III CZP 50/06

Uchwała z dnia 4 sierpnia 2006 r., III CZP 50/06

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie z odwołania złożonego przez Polską Akademię

Nauk przy uczestnictwie Ministra Skarbu Państwa o wyrażenie zgody na sprzedaż

prawa użytkowania wieczystego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 4 sierpnia 2006 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 25

stycznia 2006 r.:

"Czy w sprawach z odwołania wniesionego w trybie art. 5 c. ust. 5 ustawy z

dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących

Skarbowi Państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 493 ze zm.) sąd pierwszej instancji do dnia 7

października 2005 r. orzekał w składzie jednego sędziego bez udziału ławników czy

w składzie jednego sędziego i dwóch ławników?"

podjął uchwałę:

W postępowaniu sądowym wywołanym wniesieniem odwołania na

podstawie art. 5c ust. 5 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach

wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. Nr 106

poz. 493 ze zm.) sąd pierwszej instancji orzekał w składzie jednego sędziego i

dwóch ławników (art. 509 pkt 4 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1

lipca 1996 r. do dnia 7 października 2005 r.).

Uzasadnienie

Polska Akademia Nauk wniosła na podstawie art. 5c ust. 5 ustawy z dnia 8

sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi

Państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 493 ze zm. – dalej: „ustawa z dnia 8 sierpnia 1996 r.")

odwołanie od rozstrzygnięcia Ministra Skarbu Państwa z dnia 28 stycznia 2005 r.,

nieuwzględniającego jej sprzeciwu od decyzji tego Ministra z dnia 10 grudnia

2004 r. odmawiającej wyrażenia zgody na sprzedaż przez Polską Akademię Nauk

spółce z o.o. „K.D." prawa wieczystego użytkowania szczegółowo opisanej

nieruchomości.

Wniesione odwołanie Sąd Okręgowy w Warszawie rozpoznał w składzie

jednego sędziego bez udziału ławników i oddalił je postanowieniem z dnia 11 maja

2005 r.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację od tego postanowienia, powziął

wątpliwość wyrażoną w przedstawionym zagadnieniu prawnym. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi

Najwyższemu na podstawie art. 390 k.p.c. poprzedzić należy wyjaśnieniem kwestii,

czy stroną pozwaną w sprawie jest Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra

do spraw Skarbu Państwa, czy też stroną jest – jako samodzielny podmiot –

Minister do spraw Skarbu Państwa. Specyfika spraw objętych hipotezą art. 5c ust. 5

ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. polega na tym, że przewidziane tym przepisem

uprawnienia Ministra do spraw Skarbu Państwa sprowadzają się do wydawania w

ramach nadzoru władczych decyzji nad czynnościami prawnymi państwowych osób

prawnych w zakresie rozporządzenia mieniem państwowym (art. 5a). Przyjąć zatem

należy, że Minister do spraw Skarbu Państwa w postępowaniu prowadzonym na

podstawie art. 5a-5c ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. nie działa w sferze dominium,

lecz w sferze imperium jako organ administracji rządowej, wpływający władczo na

działalność państwowej osoby prawnej, kształtując w wybrany przez siebie sposób

jej sytuację prawną i faktyczną. Tak określony status prawny Ministra do spraw

Skarbu Państwa w postępowaniu administracyjnym zachowany zostaje w

szczególnym postępowaniu sądowym wywołanym odwołaniem od jego decyzji, do

którego stosuje się odpowiednio przepisy części pierwszej księgi drugiej tytułu II

działu IVa kodeksu postępowania cywilnego (art. 5c ust. 6 ustawy). Sprawa z

udziałem podmiotu niesamodzielnego (niemającego osobowości prawnej) może się

toczyć, gdy został on wyposażony w zdolność sądową, dającą mu samodzielną

pozycję w postępowaniu sądowym. Przepisy kodeksu postępowania cywilnego

przewidują takie przypadki (art. 7, 635 § 2, art. 655 § 1, art. 922, 460 § 1, art. 4797

,

6913

, 47929

§ 1 i 2, art. 47950

, 47961

, 47972

), a niektórzy przedstawiciele doktryny

przyjmują, że uczestnikami postępowania sądowego są wówczas organy

państwowe, a nie Skarb Państwa.

