III CZP 41/06

Uchwała z dnia 21 lipca 2006 r., III CZP 41/06

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w postępowaniu upadłościowym P. Przedsiębiorstwa

Budowlanego, sp. z o.o. w P. w sprawie zgłoszenia wierzytelności wierzyciela

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddziału w K. po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 21 lipca 2006 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Rejonowy w Kielcach postanowieniem z dnia 11

kwietnia 2006 r.:

"Czy powstałe przed datą ogłoszenia upadłości należności z tytułu składek na

ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników podlegają

zaspokojeniu w kategorii pierwszej na mocy art. 342 ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 28

lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

Powstałe przed ogłoszeniem upadłości należności z tytułu składek na

ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników nie podlegają

zaspokojeniu w kategorii pierwszej (art. 342 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28

lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze

zm.).

Uzasadnienie

Wierzyciel Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w K. zgłosił do masy

upadłości P. Przedsiębiorstwa Budowlanego, sp. z o.o. w P. wierzytelności na

łączną kwotę 3 662 249,50 zł. W zgłoszeniu wniósł m.in. o uznanie wierzytelności z

tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe

pracowników za okres od lutego 2001 r. do czerwca 2004 r. w kwocie

1 963 178,60 zł – w kategorii pierwszej.

W sporządzonej przez syndyka i przedstawionej sędziemu-komisarzowi liście

wierzytelności zgłoszone przez tego wierzyciela wierzytelności zostały uznane w

łącznej kwocie 3 616 323,23 zł, do pierwszej kategorii została zaliczona jednak tylko

wierzytelność w kwocie 50 576,32 zł. Pozostałe wierzytelności zostały uznane w

kategorii drugiej i trzeciej.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych złożył sprzeciw, zarzucając, że w świetle

art. 342 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: „Pr.u.n.”) w pierwszej kategorii

zaspokojenia powinny być umieszczone wierzytelności należne z tytułu składek na

ubezpieczenie emerytalne rentowe i chorobowe, gdy tymczasem za okres do

ogłoszenia upadłości zostały umieszczone w kategorii drugiej i trzeciej.

Postanowieniem z dnia 2 września 2005 r. sędzia-komisarz sprzeciw oddalił,

oceniając, że do pierwszej kategorii zalicza się składki na ubezpieczenie społeczne

jedynie za okres po ogłoszeniu upadłości, natomiast należności z tytułu

ubezpieczeń społecznych za okres poprzedzający ogłoszenie upadłości podlegają

zaspokojeniu w zasadzie w kategorii drugiej (art. 342 ust. 1 pkt 2 Pr.u.n.).

Przy rozpoznaniu przez Sąd Rejonowy w Kielcach zażalenia wierzyciela

wyłoniło się zagadnienie prawne, które zostało przedstawione Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. w związku z art.

397 § 2 k.p.c. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W art. 342 ust. 1 pkt 1 Pr.u.n., normującym kategorię pierwszą zaspokojenia z

masy upadłości, ustawodawca zaliczył do niej m.in. należności z tytułu składek na

ubezpieczenie emerytalne rentowe i chorobowe pracowników. Do kategorii drugiej,

unormowanej w pkt 2, zaliczył niepodlegające zaspokojeniu w kategorii pierwszej

należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne należne za ostatni rok

przed datą ogłoszenia upadłości wraz z należnymi do nich odsetkami i kosztami

egzekucji. Już samo brzmienie tych przepisów budzi wątpliwości interpretacyjne,

przy określeniu bowiem kategorii drugiej ustawodawca posłużył się ogólnym

pojęciem składek na ubezpieczenie społeczne, gdy tymczasem – w świetle reguł

językowych – zasadniczą ich część objąć miałby kategorią pierwszą. Wątpliwość ta

uzasadniała sięgnięcie do pozajęzykowych metod wykładni.

Wykładnia zaprezentowana przez Sąd Rejonowy, w świetle której należności z

tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe podlegają

zaspokojeniu w kategorii pierwszej bez względu na to, czy powstały przed, czy po

ogłoszeniu upadłości, choć w pewnym sensie stanowi logiczny efekt rozumowania

opartego na brzmieniu art. 342 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz art. 230 ust. 3 Pr.u.n., budzi

poważne zastrzeżenia systemowe i celowościowe, nie można bowiem izolować

przedstawionego problemu od szerszego kontekstu normatywnego. Modelowo

kategoria pierwsza jest stworzona dla kosztów postępowania i wierzytelności

przysługujących w stosunku do masy upadłości, czyli do długów powstałych już po

ogłoszeniu upadłości. Odpowiadające tym długom masy upadłości wierzytelności

zaspokajane są na warunkach szczególnych, czyli w zasadzie poza podziałem

funduszów masy (art. 343 Pr.u.n.). Ich uprzywilejowanie wyraża się więc w dwóch

aspektach, tj. w zakresie kolejności zaspokajania z masy oraz sposobu

zaspokajania.

