III CZP 46/06

Uchwała z dnia 2 sierpnia 2006 r., III CZP 46/06

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stefana Z., Stefana Z., syna Stefana,

Olgi S., Jadwigi K., Marka Z., Ewy G. przy uczestnictwie Eugeniusza S. i Emilii S. o

zasiedzenie nieruchomości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 19 lipca 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Nowym Sączu postanowieniem z dnia 8 lutego 2006 r.:

"Czy rozpoznanie przez Sąd Rejonowy skargi o wznowienie postępowania

opartej na podstawie wymienionej w art. 403 k.p.c., w sytuacji gdy w sprawie, której

wznowienie dotyczy Sąd Okręgowy oddalił apelację, tj. z naruszeniem art. 405

k.p.c., stanowi przesłankę nieważności postępowania?"

podjął uchwałę:

Nieważność postępowania przewidziana w art. 379 pkt 6 k.p.c. zachodzi

także wtedy, gdy sąd rejonowy orzekł o odrzuceniu skargi o wznowienie

postępowania wniesionej na podstawie art. 403 § 1 pkt 1 k.p.c. w sprawie, w

której sąd okręgowy oddalił apelację.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

wyłoniło się przy rozpoznawaniu zażalenia skarżących na postanowienie Sądu

Rejonowego w Nowym Targu, którym odrzucono – opartą na podstawie art. 403 § 1

pkt 1 k.p.c. – skargę o wznowienie postępowania zakończonego oddaleniem

apelacji przez Sąd drugiej instancji.

Sąd Okręgowy powziął wątpliwość, czy naruszenie art. 405 k.p.c., polegające

na orzekaniu w sprawie o wznowienie postępowania przez sąd rzeczowo

niewłaściwy, prowadzi do nieważności postępowania przewidzianej w art. 379 pkt 6

k.p.c. Niezależnie od tej kwestii, Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że w sprawie

pojawia się też wątpliwość, czy nie zachodzi nieważność postępowania, o której

mowa w art. 379 pkt 4 k.p.c., albowiem co do skargi o wznowienie postępowania

orzekał sąd rejonowy w składzie jednego sędziego, podczas gdy sąd okręgowy

orzekałby w składzie trzech sędziów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpatrywane zagadnienie prawne podlega rozstrzygnięciu tylko przy

założeniu, że sąd drugiej instancji, który oddalił apelację, jest sądem orzekającym

co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie drugie k.p.c. Takie właśnie

stanowisko zajął Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z dnia 13 stycznia 2005 r., III CZP

77/04 (OSNCP 2005, nr 12, poz. 200), które podziela Sąd Najwyższy w niniejszym

składzie.

Nie może budzić wątpliwości, że nieważność postępowania jest najdalej idącą

sankcją naruszenia przepisów prawa procesowego w toku rozpoznawania sprawy.

Wagę zawartych w kodeksie postępowania cywilnego unormowań związanych z

nieważnością postępowania wzmacnia okoliczność, że jej przyczyny nie tylko wiążą

się z gwarancjami procesowymi stron, lecz także kształtują podstawowe standardy

należytego postępowania. Prawidłowa wykładnia art. 379 k.p.c. ma więc dla

praktyki istotne znaczenie.

Określając w art. 379 pkt 6 k.p.c. przesłankę nieważności postępowania ze

względu na naruszenie właściwości sądu, ustawodawca przyjął, że nieważność ma

miejsce, jeżeli sąd rejonowy orzekał w sprawie, w której sąd okręgowy jest właściwy

bez względu na wartość przedmiotu sprawy. Przepis ten, wprowadzony w 1996 r.

do kodeksu postępowania cywilnego wraz z instytucją apelacji i kasacji (obecnie

skargi kasacyjnej), nawiązuje do pierwotnego ujęcia redakcyjnego art. 369 pkt 6

k.p.c., stanowiącego, że nieważność postępowania zachodzi, jeżeli sąd powiatowy

orzekł w sprawie, w której sąd wojewódzki jest właściwy bez względu na wartość

przedmiotu sporu. W ówczesnym stanie prawnym wskazana przyczyna

nieważności postępowania była jedną z podstaw rewizji. Tak więc zarówno w art.

