III CZP 33/06

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 13 lipca 2006 r., III CZP 33/06

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SN Jacek Gudowski

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski

Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 13 lipca

2006 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, po

rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego przez Rzecznika Praw

Obywatelskich we wniosku z dnia 28 marca 2006 r.:

"Czy wynikające z art. 219 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo

spółdzielcze (Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym

do dnia 24 kwietnia 2001 r., roszczenie członka spółdzielni mieszkaniowej o

przekształcenie przysługującego mu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu

w spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu podlega dziedziczeniu przez

spadkobierców?"

podjął uchwałę:

Roszczenie członka spółdzielni mieszkaniowej o przekształcenie

spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu w spółdzielcze własnościowe

prawo do lokalu, wynikające z art. 219 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. –

Prawo spółdzielcze (Dz.U. Nr 30, poz. 210 ze zm.; jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr

54, poz. 288 ze zm.), podlegało dziedziczeniu, jeżeli nie było osób

uprawnionych na podstawie art. 221 § 1 tej ustawy.

Uzasadnienie

Zagadnienie prawne, przedstawione przez Rzecznika Praw Obywatelskich,

dotyczy stanu prawnego, który obowiązywał do dnia 24 kwietnia 2001 r. i

sprowadza się do tego, czy podlegało dziedziczeniu roszczenie wynikające z art.

219 § 1 (Dz.U. Nr 30, poz. 210 ze zm.; jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288

ze zm. – dalej: "Pr.spółdz."). Rzecznik wskazał na rozbieżności występujące w tym

względzie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, a także w piśmiennictwie. Jego

zdaniem, określone w art. 219 § 1 Pr.spółdz. uprawnienie członka spółdzielni do

przekształcenia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu w prawo

własnościowe było ściśle związane z lokatorskim prawem do lokalu, gdyż bez niego

nie mogłoby powstać. Skoro zaś prawo lokatorskie, jako niezbywalne i

niepodlegające dziedziczeniu ani egzekucji, wygasało z chwilą śmierci członka, to

również uprawnienie do przekształcenia prawa musiało wygasnąć w tej samej

chwili. Rzecznik przychylił się do poglądu wyrażonego w piśmiennictwie, że

absurdalna byłaby sytuacja, w której spadkobiercy przysługiwałoby roszczenie o

przekształcenie prawa już nieistniejącego. Odmienna interpretacja oznaczałaby

również, że ustanie członkostwa w spółdzielni nie prowadziło do wygaśnięcia

roszczenia o przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, a w

rezultacie roszczenie to przysługiwałoby nadal także w wypadku utraty członkostwa

w spółdzielni z innych przyczyn niż śmierć członka (np. w wyniku wykluczenia).

Rzecznik podkreślił ponadto, że ustawodawca przyznał w art. 221 Pr.spółdz.

określone roszczenia na rzecz osób bliskich zmarłego członka, któremu

przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu. Uregulowanie to było

podyktowane ważnymi względami społecznymi i zmierzało do zapewnienia ochrony

osobom bliskim zmarłego przed pogorszeniem się ich sytuacji mieszkaniowej w

wyniku śmierci członka spółdzielni. Wzgląd na potrzebę ochrony osób bliskich

przemawiał za odrzuceniem możliwości dziedziczenia roszczenia o przekształcenie

spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu w prawo własnościowe, gdyż

dziedziczność tego roszczenia mogła prowadzić w konsekwencji do niemożności

zrealizowania roszczenia przyznanego osobom bliskim zmarłego. Brak należytej

ochrony roszczeń przysługujących osobom bliskim byłby niezgodny z art. 64

Konstytucji gwarantującym ochronę praw majątkowych, w związku z czym Rzecznik

odwołał się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 czerwca 2001 r.,

K 23/00.