Wprawdzie w art. 342 ust. 1 pkt 1 ustawodawca nie zrealizował

konsekwentnie wskazanego modelu, gdyż podobnie jak w art. 204 rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe

(jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej: „Pr.upadł.”)

zakwalifikował do kategorii pierwszej również takie należności, które nie są długami

masy upadłości we wskazanym znaczeniu, jednak aksjologiczne (społeczne)

uzasadnienie dla takiego rozwiązania można znaleźć tylko dla wierzytelności ze

stosunku pracy, dla należności rolników z tytułu umów o dostarczanie produktów z

własnego gospodarstwa oraz wierzytelności rentowych i alimentacyjnych. Takiego

waloru nie mają natomiast należności z tytułu składek na ubezpieczenie

emerytalne, rentowe i chorobowe, a więc trudno dostrzec argumenty, które mogłyby

przemawiać za traktowaniem ich dla potrzeb kolejności i trybu zaspokojenia na

równi z innymi należnościami objętymi hipotezą tego przepisu. Ten aspekt w

sposób szczególny uwidacznia się w art. 1025 k.p.c., zgodnie z którym

wierzytelności alimentacyjne, rentowe oraz należności za pracę za okres trzech

miesięcy do wysokości minimalnego wynagrodzenia zaspokajane są bezpośrednio

po kosztach egzekucji, podczas gdy należności z tytułu składek na ubezpieczenia

społeczne dopiero w kategorii siódmej, po zaspokojeniu wierzytelności

zabezpieczonych rzeczowo i wszystkich należności za pracę.

Trzeba też zauważyć, że na gruncie art. 204 Pr.upadł. należności z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne należnych przed ogłoszeniem upadłości, bez

względu na to, czy były zabezpieczone rzeczowo, mogły być zaspokajane dopiero

po pełnym zaspokojeniu należności za pracę, a także wierzytelności rentowych i

alimentacyjnych.

W praktyce, jak trafnie podniesiono w literaturze, należności z tytułu

nieopłaconych składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe

stanowią wysoką pozycję w ogólnej sumie wierzytelności. Udzielenie więc

pozytywnej odpowiedzi na postawione pytanie rzutowałoby na możliwość

zaspokojenia innych należności uprzywilejowanych z przyczyn aksjologicznych, tj.

rent, alimentów i kosztów postępowania, do czego brak jakichkolwiek ważnych

względów. W braku środków bieżących pozwalających na zaspokojenie na

podstawie art. 343 in principio Pr.u.n. należności kategorii pierwszej zaspokajane są

analogicznie jak należności pozostałych kategorii stosunkowo, zgodnie z planem

podziału.

Niezależnie od braku argumentów społecznych, wskazujących, że należności

z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników

powstałe przed ogłoszeniem upadłości mają wpływać na stopień zaspokojenia

należności alimentacyjnych lub rentowych, trzeba podkreślić, że przyjęcie, iż

podlegają one zaspokojeniu w ramach kategorii pierwszej oddziaływałoby

negatywnie na samą możliwość ogłoszenia upadłości (art. 13 ust 1 Pr.u.n.) i

prowadzenia postępowania upadłościowego (art. 361 pkt 1 Pr.u.n.), co jest nie do

przyjęcia w świetle ogólnych założeń prawa upadłościowego. Rozstrzygając w

przedmiocie wniosku o ogłoszenie upadłości sąd musiałby wziąć pod uwagę, że na

równi z kosztami postępowania upadłościowego należy zaspokoić, powstałe przed

ogłoszeniem upadłości, należności wskazane w art. 342 ust. 1 pkt 1 Pr.u.n. z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne.

W piśmiennictwie trafnie zauważono, że koncepcja kwalifikująca należności z

tytułu składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe do kategorii

pierwszej bez względu na termin ich powstania, pociąga za sobą pewną

niespójność co do sposobu zaspokajania odsetek. Przyjmując, że zgodnie z

brzmieniem ustawy podlegają one zaspokojeniu w kategorii czwartej, odsetki od

należności z tytułu składek na ubezpieczenie wypadkowe oraz od dalszych

należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, podlegających

zaspokojeniu w kategorii drugiej, sytuowałyby się w kolejności zaspokajania

wyższej niż odsetki od należności z tytułu składek, podlegających zaspokojeniu w

kategorii pierwszej. Wagę tego argumentu osłabia jednak to, że skoro w pierwszej

kategorii zaspokojeniu podlegają należności z tytułu składek powstałe po dacie

ogłoszenia upadłości jako koszty postępowania upadłościowego, zasygnalizowana

niespójność ogranicza się do odsetek od należności z tytułu składek powstałych po

ogłoszeniu upadłości.

