I UK 7/06

Sygn. akt I UK 7/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca)

SSN Maria Tyszel

w sprawie z odwołania L. A.

przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziałowi

Regionalnemu w B.

o ubezpieczenie społeczne rolników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 lipca 2006 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 20 września 2005 r., sygn. akt (...),

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20

września 2005 r., zmienił wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w B. z dnia 18 lutego 2005 r., którym Sąd ten zmienił decyzję Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalnego w B. z dnia 14

listopada 2004 r., stwierdzającą ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w

zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz

2

ubezpieczenia emerytalno – rentowego wobec L. A. od 1 października 2004 r., i

stwierdził, że podlega on nadal ubezpieczeniu społecznemu rolników w zakresie

ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego, macierzyńskiego i emerytalno –

rentowego, w ten sposób, że oddalił odwołanie.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena: Decyzją z dnia 14 listopada 2004 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego Oddział Regionalny w B. stwierdziła ustanie ubezpieczenia

społecznego rolników w zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i

macierzyńskiego oraz ubezpieczenia emerytalno - rentowego wobec L. A. od 1

października 2004 r. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy podniósł, że

wnioskodawca nie przedłożył do 30 września 2004 r. dokumentów, z których

wynikałoby w jakiej formie opodatkowana jest prowadzona przez niego pozarolnicza

działalność gospodarcza oraz nie udokumentował wysokości należnego podatku za

2003 r.

Od powyższej decyzji L. A. złożył odwołanie. Podnosił, że uchybił terminowi,

ponieważ w okresie od 15 lipca 2004 r. do 15 sierpnia 2004 r. i od 21 sierpnia 2004 r.

do 30 września 2004 r. przebywał za granicą.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. zmienił

zaskarżoną decyzję i stwierdził, że wnioskodawca od 1 października 2004 r.

podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników w zakresie ubezpieczenia

wypadkowego, chorobowego, macierzyńskiego i emerytalno - rentowego. W ocenie

Sądu, skoro L. A. przebywał w okresie od 14 lipca 2004 r. do 30 września 2004 r.

poza granicami kraju, to nie mógł dochować terminu określonego w art.5 ust.1

ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873) –

powoływanej dalej również jako „ustawa”, która weszła w życie 2 maja 2004 r.

Pełnomocnik Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziału

Regionalnego w B. zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego apelacją. Organ rentowy

zarzucił naruszenie art. 5 ust. 1 i ust. 3 ustawy o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw - przez przyjęcie, że

ustanowiony w powołanym przepisie termin „30 września 2004 r.” jest terminem

przywracalnym podczas, gdy jest to termin zawity prawa materialnego.

3

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił apelację

organu rentowego i zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił

odwołanie. Zdaniem tego Sądu, z art. 5 ust. 1 i ust. 3 ustawy jednoznacznie wynika,

że rolnik lub domownik prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą lub

współpracujący przy prowadzeniu tej działalności, podlegający ubezpieczeniu

społecznemu rolników w dniu wejścia w życie ustawy, jest zobowiązany, w terminie

do dnia 30 września 2004 r. udokumentować Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego, w jakiej formie jest opodatkowana prowadzona przez niego

działalność gospodarcza lub działalność, przy której jest osobą współpracującą, a

w wypadku prowadzenia działalności w 2003 r. udokumentować także wysokość

należnego podatku za ten rok. Niedostarczenie wskazanych dokumentów

powoduje ustanie ubezpieczenia z końcem trzeciego kwartału 2004 r. Przewidziany

przez powołany przepis termin jest terminem prawa materialnego. Został bowiem

oznaczony ścisłą datą kalendarzową, a nadto dotyczy on realizacji konkretnego

uprawnienia - podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników pomimo

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej bądź współpracy przy

prowadzeniu tej działalności. Upływ tego terminu powoduje niemożność

realizowania uprawnienia ograniczonego tym terminem, bądź wygaśnięcie

roszczenia. Po jego upływie nie jest możliwe uwzględnienie powództwa (wniosku),

jeżeli przepis nie przewiduje jego przywrócenia. Skoro więc wnioskodawca nie

udokumentował Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego formy

opodatkowania pozarolniczej działalności gospodarczej w terminie do 30 września

2004 r., ani nie udokumentował wysokości należnego podatku za 2003 r., to

prawidłowo organ rentowy stwierdził ustanie ubezpieczenia z końcem trzeciego

kwartału 2003 r. Skutek ten nastąpił pomimo, że organ rentowy nie poinformował L.

A. o treści art. 5 ustawy. Jakkolwiek art. 62 ust. 1 pkt 4 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników przewiduje, że Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

prowadzi działalność w zakresie informowania ubezpieczonych i

świadczeniobiorców o prawach i obowiązkach wynikających z ustawy, to z przepisu

tego nie należy wnosić o obowiązku informowania ubezpieczonych o treści

powszechnie obowiązujących publikowanych aktów prawnych. Zakres działania

organu rentowego w kwestii informowania został wskazany w ustawie w sposób

4

ramowy, a obowiązku informowania ubezpieczonych przez Kasę o treści art. 5 nie

wskazują również inne przepisy ustawy. Obowiązku informacji nie można wywodzić

zwłaszcza z art. 9 k.p.a. Nałożony na organ administracyjny obowiązek

wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych

mających wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem

postępowania, nie zwalnia osób prowadzących działalność gospodarczą z

obowiązku zaznajamiania się z przepisami prawa regulującymi ich uprawnienia i

obowiązki wynikające z prowadzenia tej działalności.

