-

mującej likwidację majątku dłużnika (art. 15 Prawa upadłościowego i napraw-

czego), jak i w dacie zmiany postanowienia o ogłoszeniu upadłości obejmują-

2

cej likwidację majątku dłużnika na postanowienie o ogłoszeniu upadłości z

możliwością zawarcia układu (art. 16 Prawa upadłościowego i naprawczego)

lub w dacie zmiany postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością za-

warcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację

majątku dłużnika (art. 17 Prawa upadłościowego i naprawczego).

U z a s a d n i e n i e

Postanowieniem z dnia 16 maja 2006 r. [...], wydanym na podstawie art. 390 §

1 k.p.c., Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu rozpo-

znając apelację pozwanego Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

w W. Biura Terenowego w Z.G. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Zielonej Górze z dnia 21 grudnia 2005 r. [...], jaki zapadł w

sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości „P.” SA w Z.G. o zapłatę, przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: „czy nie-

wypłacalność pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 grudnia

1993r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy

(tekst jednolity Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85 ze zm.), powstaje w dacie wydania przez

Sąd postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 14

ustawy z 28 lutego 2003r. prawo upadłościowe i naprawcze - Dz.U. Nr 60, poz. 535

ze zm.) czy też w dacie wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości obejmującej

likwidację majątku dłużnika (art. 15 prawo upadłościowe i naprawcze), czy też każde

z tych postanowień ustanawia dwie różne niezależne daty niewypłacalności praco-

dawcy.”

Przedstawione zagadnienie sformułowano na tle następującego stanu fak-

tycznego: postanowieniem z dnia 31 maja 2005 r. [...] Sąd Rejonowy w Zielonej Gó-

rze ogłosił upadłość spółki „P.” SA w Z.G. z możliwością zawarcia układu. Na skutek

dalszych trudności finansowych upadły wystąpił do Sądu o zmianę postanowienia o

ogłoszeniu upadłości. Postanowieniem z dnia 26 września 2005 r. [...] Sąd Rejonowy

w Zielonej Górze zmienił wydane poprzednio postanowienie o ogłoszeniu upadłości

„P.” SA w ten sposób, iż ogłosił upadłość dłużnika, obejmującą likwidację jego mająt-

ku. Uwzględniając żądanie syndyka masy upadłości Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze zaznaczył, że datą niewypłacalności

pracodawcy jest dzień, w którym wydano postanowienie o ogłoszeniu upadłości,

3

obejmującą likwidację majątku upadłego (czyli 26 września 2005 r.), a prawną pod-

stawę swego stanowiska oparł na przepisach art. 3 ust. 1 pkt 1 i art. 6 ust. 4 ustawy o

ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy oraz art. 543

Prawa upadłościowego i naprawczego.

Sąd Apelacyjny rozpoznając apelację pozwanego wskazał, że określenie mo-

mentu niewypłacalności pracodawcy ma istotne znaczenie dla zaspokojenia rosz-

czeń pracowniczych z uwagi na treść art. 6 ust. 4 i 6 ustawy o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

zarówno argumenty syndyka, według którego datą niewypłacalności jest wydanie

postanowienia o ogłoszeniu upadłości z opcją likwidacyjną, jak i argumenty pozwa-

nego, stojącego na stanowisku, że tym dniem jest data wydania pierwszego z posta-

nowień o ogłoszeniu upadłości, znajdują potwierdzenie w przepisach. Treść art. 3

ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności

pracodawcy nie czyni rozróżnienia pomiędzy ogłoszeniem upadłości z możliwością

zawarcia układu od upadłości „likwidacyjnej”, co wskazywałoby, że niewypłacalność

pracodawcy zachodzi w wypadku ogłoszenia upadłości w obydwu trybach. Z kolei,

argumentacja uznająca dopiero datę ogłoszenia upadłości z opcją likwidacyjną za

moment niewypłacalności pracodawcy jest rozwiązaniem odwołującym się do zasad

słuszności, skoro zasadniczym celem ogłoszenia upadłości z opcją układową jest

dążenie do zaspokojenia wierzycieli w stopniu wyższym niż w przypadku upadłości

likwidacyjnej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego argumentacja strony powodowej, wskazującej

na rzeczywisty, faktyczny stan niewypłacalności pracodawcy jako przesłanki do wy-

