III CZP 51/06

Uchwała z dnia 4 sierpnia 2006 r., III CZP 51/06

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi dłużnika Sylwestra B. – właściciela firmy

Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Montażowego Budownictwa "P." o wznowienie

postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w

Katowicach z dnia 18 listopada 2003 r. wydanego w sprawie egzekucyjnej,

dotyczącym skargi dłużnika na czynności komornika przy Sądzie Rejonowym w T.,

podjęte w sprawie toczącej się z wniosku wierzyciela Przedsiębiorstwa Usługowo-

Handlowego "M.", sp. z o.o. w G., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 4 sierpnia 2006 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 9

marca 2006 r.:

"Czy w świetle art. 399 § 2 k.p.c. dopuszczalne jest złożenie skargi o

wznowienie postępowania w sprawie zakończonej postanowieniem nie

rozstrzygającym co do istoty sprawy, a w szczególności postanowieniem wydanym

w następstwie rozpoznania skargi na czynności komornika?"

podjął uchwałę:

Wznowienie postępowania na podstawie określonej w art. 4011

k.p.c. nie

jest dopuszczalne w razie zakończenia go postanowieniem wydanym po

rozpoznaniu zażalenia na postanowienie oddalające skargę na czynność

komornika dotyczącą ustalenia kosztów postępowania egzekucyjnego.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w związku ze

skargą o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem,

oddalającym zażalenie dłużnika na postanowienie Sądu pierwszej instancji, którym

oddalona została skarga na czynność komornika sądowego, polegająca na

ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego. Jako podstawę skargi o

wznowienie postępowania, określoną w art. 4011

k.p.c., dłużnik wskazał

okoliczność, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 2005 r., P

6/01 (OTK-A 2005, nr 5, poz. 50) art. 49 zdanie drugie ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 123, poz. 882 ze zm.), na

podstawie którego Sąd Okręgowy wydał postanowienie zaskarżone skargą o

wznowienie postępowania, został uznany za niezgodny z Konstytucją. Sąd

Okręgowy podniósł, że art. 399 § 2 k.p.c. budzi wątpliwości, czy możliwość

wznowienia postępowania na podstawie określonej w art. 4011

k.p.c. dotyczy tylko

postępowania zakończonego postanowieniem rozstrzygającym sprawę

merytorycznie, czy także postępowania zakończonego postanowieniem o innym

charakterze.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione przez Sąd Okręgowy zagadnienie prawne zostało

sformułowane zbyt szeroko, dotyczy bowiem dopuszczalności wznowienia

postępowania w sprawie zakończonej postanowieniem nierozstrzygającym co do

istoty sprawy, w szczególności postanowieniem wydanym po rozpoznaniu skargi na

czynności komornika. Rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przez Sąd Najwyższy

następuje jednakże tylko w takim zakresie, w jakim jest niezbędne dla

rozstrzygnięcia sprawy, w sprawie zaś chodzi w rzeczywistości o dopuszczalność

skargi o wznowienie postępowania od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej

instancji, wydanego w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu

pierwszej instancji, oddalające skargę na czynności komornika w postaci

postanowienia o ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego. Do tej zatem

kwestii będą ograniczone rozważania.

Przed wejściem w życie ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz.U. Nr 13, poz. 98 – dalej: „ustawa nowelizująca”), która dodała

art. 399 § 2 k.p.c., nie było wątpliwości, że skarga o wznowienie postępowania nie

była dopuszczalna od orzeczenia rozstrzygającego o kosztach postępowania

(rozpoznawczego i egzekucyjnego), a także od postanowienia wydanego w

postępowaniu egzekucyjnym. Pierwotne brzmienie art. 399 k.p.c. przesądzało, że

wznowienie postępowania mogło nastąpić w razie zakończenia go prawomocnym

wyrokiem. Dopuszczalne było również wznowienie postępowania w razie

zakończenia go prawomocnym nakazem zapłaty (art. 494 § 2 i art. 504 § 2 k.p.c.), a

w postępowaniu nieprocesowym – prawomocnym postanowieniem orzekającym co

do istoty sprawy (art. 399 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 524 k.p.c.). Ogólnie

