III PK 42/06

Wyrok z dnia 9 sierpnia 2006 r.

III PK 42/06

Spółka składająca się z więcej niż jednego pracodawcy w rozumieniu art.

3 k.p. ma zdolność do zawarcia porozumienia zbiorowego (art. 9 § 1 k.p.).

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 sierpnia

2006 r. sprawy z powództwa Grażyny A. przeciwko Krajowej Spółce Cukrowej „P.C."

SA w T. Oddziałowi „C.S." w S.P. o odprawę pieniężną, na skutek skargi kasacyjnej

powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Siedlcach z dnia 13 grudnia 2005 r. [...]

o d d a l i ł skargę.

U z a s a d n i e n i e

Powódka Grażyna A. w sprawie przeciwko Krajowej Spółce Cukrowej „P.C.”

SA w T., Oddziałowi „C.S.” w S.P. o odprawę, wniosła skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 13 grudnia 2005 r.

Sąd pierwszej instancji zasądził na rzecz powódki sporną odprawę, a zaskar-

żonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił powództwo. Umowa o pracę z powódką zo-

stała rozwiązana na podstawie porozumienia stron z dnia 25 listopada 2003 r.

Przedmiotem sporu jest kwota stanowiąca różnicę między wypłaconą powódce od-

prawą przysługującą z programu dobrowolnych odejść a wyższą o ponad 50 tys. zł

odprawą przewidzianą w pakiecie socjalnym. Pakiet został „zawarty” przez Spółkę

„P.C.” w T. ze związkami zawodowymi 30 grudnia 2003 r. z mocą obowiązującą od

27 września tegoż roku. Powódka złożyła pozwanej oświadczenie o uchyleniu się od

skutków oświadczenia woli w przedmiocie rozwiązania umowy za porozumieniem

stron (art. 84 § 1 i art. 88 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Stwierdziła, że działała

pod wpływem błędu wynikającego stąd, że pracodawca nie poinformował jej o

2

uzgodnieniu dnia 27 września 2003 r. pakietu socjalnego przewidującego korzyst-

niejsze odprawy.

Oddalając powództwo Sąd Okręgowy przyjął, że powódka przy rozwiązaniu

umowy o pracę przez porozumienie stron nie działała pod wpływem błędu. Były jej

bowiem znane zasady rozwiązywania umowy o pracę i wysokość odprawy. Pozwana

nie była obowiązana do informowania powódki o niepodpisanym jeszcze pakiecie

socjalnym, a późniejsze wprowadzenie wyższych odpraw nie stanowi podstawy do

uchylenia się od skutków oświadczenia woli. Sąd podniósł także, iż pakiet socjalny

nie przewidywał odpraw w razie rozwiązania stosunku pracy w drodze porozumienia

stron.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie art. 84 § 1 k.c., polega-

jące na uznaniu, że błąd ogranicza się jedynie do wyobrażenia o dokonanej czynno-

ści i jej skutkach, nie oznacza zaś mylnego wyobrażenia o istniejącym stanie rzeczy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest bezzasadna. Celem powódki jest tylko uzyskanie wyż-

szej odprawy, a nie dalsze wykonywanie pracy u pozwanej. Zgodne z prawem uchy-

lenie się przez nią od skutków oświadczenia woli o rozwiązaniu umowy o pracę przez

porozumienie stron oznaczałoby, że stosunek pracy trwa nadal, a powódka nie sta-

wia się do pracy. Z ustaleń Sądów nie wynika, aby miała zamiar dalszego wykony-

wania pracy u pozwanej i nie została do niej dopuszczona. Nadto, skoro powódka

uważa, że uchyliła się od skutków oświadczenia woli o rozwiązaniu umowy o pracę w

drodze porozumienia stron, to powinna mieć świadomość, że stosunek pracy trwa

nadal i dlatego nie ma prawa do odprawy z tytułu jego rozwiązania. A niestawianie

się do pracy mogłoby stanowić podstawę do rozwiązania umowy bez wypowiedzenia

z jej winy (art. 52 § 1 pkt 1 k.p.).