Prokurator Prokuratury Krajowej przedstawił propozycję udzielenia

następującej odpowiedzi na przedstawione wyżej zagadnienie prawne: „Wynikające

z art. 219 § 1 Pr.spółdz. uprawnienie członka spółdzielni mieszkaniowej o

przekształcenie przysługującego mu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu

w spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu – nie jest dziedziczne.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Ustawa z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz.U. Nr

12, poz. 61 ze zm.) nie zawierała regulacji prawnej w zakresie przekształcenia

spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego w prawo własnościowe.

Jednakże na podstawie zasady statutowej, sformułowanej w załączniku do uchwały

nr 6 Rady Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia

10 kwietnia 1972 r. ("Informacje i Komunikaty CZSBM" 1972, nr 7-8, poz. 24),

członek spółdzielni mógł żądać zmiany przysługującego mu spółdzielczego prawa

do lokalu mieszkalnego typu lokatorskiego w takie prawo typu własnościowego.

Wszystkie spółdzielnie mieszkaniowe lokatorsko-własnościowe były obowiązane

wprowadzić taką regulację w swoich statutach (art. 3 § 3 ustawy o spółdzielniach i

ich związkach). Nie było to wówczas przekształcenie prawa w ścisłym znaczeniu,

ponieważ spółdzielnia, realizując stosowny wniosek zgłoszony przez członka,

dokonywała na jego rzecz nowego przydziału tego samego lokalu na zasadach

prawa typu własnościowego, a spółdzielcze prawo do lokalu typu lokatorskiego

wygasało.

Instytucja przekształcenia lokatorskiego prawa do lokalu w prawo

własnościowe została wyraźnie uregulowana w przepisach ustawy z dnia 16

września 1982 r. – Prawo spółdzielcze, która weszła w życie z dniem 1 stycznia

1983 r. Zgodnie z art. 219 § 1 Pr.spółdz., „Na pisemne żądanie członka i po

wniesieniu przez niego wkładu budowlanego na zasadach określonych w art. 226

spółdzielnia obowiązana jest, w terminie określonym w statucie, dokonać

przekształcenia przysługującego mu prawa na własnościowe prawo do lokalu.

Oświadczenie spółdzielni powinno być pod nieważnością złożone w formie

pisemnej.” Przepisy art. 219 Pr.spółdz. zostały zmienione przez ustawę z dnia 7

lipca 1994 r. o zmianie ustawy – Prawo spółdzielcze oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. Nr 90, poz. 419), która weszła w życie z dniem 26 września 1994 r.

Artykuł 219 § 1 Pr.spółdz. otrzymał wówczas następujące brzmienie: „Na pisemne

żądanie członka spółdzielnia obowiązana jest, w terminie określonym w statucie,

dokonać przekształcenia przysługującego członkowi prawa na własnościowe prawo

do lokalu. Oświadczenie spółdzielni powinno być pod rygorem nieważności złożone

w formie pisemnej.” Zgodnie z dodanym przez wymienioną ustawę art. 219 § 1a

Pr.spółdz., „Wraz z przekształceniem uprawnień, o których mowa w § 1, członek

jest obowiązany w terminie określonym przez spółdzielnię wnieść wkład budowlany

w wysokości odpowiadającej równowartości lokalu ustalonej w sposób przewidziany

w art. 229 § 1. Na poczet wymaganego wkładu budowlanego zalicza się wkład

mieszkaniowy członka przeliczony w sposób przewidziany w art. 218 § 4.

Szczegółowe zasady rozliczeń z tytułu przekształcenia uprawnień lokatorskich na

własnościowe określa statut spółdzielni.”