369 pkt 6, jak i w art. 379 pkt 6 k.p.c. wśród przyczyn nieważności postępowania

wyszczególniony został tylko jeden wypadek naruszenia właściwości sądu,

mianowicie właściwości rzeczowej niezwiązanej z kryterium wartości przedmiotu

sprawy (sporu). Trzeba podkreślić, że w doktrynie trafnie stwierdzono, iż skoro

właściwość rzeczowa polega na podziale spraw pomiędzy sądy różnego rzędu,

rozpoznające sprawy w pierwszej instancji, to mamy z nią do czynienia jedynie

wówczas, gdy w danym systemie organizacji wymiaru sprawiedliwości i prawa

procesowego rozpoznawanie spraw w pierwszej instancji przekazano dwóm lub

więcej rodzajom sądów różnego rzędu; istnieje konieczność podziału kompetencji

pomiędzy tymi sądami. Zagadnienie właściwości rzeczowej nie powstaje i nie

wymaga ustawowego uregulowania w tych porządkach normatywnych, które

realizują zasadę jednolitego sądu pierwszej instancji. (...)

Zgodnie z art. 405 k.p.c., do wznowienia postępowania z przyczyn

nieważności oraz na podstawie przewidzianej w art. 4011

k.p.c. właściwy jest sąd,

który wydał zaskarżone orzeczenie, a jeżeli zaskarżono orzeczenia sądów różnych

instancji, właściwy jest sąd instancji wyższej. Do wznowienia postępowania na innej

podstawie właściwy jest sąd, który ostatnio orzekał co do istoty sprawy. Przepis ten

określa więc ogólne reguły ustalania właściwości sądu do wznowienia

postępowania w odniesieniu do wszystkich podstaw wznowienia, a więc z przyczyn

nieważności, z przyczyny przewidzianej w art. 4011

k.p.c. i z przyczyn

restytucyjnych.

Regulacja problematyki właściwości sądu w związku z instytucją wznowienia

postępowania była przedmiotem licznych wypowiedzi doktryny i orzecznictwa,

rozważana była jednak głównie z punktu widzenia sposobu ustalania właściwości

do wznowienia postępowania. Nie ma natomiast szerszych wypowiedzi

dotyczących problemu skutków naruszenia przepisów normujących właściwość do

wznowienia postępowania. Zgodnie wyraża się jedynie pogląd, że właściwość sądu

do wznowienia postępowania ma charakter właściwości wyłącznej, stąd też nie

może być zmieniona przez strony w drodze umowy (zob. np. wydane pod rządem

art. 447 d.k.p.c. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 31 października 1935 r.,

C.II. 1710/35, OSP 1936, poz. 542). Przyjmuje się poza tym, że w razie wniesienia

skargi o wznowienie postępowania do sądu niewłaściwego, powinna być ona z

urzędu (art. 200 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 406 k.p.c.) przekazana

sądowi właściwemu (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca

2000 r., I CO 17/00, nie publ., z dnia 31 lipca 2000 r., I CO 1/00, nie publ. lub z dnia

8 sierpnia 2000 r., III CO 7/00, nie publ.).

Formuła art. 405 k.p.c. wskazuje na przyjęcie takiej konstrukcji określania

podstaw właściwości sądu do wznowienia postępowania, która polega na

funkcjonalnym połączeniu tej właściwości z orzekaniem przez sąd w prawomocnie

zakończonym postępowaniu. W ramach tej konstrukcji właściwość sądu do

wznowienia postępowania z przyczyn nieważności i z przyczyny wskazanej w art.