rzecz ujmując, kodeks postępowania cywilnego dopuszczał skargę o wznowienie

postępowania tylko od prawomocnych kończących postępowanie orzeczeń

wydanych co do istoty sprawy (merytorycznych). Zasada ta nie zmieniła się po

wejściu w życie Konstytucji, której art. 190 ust. 4 przewidywał wznowienie

postępowania jako skutek orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny o niezgodności

aktu normatywnego, stanowiącego podstawę wydania prawomocnego orzeczenia

sądowego, z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą. Artykuł 4011

k.p.c.

kreował podstawę wznowienia nawiązującą do art. 190 ust. 4 Konstytucji, ale tylko

w zakresie orzeczeń co do istoty sprawy, określonych w art. 399 k.p.c.

Dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania jedynie od prawomocnych

orzeczeń co do istoty sprawy przesądzała, że skarga taka nie mogła być wniesiona

od postanowienia rozstrzygającego o kosztach procesu.

Zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie jednoznacznie przyjmowano także,

że skarga o wznowienie postępowania nie jest dopuszczalna w postępowaniu

egzekucyjnym, służy bowiem od orzeczeń korzystających z powagi rzeczy

osądzonej, a takiego przymiotu postanowienia wydane w postępowaniu

egzekucyjnym nie mają (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19

września 1938 r., C. II. 206/38, OSP 1939, poz. 85, z dnia 21 sierpnia 1947 r., C. I.

305/46, "Państwo i Prawo" 1948, nr 4, s. 98-99, z dnia 13 marca 1998 r., I CKN

760/97, nie publ., z dnia 31 marca 1999 r., I CKN 15/99, OSNC 1999, nr 9, poz. 164

lub z dnia 21 lipca 1999 r., II CKN 537/99, nie publ.).

Pod rządem art. 399 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w

życie ustawy nowelizującej nie było zatem możliwości wznowienia postępowania

zakończonego prawomocnym postanowieniem sądu w przedmiocie kosztów

postępowania egzekucyjnego, także w sytuacji, w której podstawą wznowienia były

okoliczności określone w art. 4011

k.p.c.

Artykuł 4011

k.p.c. został uznany za niezgodny z Konstytucją wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 października 2004 r., SK 1/04 (OTK-A Zb.Urz.

2004, nr 9, poz. 96). Za niezgodne z Konstytucją uznał Trybunał ograniczenie

wznowienia postępowania, w sytuacji określonej w art. 190 ust. 4 Konstytucji tylko

do postępowań zakończonych prawomocnym wyrokiem i pozostawienie poza tą

regulacją postępowań zakończonych prawomocnym postanowieniem kończącym

postępowanie. Ustawa nowelizująca, uwzględniając orzeczenie Trybunału

Konstytucyjnego, wprowadziła stosowne zmiany w kodeksie postępowania

cywilnego. Dodany został art. 399 § 2, zgodnie z którym na podstawie określonej w

art. 4011

postępowanie może być wznowione również w razie zakończenia go

postanowieniem, a w art. 4011

pojęcie „wyrok” zastąpiono pojęciem „orzeczenie”.

Ponadto wprowadzono art. 4161

, stanowiący, że w sprawie zakończonej

prawomocnym wyrokiem mogą być uchylane – przy odpowiednim stosowaniu

przepisów o wznowieniu postępowania – postanowienia niekończące postępowania

w sprawie, jeśli zostały wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez

Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową

międzynarodową lub ustawą. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 403 § 4, można też

żądać wznowienia postępowania, jeżeli na treść wyroku miało wpływ niekończące

postępowania postanowienie, uchylone następnie lub zmienione zgodnie z

art. 4161

. Ustawa nowelizacyjna wprowadziła także art. 359 § 2, w myśl którego

postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być zmieniane lub

uchylane, gdy zostały wydane na podstawie aktu normatywnego, uznanego przez

Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową

międzynarodową lub ustawą.