Artykuł 219 Pr.spółdz. został uchylony przez art. 29 pkt 11 ustawy z dnia 15

grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2001 r. Nr 4, poz. 27 ze

zm.; jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm. – dalej: "u.s.m."), która

weszła w życie z dniem 24 kwietnia 2001 r. Od tego dnia nie było w obowiązującym

prawie regulacji dotyczącej przekształcenia spółdzielczego lokatorskiego prawa do

lokalu mieszkalnego w prawo własnościowe, zgodnie natomiast z art. 12 u.s.m.

spółdzielnia mieszkaniowa została zobowiązana do zawarcia umowy przeniesienia

własności lokalu mieszkalnego z członkiem, któremu przysługuje spółdzielcze

lokatorskie prawo do lokalu. Warunków finansowych zawarcia takiej umowy

dotyczył ponadto art. 46 ust. 1 u.s.m., zamieszczony wśród przepisów

przejściowych i końcowych ustawy, który jednak w wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 29 maja 2001 r., K 5/01 (OTK-A Zb.Urz. 2001, nr 4, poz. 87)

został uznany za niezgodny z art. 64 w związku z art. 21 Konstytucji.

Instytucja przekształcenia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu

mieszkalnego w prawo własnościowe została przywrócona w art. 111

u.s.m.,

dodanym przez ustawę z dnia 19 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 240, poz. 2058 ze zm.),

która weszła w życie z dniem 15 stycznia 2003 r. Na mocy tej samej ustawy został

dodany art. 481

ust. 1 u.s.m. w brzmieniu: „Po śmierci członka spółdzielni, który

wystąpił z żądaniem przeniesienia własności lokalu określonym w art. 12, jeżeli brak

jest osób uprawnionych, o których mowa w art. 15 ust. 2, jego spadkobiercy mogą

żądać przeniesienia na nich własności lokalu, nawet jeżeli żaden z nich nie jest

członkiem spółdzielni. W tym przypadku nie stosuje się art. 11 ust. 2 oraz uznaje

się, że wniosek o przeniesienie własności lokalu został złożony w dniu pierwszego

wystąpienia z żądaniem przez członka spółdzielni.”. Przepis ten przewiduje

warunkowe dziedziczenie ekspektatywy odrębnej własności lokalu przysługującej

członkowi będącemu podmiotem spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu

mieszkalnego. Nie ma jednak w ustawie analogicznego przepisu, który dotyczyłby

dziedziczenia roszczenia o przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do

lokalu mieszkalnego w prawo własnościowe.

Jak wspomniano, zagadnienie prawne przedstawione przez Rzecznika Praw

Obywatelskich odnosi się do wykładni art. 219 § 1 Pr.spółdz., który obowiązywał do

dnia 24 kwietnia 2001 r. Sformułowanie tego zagadnienia, w tym zwłaszcza

wskazanie w nim na tekst jednolity ustawy z 1995 r., mogłoby oznaczać, że odnosi

się ono wyłącznie do stanu prawnego obowiązującego po nowelizacji art. 19

Pr.spółdz. przez ustawę z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy – Prawo

spółdzielcze oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 90, poz. 419). Z

uzasadnienia wniosku Rzecznika zdaje się jednak wynikać, że zakresem tego

wniosku jest objęte zarówno pierwotne brzmienie art. 219 § 1 Pr.spółdz., jak też

brzmienie późniejsze, nadane temu przepisowi przez ustawę z dnia 7 lipca 1994 r.

Należy w związku z tym podkreślić, że zmiana rozważanego przepisu polegała na

tym, iż po jego nowelizacji wniesienie przez członka spółdzielni wkładu

budowlanego nie było już przesłanką przekształcenia lokatorskiego prawa do lokalu

w prawo własnościowe, ale następowało w terminie określonym w statucie, zgodnie

z art. 219 § 1a Pr.spółdz., dodanym przez ustawę z dnia 7 lipca 1994 r. Okoliczność

ta oczywiście musi być uwzględniona przy określaniu chwili, w której powstawało

roszczenie o przekształcenie prawa.