4011

k.p.c. została uzależniona od tego, który sąd wydał zaskarżone orzeczenie lub

też – w wypadku zaskarżenia orzeczeń sądów różnych instancji – który sąd orzekał

w instancji wyższej, natomiast właściwość sądu do wznowienia postępowania z

przyczyn restytucyjnych od tego, który sąd ostatnio orzekał co do istoty sprawy.

Takie określenie podstaw właściwości do wznowienia postępowania nie zmienia

jednak faktu, że także w tych wypadkach miarodajne jest przyjęte w kodeksie

postępowania cywilnego rozróżnienie właściwości rzeczowej (art. 16 i nast. k.p.c.) i

miejscowej (art. 27 i nast. k.p.c.). Oznacza to, że ustalenie na podstawie art. 405

k.p.c. sądu właściwego do wznowienia postępowania obejmuje ustalenie sądu,

który jest właściwy do wznowienia postępowania zarówno w aspekcie właściwości

miejscowej, jak i rzeczowej.

Inną kwestią jest, że art. 405 k.p.c. określa sposób ustalania sądu właściwego

do wznowienia postępowania w taki sposób, że jednocześnie ustalona zostaje

właściwość miejscowa sądu, jak i właściwość rzeczowa. Treść tego artykułu

pozwala, przy zastosowaniu przewidzianych w nim kryteriów funkcjonalnego

powiązania z orzekaniem w prawomocnie zakończonej sprawie, określić w każdej

konkretnej sprawie, którego rzędu sąd (pierwszej lub drugiej instancji czy Sąd

Najwyższy) jest rzeczowo właściwy do wznowienia postępowania oraz który sąd

jest w tym zakresie właściwy miejscowo.

Powstaje problem jakie są następstwa procesowe naruszenia właściwości

wyłącznej w zakresie orzekania co do skargi o wznowienie postępowania. Sąd

Okręgowy wskazał, że możliwość ewentualnego zastosowania art. 379 pkt 6 k.p.c.

budzi wątpliwości, gdyż z ujęcia tego przepisu może wynikać, iż chodzi w nim

jedynie o nieważność postępowania będącą następstwem rozpoznania sprawy

przez sąd rejonowy z naruszeniem właściwości wyłącznej sądu okręgowego jako

sądu pierwszej instancji, określonej w art. 17 pkt 1, 2 i 3, a także w art. 4778

§ 1, art.

47928

, 47936

, 47946

, 47957

, 47968

, 544, 5671

oraz 6911

k.p.c. Żaden przepis kodeksu

postępowania cywilnego nie przewiduje natomiast nieważności postępowania w

innych wypadkach naruszenia przez sąd swojej właściwości, np. w razie naruszenia

art. 367 § 2 k.p.c., polegającego na rozpoznaniu apelacji od wyroku sądu

okręgowego przez ten sam sąd zamiast sądu apelacyjnego, czy też naruszenia art.

405 k.p.c. w konsekwencji rozpoznania skargi o wznowienie postępowania przez

sąd okręgowy zamiast sądu apelacyjnego.

Nieważność może dotyczyć postępowania przed sądem pierwszej instancji,

sądem drugiej instancji, Sądem Najwyższym, a także postępowania wywołanego

wniesieniem nadzwyczajnych środków zaskarżenia, w tym skargi o wznowienie

postępowania. Przesłanki nieważności w odniesieniu do każdego z tych

postępowań wymienia wyczerpująco art. 379 k.p.c. Takie stanowisko jest ogólnie

przyjmowane w orzecznictwie i w piśmiennictwie, jakkolwiek – poza postępowaniem

przed sądem pierwszej instancji – nieważność postępowania w pozostałych

wypadkach nie została przez ustawodawcę przewidziana wprost. Mimo to nie

powinno być w tym zakresie żadnych wątpliwości, albowiem możliwość nieważności

innych postępowań, np. postępowania apelacyjnego, wynika ze sformułowań innych

przepisów kodeksu postępowania cywilnego dotyczących nieważności

postępowania. Przykładowo, art. 39813

§ 1 k.p.c. nakazuje Sądowi Najwyższemu w

związku z rozpoznawaniem skargi kasacyjnej branie z urzędu pod rozwagę

nieważności postępowania, a z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego

wynika, że przepis ten dotyczy wypadku nieważności postępowania przed sądem

drugiej instancji (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1997 r., I CKN

825/97, OSNC 1998, nr 5, poz. 81). (...)