stąpienia o zaspokojenie świadczeń pracowniczych z Funduszu Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych nie jest przekonująca. Według Sądu Apelacyjnego ba-

danie ewentualnego rzeczywistego stanu niewypłacalności pracodawcy byłoby

sprzeczne z art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy, jak i z art. 10 Prawa upadłościowego i naprawczego,

który stanowi, że upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stal się niewy-

płacalny. Ocena stanu tej niewypłacalności według Sądu pytającego jest zbędna,

skoro Sąd ogłaszając upadłość dłużnika, uznaje tym samym jego niewypłacalność.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, już sam tytuł ustawy „o ochronie roszczeń pracowni-

czych w razie niewypłacalności pracodawcy” w zestawieniu z treścią art. 10 Prawa

upadłościowego i naprawczego świadczy o tym, że wydanie każdego postanowienia

4

o ogłoszeniu upadłości (niezależnie „od opcji” - likwidacyjna, czy układowa) stanowi

dzień niewypłacalności pracodawcy w myśl art. 3 ust. 2a ustawy o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy.

Dokonując analizy przedstawionego zagadnienia prawnego, Sąd Najwyższy

zważył, co następuje:

Istota sporu dotyczy interpretacji przepisu art. 3 ust 1 pkt1 ustawy z dnia 29

grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności praco-

dawcy, zgodnie z którym niewypłacalność pracodawcy ma miejsce wówczas gdy

ogłoszono upadłość pracodawcy. Problem jaki powstał na tle rozpoznawanej sprawy

ma swoje źródło w przepisach ustawy z dnia 28 lutego 2003r. - Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), które przewidują dwa rodzaje postano-

wień o ogłoszeniu upadłości: upadłość z możliwością zawarcia układu (art. 14

ustawy) oraz upadłość obejmująca likwidację majątku dłużnika (art. 15 ustawy).

Określenie momentu niewypłacalności pracodawcy, który w tym wypadku odnosi się

do daty postanowienia sądu o ogłoszeniu upadłości ma istotne znaczenie dla zaspo-

kojenia roszczeń pracowniczych, a to z uwagi na treść art. 6 ust. 4 i 6 ustawy z dnia

29 grudnia 1993 r. Przepis ten przewiduje stosunkowo krótkie terminy, w których

można występować o wypłatę należności, przy czym datą wyjściową do biegu tych

terminów jest data niewypłacalności pracodawcy. Wykładnia gramatyczna i syste-

mowa art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy prowadzi do wniosku, iż niewypłacalność w rozumie-

niu ustawy zachodzi zawsze, gdy w trybie określonym w przepisach ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze ogłoszono upadłość dłużnika. Materialnoprawną podsta-

wą ogłoszenia upadłości jest, zgodnie z art. 10 tego Prawa, stan niewypłacalności

dłużnika. Stan ten występuje wówczas, gdy dłużnik nie wykonuje swoich wymagal-

nych zobowiązań (art. 11 P.u.n.). W przypadku zaistnienia stanu niewypłacalności,

przepisy ustawy przewidują dwa wyżej wymienione tryby prowadzenia postępowania

upadłościowego. Są to dwa alternatywne sposoby prowadzenia postępowania upa-

dłościowego, między którymi sąd prowadzący postępowanie upadłościowe „może

płynnie przechodzić” (A. Tomanek: Ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia

układu a stosunki pracy, PiZS 2004 nr 11, s. 22). Jedynym kryterium, które decyduje

o wyborze jednego z dwóch wskazanych powyżej trybów prowadzenia postępowania

upadłościowego jest uprawdopodobnienie, czy w drodze układu wierzyciele zostaną

5

zaspokojeni w wyższym stopniu, niż zostaliby zaspokojeni po przeprowadzeniu po-

stępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku dłużnika. Niezależnie

od tego, jaki tryb postępowania upadłościowego zostanie wskazany w postanowieniu

sądu, wydanie któregokolwiek z powyższych dwóch postanowień jest równoznaczne

z ogłoszeniem upadłości dłużnika. Zgodzić się trzeba, że art. 3 ust. 1 ustawy wiąże

powstanie niewypłacalności ze zdarzeniami o charakterze formalnym - wydaniem

postanowienia przez sąd. Przyjęcie takiej konstrukcji wynikało z faktu, że ustawa o

ochronie roszczeń pracowniczych została uchwalona w okresie, w którym w polskim

systemie prawnym obowiązywały przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypo-