Pakiet socjalny został „zawarty” dnia 30 grudnia 2003 r. z mocą obowiązującą

od dnia 27 września tegoż roku. Stosunek pracy powódki został więc rozwiązany w

czasie jego obowiązywania. Jest on źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 k.p.

jako porozumienie zbiorowe, które nie wymaga szczegółowego upoważnienia w

ustawie. Zagadnienie to jest kontrowersyjne. Należy jednak podzielić pogląd wyrażo-

ny w wyroku z dnia 6 lutego 2006 r., III PK 114/05 (jeszcze niepublikowanym), że na

podstawie art. 59 ust. 2 i 4 Konstytucji w związku z art. 9 § 1 k.p. porozumienie zbio-

3

rowe partnerów społecznych określające prawa i obowiązki stron stosunku pracy,

także zawarte bez „oparcia na ustawie”, jest źródłem prawa pracy. Umocowanie do

jego wydania wynika także z art. 20 Konstytucji, gdyż stanowi to „dialog i współpracę

partnerów społecznych”. Wynika ono też z art. 59 ust. 2 Konstytucji, który zapewnia

związkom zawodowym oraz pracodawcom i ich organizacjom prawo do zawierania

układów zbiorowych i innych porozumień. Porozumienie zbiorowe może działać z

mocą wsteczną, jeżeli nie jest to niekorzystne dla pracowników. Wynika to z art. 9

k.p. Nie jest to wprost wyrażone w tym przepisie, ale skoro nie może ono być dla

pracowników mniej korzystne niż ustawy i akty wykonawcze (art. 9 § 2 k.p.), a w ra-

zie zmiany układu zbiorowego korzystniejsze postanowienia wchodzą w życie z

mocy prawa, to wniosek ten wynika z wykładni systemowej. Stosowanie wobec po-

wódki pakietu przewidującego wyższą odprawę nie oznacza, iż nabyła ona do niej

prawo. Inne są bowiem przesłanki nabycia prawa do odprawy z programu dobrowol-

nych odejść, a inne z pakietu socjalnego.

Przepis § 9 lit. d pakietu wyłącza prawo do odprawy w nim przewidzianej dla

pracowników, z którymi rozwiązano umowę o pracę za porozumieniem stron, o ile

strony przewidziały odprawy. Rozwiązując umowę strony nie przewidziały dla po-

wódki prawa do tej odprawy.

Pakiet socjalny został „zawarty” przez związki zawodowe z Krajową Spółką

Cukrową SA w T. Stroną tego porozumienia nie był więc pracodawca powódki, to jest

stanowiąca Oddział tej Spółki Cukrownia S. Mimo to pozwany Oddział nie kwestio-

nował mocy obowiązującej tego pakietu, a także oba Sądy przyjęły za oczywiste, że

pakiet obowiązuje. Jest to pogląd słuszny i oparty na podstawowych zasadach

prawa. Oddział spółki nie ma własnego majątku, stanowi on w całości majątek spółki.

W sprawach cywilnych, rozumianych szeroko, oddział może działać samodzielnie

tylko w granicach upoważnienia udzielonego mu przez spółkę, chyba że przepisy

szczególne dają mu taką możliwość. Do tych przepisów szczególnych należy zali-

czyć art. 3 k.p., który stanowi, że pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby

nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one

pracowników. Na podstawie art. 31

§ 1 k.p. za pracodawcę będącym jednostką orga-

nizacyjną czynności z zakresu prawa pracy dokonuje osoba lub organ zarządzający

tą jednostką albo inna wyznaczona do tego osoba. Na podstawie tych przepisów, a

także wcześniejszych, Sąd Najwyższy jednolicie przyjmuje, że przymiot pracodawcy

ma jednostka organizacyjna stosownie wyodrębniona organizacyjnie i finansowo bę-

4

dąca częścią osoby prawnej. W orzeczeniach dotyczących indywidualnego prawa

pracy przyjął więc organizacyjną, a nie majątkową koncepcję pracodawcy.

