III CZP 55/06

Uchwała z dnia 27 lipca 2006 r., III CZP 55/06

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Krzysztofa B. i L. Korporacji

Finansowej, sp. z o.o. w L. przeciwko Skarbowi Państwa – Ministrowi Skarbu

Państwa o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27 lipca 2006 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 8

marca 2006 r.:

"Czy uczestnikowi nieograniczonego przetargu publicznego, zorganizowanego

na podstawie art. 33 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i

prywatyzacji (Dz.U. Nr 118, poz. 561 ze zm.), którego oferta została wybrana,

przysługuje roszczenie o zobowiązanie organizatora przetargu do zawarcia umowy,

które może być realizowane w drodze powództwa zmierzającego do osiągnięcia

skutków wynikających z art. 64 k.c. w związku z art. 1047 k.p.c., jeżeli do zawarcia

tej umowy wymagane było zachowanie formy szczególnej?"

podjął uchwałę:

Uczestnikowi pisemnego przetargu publicznego, którego oferta nabycia

udziałów Skarbu Państwa w spółce z o.o. została wybrana w wyniku

przeprowadzenia tego przetargu na podstawie art. 33 ust. 1 pkt 2 ustawy z

dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych (Dz.U. Nr 118, poz. 561 ze zm.), w związku z art. 703

k.c. w

brzmieniu obowiązującym do dnia 25 września 2003 r., przysługiwało

roszczenie o zawarcie umowy.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie, w której Krzysztof B. i L. Korporacja Finansowa spółka z o.o. w

L., jako wygrywający przetarg na nabycie udziałów Skarbu Państwa w spółce z o.o.,

wnieśli o zobowiązanie pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego przez

Ministra Skarbu do zawarcia z nimi umowy sprzedaży 59 % udziałów w

Przedsiębiorstwie Przemysłu Ziemniaczanego „T.”, spółce z o.o. w T. na warunkach

określonych w zaproszeniu do nieograniczonego przetargu publicznego na nabycie

udziałów tej spółki oraz w ofercie złożonej przez powodów.

Zostało ustalone, że Agencja Prywatyzacji ogłosiła nieograniczony pisemny

przetarg publiczny na nabycie udziałów Skarbu Państwa w Przedsiębiorstwie „T.”.

W zaproszeniu do przetargu wskazano warunki sprzedaży, termin składania ofert

oraz zawiadomienia o ich wyborze, a także termin zawarcia umowy. Ofertę zakupu

59 % udziałów złożyli powodowie, którzy pismem z dnia 13 marca 2002 r. zostali

powiadomieni o rozstrzygnięciu przetargu i przyjęciu ich oferty. Agencja wyznaczyła

termin zawarcia umowy sprzedaży udziałów na dzień 29 marca 2002 r. i do tego

czasu powodowie złożyli wszystkie wymagane dokumenty, uiścili pierwszą ratę

ceny i ustanowili hipotekę kaucyjną zabezpieczającą resztę ceny. Do zawarcia

umowy nie doszło, gdyż w wyznaczonym dniu Agencja nie przygotowała

koniecznych dokumentów, a po zlikwidowaniu Agencji Minister Skarbu odmówił

zaakceptowania dotychczasowego trybu prywatyzacji i uzgodnionych warunków

transakcji.

Na podstawie tych ustaleń Sąd Okręgowy w Warszawie uwzględnił

powództwo, uznając, że skoro oferta powodów została przyjęta przez organizującą

przetarg Agencję Prywatyzacji, to powstało zobowiązanie Skarbu Państwa do

zawarcia umowy zbycia udziałów zgodnie z ustalonymi warunkami i odpowiadające

mu roszczenie wygrywających przetarg. Stwierdził, że odmienne stanowisko

wyrażone w przedmiocie skutków wygrania przetargu przez Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 21 września 2000 r., II CKN 1075/98 (OSNC 2001, nr 2, poz. 33) nie

może odnosić się do przetargu unormowanego w ustawie z dnia 30 sierpnia 1996 r.

o prywatyzacji i komercjalizacji przedsiębiorstw państwowych, skoro bowiem

ustawodawca wprowadził taką formę zbywania udziałów prywatyzowanych

przedsiębiorstw, to wyłączył dopuszczalność swobodnego odstępowania przez

organizatora przetargu od zawarcia umowy.