spolitej Polskiej z dnia 24 października 1934r Prawo upadłościowe (jednolity tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.), które przewidywały tylko jeden tryb prowa-

dzenia postępowania upadłościowego. Dopiero w stanie prawnym obowiązującym po

dacie wejścia w życie przepisów Prawa upadłościowego i naprawczego niewypłacal-

ność pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy mogła wiązać się zarówno z

datą wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu,

z datą postanowienia o ogłoszeniu upadłości z likwidacją majątku jak i datą postano-

wienia o zmianie któregokolwiek z wyżej wymienionych postanowień. Tak jak wyżej

zostało zasygnalizowane, formalnie ustalony moment popadnięcia dłużnika w stan

niewypłacalności poprzez stwierdzenie tego faktu postanowieniem, nie przesądza

jeszcze o faktycznej zdolności dłużnika do spełnienia wymagalnych zobowiązań. Z

dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, iż stan niewypłacalności

może powstawać kilkakrotnie (wyrok SN z 7 sierpnia 2002 r., I PKN 243/01, OSNP

2004 nr 8, poz. 136; uchwała SN z 20 listopada 1996 r., III ZP 6/96, OSNAPiUS 1997

nr 12, poz. 210). Niewypłacalność może mieć bowiem charakter przejściowy i może

spotykać tego samego pracodawcę kilkakrotnie. W konsekwencji, ustawa może mieć

kilkakrotnie zastosowanie do tego samego pracodawcy, jeżeli w różnych okoliczno-

ściach i z różnych przyczyn dochodzi do tego, że pracodawca popada w stan niewy-

płacalności. Konieczne jest tylko rozgraniczenie sytuacji, w której trwa jeden stan

niewypłacalności od jej kilkakrotnego powstania. Z powyższego wynika, iż formalnie

ustalona niewypłacalność pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy, musi być

oceniana również pod względem okoliczności faktycznych sprawy, a w szczególności

zdolności dłużnika - pracodawcy do zaspakajania roszczeń ze stosunku pracy. Nie-

wypłacalność będzie zachodzić zarówno wówczas, gdy ogłoszono upadłość z możli-

wością zawarcia układu (art. 14 P.u.n.), jak i wówczas, gdy ogłoszono upadłość

6

obejmującą likwidację majątku (art. 15 P.u.n.). Z formalnego punktu widzenia dla

ustalenia daty niewypłacalności pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 2a ustawy z 29

grudnia 1993 r. decydujące znaczenie będzie mieć zatem data wydania pierwszego

postanowienia, w którym danego pracodawcę uznano za upadłego, bez względu na

to, w jakim trybie prowadzone jest postępowanie upadłościowe. Jednakże rozstrzy-

gnięcia wymaga także kwestia, czy zmiana postanowienia o ogłoszeniu upadłości z

możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości z likwidacją

majątku również skutkuje powstaniem niewypłacalności w rozumieniu art. 3 ust. 1

ustawy. Wykładnia gramatyczna art. 3 ust. 1 ustawy w związku z art. 14 i 15 P.u.n.

prowadzi do wniosku, iż zmiana postanowienia o ogłoszeniu upadłości nie mieści się

w pojęciu niewypłacalności pracodawcy z art. 3 ust. 1 ustawy. W dacie zmiany po-

stanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie

o ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej przedsiębiorca znajduje się już bowiem w stanie

upadłości. Po ogłoszeniu upadłości pracodawcy może on odzyskać zdolność zaspo-

kajania wierzytelności, a następnie ponownie ją utracić. Z powyższego wynika, iż

niewypłacalność nie jest stanem niezmiennym i nie można przyjąć, że może ona wy-

stąpić tylko raz. Ponadto w momencie wydania postanowienia o upadłości z opcją

układową, niewypłacalność dłużnika nie musi być bezpośrednio związana ze świad-

czeniami pracowniczymi. Zgodnie z art. 342 ust. 1 P.u.n. świadczenia pracownicze

należą do wierzytelności uprzywilejowanych, które zaspakaja się w pierwszej kolej-

ności. Natomiast zgodnie z art. 273 ust. 2 P.u.n. układ wierzycieli z dłużnikiem nie

obejmuje wierzytelności ze stosunku pracy. Z powyższego wynika, że może zaistnieć