Z omawianego punktu widzenia charakterystyczna jest także treść art. 405

k.p.c., wskazująca, że do wznowienia postępowania z przyczyn nieważności

właściwy jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie. W tym więc również

wypadku ustawodawca pośrednio dopuszcza nieważność postępowania nie tylko

przed sądem pierwszej instancji, ale też przed sądem drugiej instancji, a nawet

przed Sądem Najwyższym. (...) Analiza przytoczonych unormowań dotyczących

nieważności postępowania wskazuje, że treść normatywna art. 379 k.p.c., wbrew

sugestiom Sądu Okręgowego, ma walor uniwersalny i nie odnosi się tylko do

postępowania przed sądem pierwszej instancji.

W rozważanym wypadku doszło do odrzucenia skargi o wznowienie

postępowania przez sąd rejonowy, mimo że sądem właściwym rzeczowo do

orzekania w tym przedmiocie – zgodnie z art. 405 zdanie drugie k.p.c. – był sąd

okręgowy. Zważywszy, że sąd rejonowy działał jako sąd pierwszej instancji,

dopuszczalne było zażalenie na jego postanowienie o odrzuceniu skargi o

wznowienie postępowania (art. 394 § 1 k.p.c.), natomiast w toku postępowania

zażaleniowego nie można wyłączyć możliwości zastosowania art. 379 pkt 6 w

związku z art. 397 § 2 zdanie pierwsze k.p.c.

Przepis art. 379 pkt 6 k.p.c. stanowi, że nieważność postępowania zachodzi,

jeżeli sąd rejonowy orzekł w sprawie, w której sąd okręgowy był właściwy bez

względu na wartość przedmiotu sporu. Przepis ten powinien być interpretowany

ściśle, jednak jego zastosowanie do postępowania wywołanego skargą o

wznowienie wymaga uwzględnienia specyfiki tego postępowania. Jak podkreślono,

w postępowaniu tym podstawę ustalenia właściwości sądu wyznacza art. 405 k.p.c.,

który określa w sposób wyłączny właściwość miejscową i rzeczową przy

zastosowaniu kryterium funkcjonalnego powiązania tej właściwości z orzekaniem

przez sąd w prawomocnie zakończonym postępowaniu. Właściwość sądu do

wznowienia postępowania określana jest zatem bez względu na wartość

przedmiotu sporu lub zaskarżenia, gdyż kryterium odwołujące się do tej wartości nie

znajduje w tym wypadku w ogóle zastosowania. W efekcie należy uznać, że jeżeli

sąd rejonowy orzeknie formalnie lub merytorycznie w sprawie zainicjowanej skargą

o wznowienie postępowania, do rozpoznania której właściwy jest sąd okręgowy,

postępowanie przed sądem rejonowym dotknięte będzie nieważnością.

Sąd Okręgowy, dostrzegając możliwość nieważności postępowania w związku

z postanowieniem Sądu Rejonowego o odrzuceniu skargi o wznowienie

postępowania, zwrócił też uwagę na okoliczność, że postanowienie to zostało

wydane w składzie jednego sędziego, podczas gdy przy założeniu właściwości

sądu okręgowego stosowne orzeczenie powinno zapaść w składzie trzech sędziów.

Spostrzeżenie to jest oczywiście trafne, w omawianej sprawie wystąpiła bowiem

także nieważność postępowania z względu na sprzeczność składu sądu z

przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Stwierdzić jednak należy, że wystąpienie

tej przesłanki nieważności było jedynie konsekwencją orzekania przez niewłaściwy

sąd.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.,

rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w uchwale.