Rozpoznając apelację strony pozwanej, Sąd Apelacyjny w Warszawie powziął

poważną wątpliwość, wskazując na rozbieżności w literaturze i orzecznictwie co do

oceny skutków wygrania przetargu w okresie przed zmianą art. 701

-703

k.c.

obowiązującą od dnia 25 września 2003 r., w sytuacji, w której zawarcie umowy

objętej przetargiem wymaga dla swej ważności formy szczególnej, w tym przypadku

pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym, a druga strona uchyla się od jej

zawarcia. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne ma po nowelizacji przepisów kodeksu

cywilnego o przetargu charakter historyczny, gdyż dotyczy tylko przetargów

przeprowadzonych i rozstrzygniętych przed dniem 25 września 2003 r. W tym dniu

weszła w życie ustawa z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy – kodeks cywilny

oraz niektórych innych ustaw, którą do art. 702

k.c. dotyczącego przetargu dodano §

3, stanowiący, że jeżeli ważność umowy zależy od spełnienia szczególnych

wymagań przewidzianych w ustawie, zarówno organizator aukcji, jak i jej uczestnik,

którego oferta została przyjęta, mogą dochodzić zawarcia umowy. Regulacją tą,

odnosząca się do wszystkich przetargów, jeżeli przepisy szczególne nie normują

ich inaczej, rozstrzygnięto dotychczasowe spory, stwierdzając, że po

rozstrzygnięciu przetargu jego uczestnikom przysługuje roszczenie o zawarcie

umowy, jeżeli jej ważność zależy od spełnienia szczególnych wymagań

przewidzianych w ustawie, w tym wymagań co do formy, a druga strona uchyla się

od jej zawarcia.

Ze względu na to, że przetarg w rozpoznawanej sprawie został

przeprowadzony i rozstrzygnięty przed wejściem w życie nowelizacji, konieczne jest

rozważenie przedstawionego zagadnienia prawnego na gruncie przepisów

wówczas obowiązujących i ich wykładni podejmowanej w doktrynie i orzecznictwie.

Trzeba wskazać, że do przetargu doszło na podstawie art. 33 ust. 1 pkt 2 ustawy z

dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych (Dz.U. Nr 118, poz. 561 ze zm., jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 171,

poz. 1397 ze zm. – dalej: „ustawa o komercjalizacji”) i jej przepisów

wykonawczych, zawartych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1997 r.

w sprawie szczegółowego trybu zbywania akcji Skarbu Państwa, zasad

finansowania zbycia akcji oraz formy zapłaty za akcje (Dz.U. Nr 95, poz. 578, ze

zm.). W sprawach nieuregulowanych w tych przepisach miały zastosowanie

przepisy kodeksu cywilnego o przetargu, co dotyczy m.in. kwestii będącej

przedmiotem przedstawionego zagadnienia prawnego, nieuregulowanej wprost w

ustawie o komercjalizacji i przepisach wykonawczych.

Jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny, stanowisko doktryny i orzecznictwa w

przedmiocie oceny skutków, jakie wywoływało przed dniem 25 września 2003 r.

przyjęcie przez organizatora przetargu jednej z ofert i zawiadomienie o tym

oferenta, nie było jednolite przede wszystkim w odniesieniu do sytuacji, w której

zawarcie umowy objętej przetargiem wymagało dla swej ważności formy

szczególnej. W zasadzie jednolicie przyjmowano, że zgodnie z art. art. 703

§ 3 w

związku z art. 70 § 1 k.c., jeżeli zawarcie umowy objętej przetargiem nie wymaga

formy szczególnej, zostaje ona zawarta w chwili otrzymania przez składającego

ofertę oświadczenia organizatora przetargu o jej przyjęciu, natomiast gdy zawarcie

umowy wymaga formy szczególnej, samo dojście do wiadomości oferenta

oświadczenia o przyjęciu oferty nie może powodować zawarcia umowy i konieczne

jest złożenie zgodnych oświadczeń stron o zawarciu umowy w przepisanej prawem

formie. Różnice zdań występowały co do oceny skutków dojścia do oferenta

oświadczenia organizatora przetargu o przyjęciu jego oferty w sytuacji, w której

zawarcie umowy wymagało formy szczególnej, a organizator przetargu odmówił

zawarcia umowy.