sytuacja, kiedy syndyk nie będzie widział potrzeby występowania na tym etapie po-

stępowania układowego z wnioskiem do Funduszu Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych o wypłatę świadczeń. Dlatego w obecnym stanie prawnym słuszna

wydaje się interpretacja art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych

według reguł wykładni celowościowej. Powołany przepis nie rozróżnia dwóch postaci

upadłości, jak to czyni ustawa Prawo upadłościowe. Jednakże na cel ustawy wska-

zuje sam jej tytuł „o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pra-

codawcy". Skoro zarówno upadłość ogłoszona z możliwością zawarcia układu, jak i

upadłość obejmująca likwidację majątku dłużnika, jest możliwa tylko wówczas, gdy

występuje niewypłacalność dłużnika, to należy stwierdzić, że każde z tych postano-

wień odrębnie stanowią - w myśl przepisu art. 3 ust. 2a ustawy o ochronie roszczeń

pracowniczych - dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy. Zdaje się to po-

7

twierdzać art. 118 P.u.n., który stanowi, że w razie zmiany postanowienia o ogłosze-

niu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadło-

ści obejmującej likwidację majątku upadłego, skutki ogłoszenia upadłości „wymienio-

ne w przepisach niniejszego oddziału” powstają z dniem wydania postanowienia o

jego zmianie - co nie daje podstaw do przyjęcie stanowiska postulowanego przez

syndyka w niniejszej sprawie, iż niewypłacalność pracodawcy powstaje tylko w dacie

wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku. W

końcu trzeba zauważyć, że Prawo upadłościowe i naprawcze w art. 16 dopuszcza

możliwość zamiany postanowienia o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację

majątku dłużnika na postanowienie o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia

układu. Zatem w praktyce może zaistnieć odwrotna sytuacja niż w rozpoznawanej

sprawie. Przyjęcie zatem sztywnych reguł, że tylko jedno z postanowień o ogłoszeniu

upadłości stanowi dzień niewypłacalności pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 2a

ustawy, mogłoby być sprzeczne z celem ustawy, gdyż efektem tego byłoby pozba-

wienie pracowników należnych im świadczeń. Różne są bowiem cele obydwu ustaw;

Prawo upadłościowe i naprawcze ustanawia reguły, które w optymalny sposób mają

zaspokoić wierzycieli w przypadku niewypłacalności dłużnika, natomiast ustawa o

ochronie roszczeń pracowniczych ma zapewnić wypłatę świadczeń ze stosunku

pracy w sytuacji kiedy pracodawca nie może wypełnić tego zobowiązania z braku

środków pieniężnych. W końcu także postanowienie o zmianie trybu prowadzenia

postępowania upadłościowego wydawane jest w związku ze zmianą sytuacji faktycz-

nej upadłego pracodawcy, dlatego postanowienie to należy traktować równorzędnie z

postanowieniem o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu oraz posta-

nowieniem o ogłoszeniu upadłości z likwidacją majątku. Ponadto przedstawione po-

wyżej stanowisko znajduje potwierdzenie w projekcie nowej ustawy o ochronie rosz-

czeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (z 13 kwietnia 2006 r.).

Przepis art. 3 ust. 1 pkt 1-3 projektu ustawy uznaje, iż niewypłacalność pracodawcy

zachodzi, gdy na podstawie przepisów Prawa upadłościowego i naprawczego sąd

upadłościowy wyda postanowienie o: 1) ogłoszeniu upadłości pracodawcy obejmują-

cej likwidację majątku dłużnika; 2) ogłoszeniu upadłości pracodawcy z możliwością

zawarcia układu; 3) zmianie postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością

zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację

majątku dłużnika. Z projektu ustawy wynika, iż każde z wymienionych powyżej trzech

postanowień jest równoznaczne z powstaniem stanu niewypłacalności z rozumieniu

8

przepisów ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych. Wszystkie trzy postanowienia

mają charakter równorzędny. Z powyższego wynika, iż ustawodawca zdaje się ak-

ceptować - na użytek ochrony roszczeń pracowniczych - sytuację, w której niewypła-

calność pracodawcy powstała wskutek zajścia zdarzeń formalnych, może ulegać

zmianie i jest kształtowana przez kolejne postanowienia wydawane przez sąd prowa-

dzący postępowanie upadłościowe.

Z powyższych motywów, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================