2. W wyroku z dnia 27 kwietnia 1983 r., I CR 432/82 (OSPiKA 1984, nr 12,

poz. 249), Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie śmierci członka spółdzielni

mieszkaniowej lokatorsko-własnościowej, któremu przysługiwało spółdzielcze

prawo do lokalu typu lokatorskiego, wygasa nie tylko członkostwo i to prawo do

lokalu, ale także uprawnienie do żądania przekształcenia tego prawa na prawo typu

własnościowego, natomiast podlega dziedziczeniu już powstałe roszczenie członka

o przydział jego lokalu na warunkach prawa własnościowego. Wyrok ten odnosi się

do stanu prawnego w okresie obowiązywania ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o

spółdzielniach i ich związkach. Sąd Najwyższy podkreślił, że w świetle art. 147 § 1

oraz art. 148 § 2 wymienionej ustawy podlegają dziedziczeniu wszelkie prawa

majątkowe członka spółdzielni budowlano-mieszkaniowej, w tym roszczenie

członka o przydział lokalu na warunkach własnościowego prawa do tego lokalu.

Zdaniem Sądu Najwyższego, tak też należy traktować już powstałe roszczenie o

przydział lokalu na zasadach prawa własnościowego, przysługujące członkowi,

który ma uprawnienie do lokalu typu lokatorskiego i wniósł wkład budowlany, są to

bowiem roszczenia takie same, a jedynie powstałe w odmiennych sytuacjach

prawnych, przy czym odmienność ta nie uzasadnia różnej oceny ich dziedziczności.

Sąd Najwyższy wskazał ponadto, że sama niezbywalność tego roszczenia nie

oznacza jego niedziedziczności. Nie ustosunkował się natomiast do problemu

ewentualnej kolizji między uprawnieniami spadkobierców oraz uprawnieniami osób

bliskich zmarłego wynikającymi z art. 145, który był odpowiednikiem później

obowiązującego art. 221 Pr.spółdz.

Pogląd, że roszczenie o przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa

do lokalu w prawo własnościowe do lokalu, powstałe po złożeniu przez członka

spółdzielni pisemnego wniosku o przekształcenie i wniesieniu przez niego wkładu

budowlanego na zasadach określonych w art. 226 Pr.spółdz., podlega

dziedziczeniu, został przyjęty, jednakże bez szerszej analizy, za podstawę

rozważań przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 maja 1998 r., I CKU 38/98

(OSNC 1998, nr 11, poz. 195).

Podobne stanowisko zajął Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 26

czerwca 1997 r., I ACa 375/97 ("Wokanda" 1998, nr 5, s. 37), w którym stwierdził,

że roszczenie członka spółdzielni określone w art. 219 § 1 Pr.spółdz. jest prawem

majątkowym, a jako takie podlega dziedziczeniu na zasadach ogólnych. Fakt, że

roszczenie to jest niezbywalne nie może przemawiać przeciwko jego dziedziczeniu,

gdyż tzw. ekspektatywa własnościowego prawa do lokalu również jest niezbywalna,

a mimo to dziedziczna. Nie ma żadnego powodu, zdaniem Sądu Apelacyjnego, aby

roszczenie członka, któremu już przysługuje spółdzielcze prawo do lokalu i który

złożył wniosek o przekształcenie tego prawa na własnościowe i uiścił w tym celu

wkład budowlany, było mniej chronione, a tym samym, aby było „gorsze” od

roszczenia członka nieposiadającego jeszcze spółdzielczego prawa do lokalu, lecz

posiadającego jedynie ekspektatywę własnościowego prawa do lokalu. Sąd

Apelacyjny zauważył również, że w przypadku zbiegu roszczeń przewidzianych w

art. 219 § 1 Pr.spółdz. z roszczeniem osoby bliskiej uregulowanym w art. 221 § 1

Pr.spółdz. względy społeczne przemawiają za uprzywilejowaniem tej osoby, która

już zamieszkuje w mieszkaniu pozostawionym przez członka.