Takie uogólnienie jest zbyt daleko idącym uproszczeniem, na co zwrócił

uwagę Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 16 marca 2005 r., IV CK 675/04

(OSNC 2006, nr 2, poz. 35), stwierdzając, że do wszczęcia postępowania w

sprawach, o których mowa w art. 635 § 2 i art. 655 § 1 k.p.c., uprawniony jest Skarb

Państwa działający przez właściwy urząd skarbowy. Uzasadniając tę tezę podniósł,

że w świetle przepisów ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o administracji rządowej w

województwie (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 80, poz. 872 ze zm.) oraz ustawy dnia

21 czerwca 1996 r. o urzędach i izbach skarbowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr

121, poz. 1267 ze zm.) urząd skarbowy jest jednostką wojewódzkiej administracji

niezespolonej utworzoną w ramach publicznej administracji rządowej. Wymienienie

urzędu skarbowego w art. 635 § 2 i art. 655 § 1 k.p.c. interpretować zatem należy

tylko jako wskazanie stationis fisci Skarbu Państwa. W konsekwencji przyjął, że

urząd skarbowy jako państwowa jednostka organizacyjna w rozumieniu art. 67 § 2

k.p.c. nie ma samodzielnej pozycji w postępowaniu sądowym także w sprawach

wymienionych w art. 635 § 2 i art. 655 § 1 k.p.c. Stwierdzić zatem należy, że

podmioty niemające osobowości prawnej zajmują samodzielną pozycję w

postępowaniu sądowym tylko wtedy, gdy przepisy szczególne w sposób wyraźny

przyznają im zdolność sądową, w przeciwnym razie, jeśli są organami administracji

rządowej, występują jako stationes fisci Skarbu Państwa. Żaden przepis ustawy z

dnia 8 sierpnia 1996 r. nie przyznaje Ministrowi do spraw Skarbu Państwa zdolności

sądowej.

Zgodnie z art. 5c ust. 6 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r., do rozpatrywania

spraw wniesionych do sądu wskutek odwołania od rozstrzygnięcia Ministra do

spraw Skarbu Państwa stosuje się odpowiednio przepisy części pierwszej księgi

drugiej tytułu II działu IVa kodeksu postępowania cywilnego. Oznacza to stosowanie

przepisów o postępowaniu nieprocesowym dotyczących spraw z zakresu przepisów

o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa

państwowego (art. 691-6919

k.p.c.). W art. 6911

-6919

nie ma regulacji dotyczącej

składu sądu, należy zatem sięgnąć do odpowiedniego zastosowania art. 509 k.p.c.

Według tego przepisu – w brzmieniu obowiązującym w czasie orzekania przez Sąd

Okręgowy – w sprawach podlegających rozpoznaniu według przepisów o

postępowaniu nieprocesowym orzekał jeden sędzia bez udziału ławników, z

wyjątkiem spraw wymienionych w pkt 1-4. W art. 509 pkt 4 k.p.c. wymienione

zostały sprawy o rozstrzygnięcie sporu między radą pracowniczą przedsiębiorstwa

a dyrektorem przedsiębiorstwa albo między tymi organami a organem

założycielskim lub sprawującym nadzór nad przedsiębiorstwem.

Sąd Apelacyjny, odmawiając odpowiedniego zastosowania tego przepisu przy

orzekaniu w sprawie wniesionej do sądu na skutek odwołania od rozstrzygnięcia

Ministra do spraw Skarbu Państwa, uznał, że między tymi postępowaniami brak

podobieństwa podmiotowego, a ponadto ocenił, że przedmiot obu postępowań nie

jest do siebie zbliżony. Nie podzielając takiej oceny należy zwrócić uwagę, że

zgodnie z art. 46a ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach

państwowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.), do dokonania

czynności wymienionej w pkt 1-3, dotyczącej mienia przedsiębiorstwa, potrzebna

jest zgoda organu założycielskiego. Nie ulega wątpliwości, że regulacja ta jest

analogiczna do zawartej w ustawie z dnia 8 sierpnia 1996 r., zgodnie z którą

Minister do spraw Skarbu Państwa wyraża zgodę na dokonanie czynności prawnej,

na podstawie której Polska Akademia Nauk rozporządziła prawem użytkowania

wieczystego. W obu przypadkach chodzi o zgodę na dokonanie czynności

rozporządzającej mieniem państwowej osoby prawnej, a więc odpowiednio –

przedsiębiorstwa państwowego i Polskiej Akademii Nauk.

Wykładnia funkcjonalna art. 509 k.p.c. także dostarcza podstaw do uznania,

że w sprawie będącej przedmiotem rozpoznania w pierwszej instancji przez Sąd

Okręgowy sąd orzeka w składzie ławniczym. Sprawy z udziałem ławników zarówno

w postępowaniu nieprocesowym, jak i w procesie mają wspólny mianownik; są

sprawami o dużym znaczeniu społecznym i można w nich wykorzystać

doświadczenie życiowe, którym z założenia ławnicy powinni dysponować. Z tego

punktu widzenia różnicowanie obu kategorii spraw nie znajduje żadnego

uzasadnienia.

Z przytoczonych względów należało podjąć uchwałę, jak wyżej (art. 390 § 1

k.p.c.).