Postanowienie, o jakim mowa w sprawie, nie może być uchylone lub

zmienione na podstawie art. 4161

k.p.c., nie zostało bowiem wydane przed

wydaniem wyroku, co zresztą w postępowaniu egzekucyjnym w ogóle nie jest

możliwe. Z tego względu nie może być mowy o wznowieniu postępowania na

podstawie określonej w art. 403 § 4 k.p.c.

Pozostaje zatem do wyjaśnienia, czy art. 399 § 2 k.p.c., mówiąc o

dopuszczalności wznowienia postępowania zakończonego postanowieniem, ma na

względzie każde postępowanie, czy jedynie postępowanie w sprawie, a więc czy

chodzi o sprawę jako pewną całość poddaną pod osąd, zakończoną

postanowieniem merytorycznym, czy też także o związane z nią postępowania

uboczne, wpadkowe, zakończone rozstrzygającym je postanowieniem, niebędącym

jednak postanowieniem co do istoty sprawy.

W literaturze dotyczącej wykładni art. 399 § 2 k.p.c. dominuje stanowisko, że

przepis ten odnosi się tylko do wypadków zakończenia prawomocnym

postanowieniem postępowania w sprawie, a nie jakiegokolwiek postępowania.

Chodzi o merytoryczne postępowanie zakończone postanowieniem, np.

postanowieniem o odrzuceniu pozwu, umorzeniu postępowania lub odrzuceniu

apelacji. Stanowisko to należy podzielić, przemawiają bowiem za nim istotne

argumenty. Przede wszystkim, art. 399 § 2 k.p.c. nie może być odczytywany w

oderwaniu od § 1, skoro treść § 2 wyraźnie, przez użycie słowa „również”,

nawiązuje do § 1. W art. 399 § 1 k.p.c. jest mowa tylko o postępowaniu

zakończonym wyrokiem, niewątpliwie rozstrzygającym co do istoty sprawy, taki

charakter musi mieć więc również postanowienie, o jakim mowa w § 2.

Niezależnie od tego trzeba mieć na względzie, że art. 399 § 2 k.p.c. został

wprowadzony jednocześnie z art. 359 § 2, art. 403 § 4 i art. 4161

k.p.c. Zestawienie

tych przepisów wyraźnie wskazuje, że wolą ustawodawcy było zachowanie

istniejącego w postępowaniu cywilnym (por. art. 394 k.p.c.) podziału na

postanowienia kończące postępowanie w sprawie i postanowienia niemające

takiego charakteru; tych pierwszych dotyczy art. 399 § 2 k.p.c., a pozostałych – art.

359 § 2, art. 403 § 4 i art. 4161

k.p.c.

Postanowienie rozstrzygające o kosztach postępowania nie jest

postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie, choćby nawet było ostatnim,

jakie w sprawie wydano. Rozstrzyga ono jedynie kwestię uboczną, akcesoryjną

względem postępowania co do istoty sprawy, nie odnosząc się w ogóle do

rozstrzygnięcia sporu określonego treścią pozwu lub wniosku w postępowaniu

nieprocesowym. Jego treścią jest załatwienie między stronami sprawy kosztów

powstałych w toku postępowania, niezależnie od tego, czy jest to postępowanie

rozpoznawcze, czy egzekucyjne. Stanowisko takie ugruntowane jest zarówno w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w doktrynie postępowania cywilnego (por.

np. postanowienie z dnia 24 listopada 1965 r., III PR 22/65, OSPiKA 1966, nr 7-8,

poz. 174, uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 26 czerwca 1966 r., III PZP 16/66,

OSNCP 1966, nr 12, poz. 205, postanowienie z dnia 20 grudnia 1996 r., I CZ 30/96,

OSNC 1997, nr 3, poz. 34).

Powyższe argumenty przemawiają za udzieleniem negatywnej odpowiedzi na

przedstawione zagadnienie prawne. W tej sytuacji nie jest konieczne rozstrzyganie,

czy art. 399 § 2 k.p.c., przez odesłanie z art. 13 § 2 k.p.c., ma zastosowanie w

postępowaniu egzekucyjnym. (...)

Wobec powyższego orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).