Odmienne stanowisko zostało zajęte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21

grudnia 2004 r., I CK 343/04 ("Monitor Prawniczy" 2005, nr 2, s. 66). Zgodnie z tezą

tego wyroku, roszczenie o przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do

lokalu na własnościowe prawo do lokalu (art. 219 Pr.spółdz.) nie podlega

dziedziczeniu. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy stwierdził, że stan faktyczny

rozpoznawanej sprawy różni się od stanu faktycznego sprawy, w której Sąd

Najwyższy wydał wyrok z dnia 27 kwietnia 1983 r., I CR 432/82, w tamtej bowiem

sprawie wkład budowlany został wpłacony przed śmiercią członka spółdzielni, który

wystąpił o przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu w prawo

własnościowe. Dalej jednak Sąd Najwyższy uznał, że nie można przyjąć, iż

dziedziczne jest prawo (roszczenie), które wywodzi się z niepodlegającego

dziedziczeniu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu (art. 218 § 1

Pr.spółdz.). Poza tym konsekwencją uznania dziedziczności roszczenia o

przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu we własnościowe

prawo do tego lokalu byłoby przysługiwanie spadkobiercom członka roszczenia o

przydział lokalu na warunkach prawa własnościowego. Roszczenie to

konkurowałoby z przewidzianym w art. 221 § 1 Pr.spółdz. roszczeniem osób

bliskich zmarłego członka, zamieszkałych z nim razem, o przyjęcie do spółdzielni i o

przydział lokalu po byłym członku, a niedopuszczalne jest kreowanie w drodze

wykładni przepisów prawa roszczenia, które w pewnych sytuacjach faktycznych

uniemożliwiałoby realizację roszczenia wprost przyznanego przez ustawę.

3. Rozbieżnym stanowiskom zajmowanym przez Sąd Najwyższy i Sąd

Apelacyjny w Warszawie odpowiadają zróżnicowane poglądy wypowiadane w

piśmiennictwie. Część doktryny opowiada się – tak jak Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 21 grudnia 2004 r., I CK 343/04 – przeciwko tezie o dziedziczności roszczenia

z art. 219 § 1 Pr.spółdz., inna część zajmuje zaś stanowisko, że rozważane

roszczenie podlega dziedziczeniu. Autorzy reprezentujący to stanowisko różnią się

natomiast w kwestii sposobu rozstrzygnięcia kolizji między uprawnieniami

spadkobierców zmarłego członka spółdzielni, któremu przysługiwało spółdzielcze

lokatorskie prawo do lokalu i który wystąpił z pisemnym żądaniem przekształcenia

tego prawa w prawo własnościowe, oraz roszczeniami małżonka, dzieci i innych

osób bliskich, które zamieszkiwały razem z byłym członkiem (art. 221 § 1

Pr.spółdz.; obecnie art. 15 ust. 2 u.s.m.).

4. Rozstrzygnięcia wymaga przede wszystkim kwestia dziedziczności

roszczenia przewidzianego w art. 219 § 1 Pr.spółdz. Należy w związku z tym

odróżnić, jak to uczynił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 kwietnia 1983 r., I CR

432/82, uprawnienie do żądania przekształcenia prawa lokatorskiego w prawo

własnościowe od już istniejącego roszczenia o takie przekształcenie. Uprawnienie

do żądania przekształcenia prawa miało charakter abstrakcyjny (potencjalny) i było

jednym z uprawnień wchodzących w skład treści stosunku spółdzielczego

lokatorskiego prawa do lokalu. Uprawnienie to w pierwszym okresie obowiązywania

art. 219 Pr.spółdz. konkretyzowało się z chwilą wniesienia wkładu budowlanego

przez członka, który uprzednio zgłosił pisemne żądanie przekształcenia prawa. W

drugim okresie obowiązywania art. 219 Pr.spółdz., tj. od dnia wejścia w życie z dnia

7 lipca 1994 r. do dnia uchylenia tego przepisu przez ustawę o spółdzielniach

mieszkaniowych, konkretyzowało się ono z chwilą, gdy pisemne oświadczenie woli

członka, zawierające żądanie przekształcenia prawa, doszło do spółdzielni w taki

sposób, że mogła ona zapoznać się z jego treścią (art. 61 § 1 zdanie pierwsze k.c.).