W doktrynie prezentowano stanowiska zarówno odmawiające w takiej sytuacji

jakichkolwiek skutków prawnych zawiadomienia o przyjęciu oferty, jak i przyjmujące

skutek w postaci zawarcia umowy przedwstępnej, rodzącej jedynie roszczenie

odszkodowawcze, lub umowy zbliżonej do umowy przedwstępnej o zróżnicowanych

skutkach, a także stanowisko, że w wyniku otrzymania przez oferenta

zawiadomienia o wybraniu jego oferty pomiędzy nim a organizatorem przetargu

powstaje cywilnoprawny stosunek zobowiązaniowy szczególnego rodzaju, który po

każdej ze stron rodzi obowiązek złożenia w przepisanej formie oświadczenia o

zawarciu umowy będącej przedmiotem przetargu.

Przyjęcie tego stanowiska, podobnie jak stanowiska o zawarciu rodzaju

umowy przedwstępnej o silniejszym skutku, prowadzi do przyznania stronom

roszczenia o zobowiązanie drugiej strony do zawarcia umowy objętej przetargiem.

Takie stanowisko prezentowała większość przedstawicieli doktryny oraz jednolicie

Sąd Najwyższy w odniesieniu do skutków wygrania przetargu na kupno, oddanie w

wieczyste użytkowanie lub dzierżawę nieruchomości Skarbu Państwa i jednostek

samorządu terytorialnego na gruncie zarówno przepisów ustawy z dnia 29 kwietnia

1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z

1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.), jak i ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o

gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.).

Stanowisko to zajął Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z dnia 2 sierpnia 1994 r.,

III CZP 96/94 (OSNC 1995, nr 1, poz. 11), wskazując na przetarg jako na sposób

zawarcia umowy, w którym cały ciąg działań prawnych i faktycznych oddziałuje na

prawa podmiotowe osoby wygrywającej przetarg, wobec czego niezbędny jest

system umożliwiający ochronę jej praw podmiotowych, zapobiegający możliwości

jednostronnego podważania dokonanych czynności przez organizującego przetarg.

Elementem tego systemu jest możliwość wytoczenia przez wygrywającego przetarg

powództwa o nakazanie organizatorowi złożenia oznaczonego oświadczenia woli,

którego wymaganą formę szczególną zastępuje wyrok sądu. Podobne stanowisko

zajął Sąd Najwyższy w uzasadnieniach uchwał z dnia 25 kwietnia 1996 r., III CZP

36/96 (OSNC 1996, nr 9, poz. 115) i z dnia 13 lutego 2003 r., III CZP 95/02 (OSNC

2003, nr 11, poz. 146) oraz w wyroku z dnia 19 marca 2003 r., I CKN 148/01 (nie

publ.). Jedynie w wyroku z dnia 21 września 2000 r., II CKN 1075/98, dotyczącym

przetargu zorganizowanego przez spółdzielnię na zagospodarowanie

nieruchomości z możliwością przeniesienia jej wieczystego użytkowania, Sąd

Najwyższy wyraził pogląd, że w razie odmowy spółdzielni zawarcia w przewidzianej

formie szczególnej umowy przeniesienia użytkowania wieczystego wygrywającemu

przetarg nie przysługuje roszczenie o zawarcie umowy, wobec niezachowania

szczególnej formy przetargu. (...)