Za tym, że ustawodawca nie miał zamiaru wprowadzenia do systemu

prawnego normy, która lokowałaby należności z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne za okres poprzedzający ogłoszenie upadłości w kategorii pierwszej,

przemawia uzasadnienie projektu Prawa upadłościowego i naprawczego (druk

Sejmu IV kadencji, nr 809). Potrzebę zachowania dwóch pierwszych kategorii

uprzywilejowanych motywowano istnieniem wierzytelności uprzywilejowanych osób

słabszych ekonomicznie. W uzasadnieniu dotyczącym kategorii pierwszej, pomimo

że wzmianka o należnościach z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne,

rentowe i chorobowe znajdowała się już w pierwotnym projekcie art. 342 ust. 1 pkt 1

Pr.u.n., nawet nie wspomniano o unormowaniu dotyczącym składek na

ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników. Podkreślono z kolei,

że utrzymanie kategorii drugiej związane jest nie tylko z istnieniem w polskim

systemie prawnym uprzywilejowanej pozycji zobowiązań publicznych, ale wymaga

tego obowiązujący systemem ubezpieczeń społecznych; wskazano wprost, że

część tych świadczeń jest odprowadzana na indywidualne konta pracowników.

Symptomatyczne jest więc to, że o potrzebie realizacji uprawnień emerytalnych

pracowników mowa jest w kontekście uzasadnienia drugiej, a nie pierwszej

kategorii zaspokojenia. Tymczasem, gdyby kierować się tylko wykładnią językową,

należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne pracowników nie

podlegałyby zaspokojeniu w kategorii drugiej i w związku z tym powołany fragment

uzasadnienia projektu pozbawiony byłby sensu. Poza tym, z wnioskami płynącymi z

treści uzasadnienia projektu koresponduje posłużenie się przez ustawodawcę w art.

342 ust. 1 pkt 2 Pr.u.n. ogólną formułą „należności z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne za ostatni rok przed datą ogłoszenia upadłości”. Stylistyka

tego przepisu rzeczywiście wskazuje, że ustawodawca temu unormowaniu nadał

jednak walor uniwersalny.

Przy przyjęciu tylko wykładni literalnej czasowe ograniczenie uprzywilejowania

należności z tytułu składek do należnych za okres roku, licząc wstecz od daty

ogłoszenia upadłości, miałoby znaczenie wyłącznie symboliczne, a w rezultacie

jego sens byłby wątpliwy. W praktyce w ogromnej większości upadłości należności

z tytułu składek na ubezpieczenie pracowników stanowią, w ogólnej sumie

wierzytelności, pozycję przytłaczająco wyższą od pozostałych składek na

ubezpieczenie mogących ewentualnie podlegać zaspokojeniu z funduszów masy,

takich jak składki należne od samego upadłego, zleceniobiorców, czy też wyjątkowo

na rzecz Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (por. art. 6 pkt 5 Pr.u.n.). Z

punktu widzenia upadłości, jako zjawiska o charakterze gospodarczym, znaczenie

innych należności na ubezpieczenie, poza składkami na ubezpieczenie emerytalne,

rentowe i chorobowe pracowników, jest minimalne. Argumentu tego nie niweczy

spostrzeżenie, że w kategorii drugiej bez wątpienia podlegają zaspokojeniu

wierzytelności z tytułu składek na ubezpieczenie wypadkowe. Udział ich w całości

składki ubezpieczeniowej odprowadzanej na rzecz Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych nie jest jednak wysoki.

Mając na względzie wskazane argumenty systemowe i funkcjonalne, należy

przyjąć, że należności z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i

chorobowe pracowników należne za okres do chwili ogłoszenia upadłości podlegają

zaspokojeniu w kategorii drugiej, a mogąca prowadzić do odmiennego wniosku

treść art. 342 ust. 1 pkt 1 Pr.u.n. jest efektem niedokładności legislacyjnej. Tę wadę

można usunąć w drodze wykładni, gdyż koncepcja zakładająca kwalifikację

rozważanych należności do kategorii drugiej, przy jednoczesnym przyjęciu, że w

kategorii pierwszej podlegają zaspokojeniu należności z tytułu składek na

ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników powstałe po

ogłoszeniu upadłości nie jest – ujmując rzecz ściśle – sprzeczna z brzmieniem art.

342 ust. 1 Pr.u.n. Polega ona na ograniczeniu nasuwającego się prima facie

znaczenia wzmianki o należnościach z tytułu składek, zawartej w art. 342 ust. 1 pkt

1 Pr.u.n., na rzecz regulacji ujętej w art. 342 ust. 1 pkt 2 Pr.u.n., stosownie do

ważnych argumentów wynikających z wykładni systemowej i celowościowej.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.