Z chwilą konkretyzacji abstrakcyjnego dotychczas uprawnienia powstawał

nowy stosunek prawny, łączący spółdzielnię z jej członkiem, z którego wynikało

prawo podmiotowe w postaci roszczenia o przekształcenia prawa, będące

jednocześnie ekspektatywą spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego (a więc podobnie jak to jest obecnie uregulowane w art. 174

ust. 1

u.s.m.). Roszczenie to, będące jednocześnie ekspektatywą, wynikało zatem nie ze

stosunku spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, ale z odrębnego stosunku

prawnego. W wyroku z dnia 27 kwietnia 1983 r., I CR 432/82, Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że z chwilą śmierci członka spółdzielni wygasało nie tylko członkostwo i

spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu, ale także rozważane uprawnienie

abstrakcyjne. Przedmiotem dalszych rozważań może być w związku z tym jedynie

problem dziedziczności już istniejącego roszczenia o przekształcenie prawa,

będącego jednocześnie ekspektatywą spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu.

Należy w związku z tym podkreślić, że, po pierwsze, zgodnie z art. 922 § 1

k.c. dziedziczeniu podlegają prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, nie ulega zaś

wątpliwości, że roszczenie o przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do

lokalu w prawo własnościowe było dawniej i jest obecnie prawem majątkowym.

Po drugie, nie podlegają dziedziczeniu takie prawa majątkowe, w stosunku do

których ustawa wyraźnie tak stanowi, oraz prawa, które na podstawie ustawy

wygasają z chwilą śmierci spadkodawcy. Spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu

nie przechodzi na spadkobierców (art. 218 § 1 Pr.spółdz.; obecnie art. 9 ust. 3

u.s.m.) oraz wygasa z chwilą ustania członkostwa, a więc również z chwilą śmierci

członka spółdzielni (art. 218 § 2 Pr.spółdz.; obecnie art. 11 ust. 1 u.s.m.). Nie ma

natomiast i nie było przepisu, który wyłączałby expressis verbis dziedziczność

roszczenia o przekształcenie prawa lokatorskiego w prawo własnościowe i który

przewidywałby jego wygaśnięcie wskutek ustania członkostwa. Poza tym, jak już

wyjaśniono, roszczenie to z chwilą powstania stawało się samodzielnym prawem

podmiotowym, odrębnym zarówno od prawa lokatorskiego, jak i od członkostwa w

spółdzielni, ekspektatywą spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Na

marginesie należy dodać – choć nie może to w sposób decydujący wpływać na

sposób rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego – że dziedziczność ekspektatywy

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu wynikała poprzednio wyraźnie z

art. 229 § 2 Pr.spółdz., a obecnie wynika jeszcze bardziej wyraźnie z art. 174

ust. 1

u.s.m.

Po trzecie, nie należą do spadku prawa zmarłego ściśle związane z jego

osobą (art. 922 § 2 k.c.). W piśmiennictwie podkreśla się, że prawa albo obowiązki

cywilnoprawne o charakterze majątkowym są ściśle związane z osobą

spadkodawcy wtedy, gdy mają na celu zaspokojenie indywidualnego interesu

spadkodawcy, treść prawa zależy od potrzeb osoby uprawnionej, wynikają ze

stosunków prawnych opartych na zaufaniu albo gdy wartość świadczenia zależy od

osobistych przymiotów spadkodawcy. Żadna z tych okoliczności nie odnosiła się do

roszczenia o przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu w prawo

własnościowe, nie było zatem powodów do tego, by ściśle wiązać rozważane

roszczenie z osobą zmarłego członka spółdzielni, któremu przysługiwało

spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu. Zresztą również spółdzielcze lokatorskie

prawo do lokalu nie było i nie jest prawem ściśle związanym z osobą zmarłego

członka spółdzielni, skoro ustawodawca zdecydował się na wyraźne wyłączenie

jego dziedziczności (art. 218 § 1 Pr.spółdz., a obecnie art. 9 ust. 3 u.s.m.).