L. A. zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną. Wskazując jako jej podstawę

naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 5 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 ustawy o

zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych

ustaw – poprzez wyrażenie błędnego poglądu, że termin, o którym mowa w tym

przepisie jest nieprzywracalny, „zwłaszcza w sytuacji gdy uchybienie terminu

nastąpiło bez winy uchybiającego, dokonał on uchybionej czynności, spełnia wszystkie

przesłanki do dalszego podlegania temuż ubezpieczeniu, a nadto były to przepisy

nowe, wcześniej nieznane ubezpieczonym”, a także art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej

Polskiej - poprzez „wykluczenie wnioskodawcy z ubezpieczenia społecznego tylko z

powodu uchybienia terminu do złożenia zaświadczenia w jakiej formie opodatkowana

jest prowadzona przez niego pozarolnicza działalność gospodarcza, w sytuacji gdy

wnioskodawca spełnia wszystkie warunki podlegania temu ubezpieczeniu”, wniósł o

„uchylenie zaskarżonego wyroku i stwierdzenie iż od 1.10.2004 roku wnioskodawca

nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników w zakresie ubezpieczenia

wypadkowego, chorobowego, macierzyńskiego i emerytalno-rentowego”, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temuż

Sądowi do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podniósł, że pogląd Sądu odnośnie do

charakteru prawnego terminu z art. 5 ustawy pozostaje w „rażącej sprzeczności z

celem ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników”, który polega na obejmowaniu

ubezpieczeniem społecznym rolników spełniających wyrażone w ustawie warunki, a

nie ich wykluczeniu jedynie z uwagi na niezawinione uchybienie terminu do

złożenia dokumentów. Wyłącznie uchybienie terminu nie może stanowić podstawy do

wykluczenia z ubezpieczenia, zwłaszcza w sytuacji, gdy wnioskodawca spełnia

5

wszystkie warunki do dalszego podlegania ubezpieczeniu, a niedochowanie terminu

było niezawinione. Zdaniem skarżącego, stanowisko Sądu narusza konstytucyjną

zasadę demokratycznego państwa prawnego i zasadę ochrony praw nabytych.

Zasada ochrony praw nabytych dotyczy ochrony wszelkich praw zarówno publicznych

jak i prywatnych nabytych z mocy prawa i na podstawie konkretnych decyzji

stosowania prawa. Obywateli nie można pozbawiać raz nabytych praw

podmiotowych, chyba że były to prawa nabyte niesłusznie i w nowym układzie

stosunków społecznych są wyraźnie niesprawiedliwe. W przeciwnym razie zostanie

naruszona zasada pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, zasada

czuwania organów nad tym, aby strony i uczestnicy postępowania nie ponieśli

szkody z powodu nieznajomości prawa, w tym celu udzielając im niezbędnych

wskazówek i wyjaśnień o okolicznościach prawnych i faktycznych, które mogą mieć

wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków. Wskazał, że wnioskodawca nie może

ponosić negatywnych skutków niezachowania terminu zwłaszcza, gdy złożenie

wymaganego zaświadczenia było niemożliwe z uwagi na jego pobyty poza

granicami kraju.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników (cytowanej już powyżej) rolnik lub domownik,

prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą lub współpracujący przy

prowadzeniu tej działalności, podlegający ubezpieczeniu społecznemu rolników w

dniu wejścia w życie ustawy, jest zobowiązany w terminie do dnia 30 września

2004 r. udokumentować Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, w jakiej

formie jest opodatkowana prowadzona przez niego pozarolnicza działalność

gospodarcza lub działalność, przy której jest osobą współpracującą, a w przypaku

prowadzenia działalności w 2003 r., udokumentować także wysokość należnego

podatku za ten rok (ust. 1). Niedostarczenie dokumentów, wymienionych w ust. 1,

powoduje ustanie ubezpieczenia z końcem trzeciego kwartału 2004 r. Stanowisko

Sądu Apelacyjnego, iż przewidziany powołanym przepisem termin 30 września

2004 r. jest terminem prawa materialnego, który nie może być przywracany i

6

którego upływ powoduje automatycznie, z mocy prawa ustanie ubezpieczenia

społecznego rolników z końcem trzeciego kwartału 2004 r., należy zaakceptować.

Odnośnie zgodności takiej regulacji prawnej z przepisami Konstytucji, szczególnie z

jej art. 2 należy zwrócić uwagę, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 13

marca 2006 r. (P 8/05) orzekł, że art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r.

jest zgodny z art. 2 i art. 32 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 20 Konstytucji.

Trybunał podkreślił, że celem nowelizacji dokonanej ustawą z 2 kwietnia 2004 r.

była racjonalizacja zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przez

uszczelnienie systemu i ograniczenie dostępności do niego osób, dla których

działalność rolnicza i praca w gospodarstwie rolnym nie stanowi jedynego czy

głównego źródła utrzymania.. Władza publiczna, partycypując w przeważającej

mierze w kosztach tego preferencyjnego systemu ( z uwagi na wymiar składki), ma

prawo – podkreślił Trybunał- określać i zmieniać warunki uczestnictwa w tym

systemie . Zdaniem Trybunału, posłużenie się przez ustawodawcę konstrukcją

terminu zawitego (prekluzyjnego), cechującego się znacznym rygoryzmem

prawnym, było uzasadnione celem regulacji i nie godzi w żadną z zasad

konstytucyjnych.

Z przytoczonych względów, w oparciu o art. 39814

k.p.c. należało orzec o

oddaleniu kasacji.

/tp/