Natomiast w odniesieniu do zbiorowego prawa pracy - w szczególności co do

zawierania porozumień zbiorowych (art. 9 k.p.) - wyraźnie rysuje się koncepcja pra-

codawcy w ujęciu majątkowym. Trzeba tu wskazać na uchwałę składu siedmiu sę-

dziów Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2001 r., III ZP 25/00 (OSNAPiUS 2002 nr 6,

poz. 134), w której stwierdzono, że Pakt Gwarancji Pracowniczych zawarty w dniu 23

grudnia 1996 r. pomiędzy ogólnopolskimi organizacjami związkowymi działającymi w

PKP a zarządem PKP w sprawie warunków realizacji II etapu restrukturyzacji przed-

siębiorstwa PKP jest źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. W uzasadnie-

niu tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, że wprawdzie to nie poszczególni praco-

dawcy (to jest jednostki organizacyjne PKP) zawarli to porozumienie, ale niewątpliwie

zarząd PKP działał w imieniu i na rzecz poszczególnych pracodawców, a więc był

organem zarządzającym w rozumieniu art. 31

k.p.

Późniejsze orzecznictwo dotyczące strony pracodawczej w porozumieniach

zbiorowych poszło znacznie dalej, przyjmując, że ten podmiot, który ma władzę eko-

nomiczną, jest uprawniony do zawarcia porozumienia zbiorowego. W tezie pierwszej

wyroku z dnia 12 sierpnia 2004 r., III PK 38/04 (OSNP 2005 nr 4, poz. 55), Sąd Naj-

wyższy stwierdził, że pakt gwarancji pracowniczych zawarty przez zakładowe organi-

zacje związkowe przedsiębiorstwa państwowego wnoszonego jako aport do spółki z

o.o. z inwestorem będącym następnie większościowym udziałowcem tej spółki jest

źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. i wiąże tę spółkę jako pracodawcę.

Co do zasady pogląd ten został zaaprobowany w uchwale składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2006 r., III PZP 2/06 (jeszcze nieopublikowanej),

według której postanowienia porozumienia zbiorowego w sprawie gwarancji socjal-

nych, pracowniczych i związkowych, zawartego w procesie prywatyzacji pośredniej

(art. 1 ust. 2 pkt 1 i 1a oraz art. 31a-35 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercja-

lizacji i prywatyzacji, jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 ze zm.) między

związkami zawodowymi działającymi u pracodawcy a spółką handlową, która po na-

byciu akcji stała się spółką dominującą nad spółką zależną będącą pracodawcą, są

przepisami prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p.

Poglądy te należy zaaprobować przede wszystkim z uwagi na dwie pryncy-

pialne zasady porządku prawnego. Po pierwsze, umów należy dotrzymywać. Po dru-

gie, prawo należy tak stosować, aby regulowało ono rzeczywiste stosunki społeczne.

5

Przyjęcie, że tylko oddział spółki może zawrzeć porozumienie zbiorowe oznaczałoby

zbyt daleko posuniętą fikcję. Oddział nie ma bowiem własnego majątku, a jego wła-

dze są zależne od organów spółki. W rzeczywistości decyzje co do treści porozumie-

nia zbiorowego podejmowane są więc przez organy spółki, chyba że przekazała to

uprawnienie władzom oddziału spółki. Wynika stąd, że porozumienie zbiorowe doty-

czące pracowników oddziału spółki ze strony pracodawczej może być zawarte przez

organ spółki lub osoby zarządzające tym oddziałem.

Za dopuszczalnością zawarcia przez spółkę porozumienia zbiorowego wiążą-

cego oddziały będące pracodawcą w indywidualnym prawie pracy (art. 3 k.p.) prze-

mawia też art. 24128

§ 1 k.p. Stanowi on, że zakładowy układ zbiorowy pracy może

obejmować więcej niż jednego pracodawcę, jeżeli pracodawcy ci wchodzą w skład

tej samej osoby prawnej, przy czym, jak pośrednio wynika z art. 24128

§ 2 pkt 1 k.p.

układ zawiera właściwy organ osoby prawnej. Odpowiednio stosuje się to do jed-

nostki nieposiadającej osobowości prawnej, w skład której wchodzi więcej niż jeden

pracodawca (art. 24128

§ 6 k.p.). Ponieważ Kodeks pracy, poza wprowadzeniem in-

stytucji porozumień zbiorowych (art. 9), nie zawiera innych regulacji ich dotyczących,

to należy odpowiednio stosować przepisy o układach zbiorowych, które też są poro-

zumieniem zawieranym przez partnerów społecznych.

Z tych względów na podstawie art. 39814

k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

========================================