Po czwarte, w piśmiennictwie przeważa pogląd, że przekształcenie

spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu w prawo własnościowe polegało w

okresie obowiązywania art. 219 Pr.spółdz. – a więc inaczej niż pod rządem ustawy

o spółdzielniach i ich związkach z 1961 r. (zob. wyżej) – na zmianie treści

dotychczasowego prawa, a nie na wygaśnięciu prawa lokatorskiego oraz powstaniu

prawa własnościowego do tego samego lokalu. Był też reprezentowany pogląd

przeciwny. Należy przyjąć, że w wypadku, gdy roszczenie o przekształcenie jest

dochodzone przez spadkobiercę zmarłego członka spółdzielni, a więc po

wygaśnięciu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, nie dochodzi do zmiany

treści prawa dotychczas istniejącego, ale do powstania nowego prawa do lokalu.

Po piąte, opowiedzenie się za tezą o dziedziczności rozważanego roszczenia

zmierza do realizacji woli zmarłego członka, który przed śmiercią zgłosił żądanie

przekształcenia przysługującego mu lokatorskiego prawa do lokalu w prawo

własnościowe.

Po szóste, nie wyłącza dziedziczności prawa sama przez się okoliczność, że

jest ono niezbywalne. Na przykład wspomniana wyżej ekspektatywa spółdzielczego

prawa własnościowego była (inaczej niż obecnie – art. 174

ust. 1 u.s.m.)

niezbywalna, a mimo to podlegała dziedziczeniu (art. 229 § 2 Pr.spółdz.).

Przedstawione argumenty, które przemawiają za przyjęciem tezy o

dziedziczności roszczenia o przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do

lokalu w prawo własnościowe, znajdują dodatkowe wsparcie w konstytucyjnej

zasadzie ochrony dziedziczenia (art. 21 ust. 1 Konstytucji).

5. Skoro spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu nie wchodzi i nigdy nie

wchodziło do spadku, ustawodawca z ważnych względów społecznych określił

szczególny tryb sukcesji tego prawa na rzecz osób bliskich wspólnie

zamieszkujących z byłym członkiem spółdzielni aż do chwili jego śmierci. Kolejne

regulacje prawne w tym zakresie znajdowały się w art. 145 ustawy o spółdzielniach

i ich związkach z 1961 r., w art. 221 § 1 Pr.spółdz., a obecnie w art. 15 ust. 2 u.s.m.

Artykuł 221 § 1 Pr.spółdz. przyznawał małżonkowi, dzieciom i innym osobom

bliskim, zamieszkałym razem z byłym członkiem, dwa roszczenia: o przyjęcie do

spółdzielni i o przydział lokalu. Regulacja ta przypominała rozwiązanie przyjęte w

art. 691 k.c. w pierwotnym brzmieniu, z tą jednak różnicą, że przepis ten – uchylony

przez ustawę z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych (Dz.U. Nr 105, poz. 509 ze zm.; jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 120,

poz. 787 ze zm.) – przewidywał wstąpienie ex lege w stosunek najmu lokalu

mieszkalnego przez osoby bliskie najemcy, które stale z nim mieszkały aż do chwili

jego śmierci. Obowiązujące później w tym zakresie przepisy art. 8 ustawy z dnia 2

lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych, a następnie

art. 691 k.c. (w obecnie obowiązującym brzmieniu, nadanym przez ustawę z dnia

21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o

zmianie Kodeksu cywilnego, Dz.U. Nr 71, poz. 733 ze zm.; jedn. tekst: Dz.U. z

2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.), wprawdzie znacznie ograniczyły krąg osób

uprawnionych, jednakże sama konstrukcja wstąpienia ex lege w stosunek najmu

lokalu mieszkalnego pozostała niezmieniona. Z wymienionych przepisów wynikało i

nadal wynika, że prawo najmu lokalu mieszkalnego nie należy do spadku, skoro z

chwilą śmierci najemcy przechodzi na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są

one spadkobiercami (art. 922 § 2 k.c.). Wprawdzie spółdzielcze lokatorskie prawo

do lokalu nie wchodziło do spadku nie na podstawie art. 221 Pr.spółdz. w związku z

art. 922 § 2 k.c., ale ze względu na sformułowanie art. 218 § 1 Pr.spółdz., to jednak,

w związku ze wspomnianym podobieństwem regulacji, rozwiązanie przyjęte w art.