Zgodnie z art. 33 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 ustawy o komercjalizacji, akcje

i udziały Skarbu Państwa zbywane są w trybie oferty ogłoszonej publicznie w trybie

przetargu publicznego, mającego charakter pisemny, albo w trybie rokowań

podjętych na podstawie publicznego zaproszenia. Zarówno w wypadku oferty

publicznej, jak i przetargu publicznego oferta i zaproszenie do przetargu powinny

wskazywać m.in. miejsce i termin zawarcia umowy zbycia udziałów, po dokonaniu

wyboru oferty lub po rozstrzygnięciu przetargu. Zgodnie z § 3 ust. 2 rozporządzenia

wykonawczego, w przypadku zbycia akcji w trybie oferty publicznej, z chwilą dojścia

do składającego ofertę pierwszego oświadczenia o jej przyjęciu dochodzi do

zawarcia umowy zobowiązującej do zawarcia umowy zbycia udziałów. Dojście do

składającego ofertę oświadczenia drugiej strony o jej przyjęciu prowadzi zatem do

zawarcia umowy zobowiązującej do sprzedaży akcji, której skutek rozporządzający

powstanie dopiero po zawarciu umowy przenoszącej własność akcji, co odpowiada

to regulacji art. 156 k.c. Obowiązek zawarcia umowy przenoszącej własność,

niewykonany przez zobowiązanego, może być w takiej sytuacji wymuszony w

wyniku roszczenia opartego na art. 64 k.c. w związku z art. 1047 k.p.c. (por. m.in.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 1996 r., II CRN 198/95, OSNC 1996, nr

7-8, poz. 106). Zważywszy, że w chwili wejścia w życie ustawy o komercjalizacji i

rozporządzenia wykonawczego obowiązywał art. 180 k.h., zgodnie z którym zbycie

udziału w spółce z o.o. wymagało formy pisemnej pod rygorem nieważności, a

zbycie udziałów Skarbu Państwa w trybie oferty publicznej odbywało się na piśmie,

nie ulega wątpliwości, że intencją ustawodawcy było zapewnienie uprawnionemu,

którego ofertę wybrano, możliwości dochodzenia na drodze sądowej zawarcia

umowy rozporządzającej zbycia udziałów.

Zbycie akcji i udziałów Skarbu Państwa w trybie przetargu publicznego,

uregulowane w przepisach omawianego rozporządzenia, miało charakter przetargu

pisemnego w rozumieniu art. 703

k.c., w którym wymiana oświadczeń woli

(zaproszenie do przetargu, złożenie oferty, zawiadomienie o wyborze oferty)

odbywała się także w formie pisemnej. Przepis § 4 ust. 1 pkt 12 rozporządzenia

wykonawczego wymagał wskazania w zaproszeniu do przetargu terminu, w którym

nastąpi zawarcie umowy zbycia udziałów, co oznacza, że do zawarcia takiej umowy

nie dochodziło automatycznie – jak stanowił art. 70 § 1 w związku z art. 703

§ 3 k.c.

– z chwilą otrzymania przez uczestnika przetargu zawiadomienia o przyjęciu jego

oferty, lecz dopiero w terminie wskazanym w zaproszeniu do przetargu, gdy strony

złożyły zgodne oświadczenia woli w tym przedmiocie.

Umowa, do której dochodziło między uczestnikami takiego przetargu z chwilą

otrzymania przez uczestnika pisma z zawiadomieniem o przyjęciu jego oferty, była

zbliżona do umowy przedwstępnej, spełniającej wszystkie wymagania przewidziane

w art. 390 § 2 k.c. w jego ówczesnym brzmieniu, w tym wymaganie co do formy

zawarcia umowy przyrzeczonej. Jak wskazano, zgodnie z art. 180 k.h., zbycie

udziałów wymagało formy pisemnej pod rygorem nieważności, a przetarg i – w jego

ramach – wymiana oświadczeń woli odbywała się także w takiej formie. Umowa

zbliżona do umowy przedwstępnej, łącząca strony w wyniku rozstrzygnięcia

przetargu, była zatem zawarta także w formie pisemnej, co pozwalało

wygrywającemu przetarg żądać zawarcia umowy przyrzeczonej zbycia udziałów na

drodze sądowej. Odpowiadało to podobnemu skutkowi, jaki wywierało zawarcie

umowy zobowiązującej przy ofertowym zbyciu udziałów i prowadziło do zbliżenia

uprawnień przysługujących nabywającym udziały Skarbu Państwa w trybie

ofertowym i w trybie przetargu publicznego. Nie ulega zatem wątpliwości, że wolą

ustawodawcy było przyznanie uczestnikowi przetargu, którego ofertę wybrano,

roszczenia o zawarcie umowy zbycia udziałów.

Nie ma podstaw do uznania, że wola ta uległa zmianie po wejściu w życie

kodeksu spółek handlowych (1 stycznia 2001 r.), który w art. 180 zmienił formę

zbycia udziałów w spółkach z o.o. na formę pisemną z podpisami notarialnie

poświadczonymi. Nie nastąpiły wraz z tą zmianą żadne zmiany ustawy o

komercjalizacji ani rozporządzenia wykonawczego, jak również przepisów kodeksu

cywilnego o przetargu. Pozwala to na stwierdzenie, że ustawodawca przyjmował, iż

przy zawieraniu umowy zbycia udziałów Skarbu Państwa w trybie przetargu, przy

zastosowaniu art. 702

k.c. w ówczesnym brzmieniu, dokonanie wyboru oferty i

zawiadomienie o tym oferenta rodziło węzeł obligacyjny zobowiązujący organizatora

przetargu i uczestnika, którego ofertę wybrano, do zawarcia umowy zbycia udziałów

i przyznawało im roszczenie o zawarcie takiej umowy, realizowane na drodze

sądowej.

Potwierdza to trafność wykładni, że z chwilą wybrania oferty pomiędzy

oferentem a organizatorem przetargu dochodziło do zawarcia umowy sui generis,

rodzącej obowiązek zawarcia umowy w formie przepisanej prawem, któremu

odpowiadało roszczenie o zawarcie takiej umowy. Jedynie przyznanie takiego

roszczenia pozwala na realizację zarówno wskazanego celu ustawodawcy, jakim

było nadanie przetargowemu trybowi zbycia udziałów Skarbu Państwa charakteru

stanowczego, prowadzącego do przeniesienia własność udziałów, jak i pozwala

chronić nabyte przez oferenta w wyniku przeprowadzenia czynności przetargu

prawa podmiotowe, które przy innej wykładni nie mogłyby być chronione. Oczywiste

jest, że przetarg nie może być przeprowadzony w formie szczególnej wymaganej

obecnie dla zbycia udziałów w spółce z o.o., podobnie jak przetarg na sprzedaż

nieruchomości nie może być przeprowadzony w formie wymaganej dla ważności

sprzedaży nieruchomości. Ustawowe wymaganie przeprowadzania przetargów na

zbycie rzeczy lub praw wymagających zawarcia umowy w formie szczególnej, jakiej

nie może spełnić przetarg, byłoby zatem pozbawiony sensu. W takiej sytuacji

przetarg stanowiłby jedynie niewiążące pertraktacje i uzgadnianie stanowisk, co jest

sprzeczne z istotą i celem przetargu, który zarówno w regulacji kodeksu cywilnego,

jak i przepisów ustawy o komercjalizacji jest sposobem zawarcia umowy i ma z

samego założenia prowadzić do takiego właśnie rezultatu. (...)

Potwierdzeniem przyjętej wykładni przepisów o przetargu jest brzmienie art.

702

§ 3 k.c. po nowelizacji dokonanej w 2003 r. Fakt, że ustawodawca, świadomy

wątpliwości interpretacyjnych i różnych kierunków wykładni przepisów o przetargu,

jednoznacznie przyjął istnienie w omawianej sytuacji roszczenia o zawarcie umowy,

stanowi istotną wskazówkę interpretacyjną przepisów obowiązujących przed

nowelizacją, pozwalającą udzielić na zadane pytanie prawne odpowiedzi, jak w

uchwale.