221 Pr.spółdz. z pewnością stanowiło surogat dziedziczenia spółdzielczego

lokatorskiego prawa do lokalu.

Kolizja między uprawnieniami spadkobierców zmarłego członka spółdzielni,

któremu przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu i który wystąpił z

pisemnym żądaniem przekształcenia tego prawa w prawo własnościowe, oraz

roszczeniami małżonka, dzieci i innych osób bliskich, które zamieszkiwały razem z

byłym członkiem do chwili jego śmierci, mogła zatem być postrzegana jako kolizja

uprawnień spadkobierców i szczególnego rodzaju następców prawnych z art. 221 §

1 Pr.spółdz. W piśmiennictwie trafnie podkreślono, że względy społeczne

zdecydowanie przemawiały za przyznaniem pierwszeństwa ochronie owych

następców prawnych, zamieszkujących w lokalu pozostawionym przez zmarłego

członka. Taką interpretację uzasadniają ponadto argumenty natury prawnej

dotyczące sposobów rozstrzygania kolizji zarówno norm prawnych, jak też

wynikających z nich praw podmiotowych. Jak już wyżej wyjaśniono, przepisy art.

221 Pr.spółdz. musiały być traktowane jako regulujące sui generis następstwo

prawne, szczególne w stosunku do ogólnych przepisów o dziedziczeniu. Wyłączały

one zatem stosowanie przepisów art. 922 i nast. k.c., zgodnie z regułą lex specialis

derogat legi generali.

Oznacza to, że teza dotycząca dziedziczności roszczenia o przekształcenie

spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu w prawo własnościowe musi zostać

częściowo zweryfikowana ze względu na konieczność zapewnienia pierwszeństwa

roszczeniom osób bliskich art. 221 § 1 Pr.spółdz. Dziedziczność roszczenia o

przekształcenie prawa do lokalu ma zatem charakter warunkowy. Tego rodzaju

konstrukcja została obecnie przyjęta, jak wskazano, w art. 481

§ 1 zdanie pierwsze

u.s.m. Posługiwał się nią już wcześniej Sąd Najwyższy w odniesieniu do

dziedziczności prawa najmu lokalu mieszkalnego w okresie obowiązywania art. 8

ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych w pierwotnym brzmieniu, kiedy prawo to nie wygasało w braku

wymienionych w tym artykule osób mieszkających stale z najemcą do chwili jego

śmierci, ale przechodziło na spadkobierców (por. uchwała z dnia 16 maja 1996 r.,

III CZP 46/96, OSNC 1996, nr 7-8, poz. 104).

Roszczenie o przekształcenie lokatorskiego prawa do lokalu w prawo

własnościowe podlegało zatem dziedziczeniu wtedy, gdy nie było osób

uprawnionych na podstawie art. 221 § 1 Pr.spółdz. Chodziło tu zarówno o taką

sytuację, w której w ogóle nie było osób wymienionych w tym przepisie, jak też o

taką, w której takie osoby były, ale żadna z nich nie zamieszkiwała razem z byłym

członkiem, albo wprawdzie zamieszkiwała, jednakże nie dokonała czynności

zmierzających do zachowania roszczeń w terminie określonym w statucie i przez to

doprowadziła do ich wygaśnięcia (art. 221 § 1 i § 3 Pr.spółdz.). Inaczej mówiąc,

dziedziczność rozważanego roszczenia była wyłączona wtedy, gdy którakolwiek z

osób wymienionych w art. 221 § 1 Pr.spółdz. skutecznie zrealizowała roszczenia o

przyjęcie do spółdzielni i o przydział lokalu po zmarłym członku, któremu

przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale.