III CZP 60/06

Uchwała z dnia 23 sierpnia 2006 r., III CZP 60/06

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Sędzia SN Iwona Koper

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gminy Miejskiej W. przeciwko "C.N.",

sp. z o.o. w S. o ustalenie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 23 sierpnia 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Apelacyjny w Katowicach postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2006 r.:

"Czy w następstwie zrzeczenia się przez użytkownika wieczystego

niebędącego państwową lub samorządową osobą prawną prawa użytkowania

wieczystego gruntu będącego własnością Skarbu Państwa prawo wieczystego

użytkowania wygasa, czy też właściwa gmina, na podstawie art. 179 § 2 k.c. w

związku z art. 237 k.c., staje się użytkownikiem wieczystym tej nieruchomości;

czy w przypadku uznania, że w wyniku zrzeczenia się prawa użytkowania

wieczystego gruntu gmina staje się z mocy prawa (art. 179 § 2 k.c.) jego

wieczystym użytkownikiem zachodzi w sprawie o ustalenie istnienia tego prawa

współuczestnictwo konieczne Skarbu Państwa po stronie pozwanej (art. 72 § 2

k.c.)?"

podjął uchwałę:

Zrzeczenie się prawa użytkowania wieczystego powoduje jego

wygaśnięcie.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne

dotyczące skutków zrzeczenia się przez użytkownika wieczystego przysługującego

mu prawa, wskazując, że problem dopuszczalności zrzeczenia się użytkowania

wieczystego istniał od chwili wprowadzenia tej instytucji do polskiego systemu

prawnego. W doktrynie większość opowiedziała się za taką dopuszczalnością, takie

stanowisko było także zajmowane w orzecznictwie (np. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 28 września 1992 r., III CZP 89/92, OSNCP 1993, nr 4, poz. 53). Zdaniem

Sądu Apelacyjnego, nie budzi wątpliwości dopuszczalność zrzeczenia się

użytkowania wieczystego, powstaje jednak wątpliwość, jakie skutki pociąga za sobą

dokonane zrzeczenie. Rozstrzygnięcia wymaga kwestia, czy należy w drodze

analogii zastosować art. 179 k.c., określający skutki zrzeczenia się własności

nieruchomości, czy art. 246 § 1 k.c., dotyczący skutków zrzeczenia się

ograniczonego prawa rzeczowego. W doktrynie i w orzecznictwie prezentowane są

rozbieżne stanowiska. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu

było już analizowane w uchwale z dnia 19 maja 2006 r., III CZP 26/06 (OSNC 2007,

nr 3, poz. 39), w której Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że zrzeczenie się przez

osobę fizyczną prawa użytkowania wieczystego powoduje wygaśnięcie tego prawa.

Skład orzekający w niniejszej sprawie pogląd ten podziela, podobnie jak obszerny

wywód prawny zawarty w uzasadnieniu. Nie odnosząc się zatem do kwestii

poddanych już analizie, należy przypomnieć, że rozstrzygnięcie zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Katowicach wymaga w

pierwszej kolejności odniesienia się do kwestii dopuszczalności zrzeczenia się

prawa użytkowania wieczystego.

System prawny reguluje tryb zrzeczenia się przez uprawnionego

przysługujących mu praw rzeczowych; przewidziana została możliwość zrzeczenia

się własności rzeczy ruchomej przez jej porzucenie (art. 180 k.c.). Rzecz ruchoma

porzucona w zamiarze wyzbycia się własności staje się rzeczą niczyją, której

własność może zostać nabyta przez objęcie jej w posiadanie samoistne (art. 181

k.c.). Odmiennie została uregulowana możliwość wyzbycia się przez właściciela

prawa do nieruchomości. Ze względu na znaczenie tego rodzaju rzeczy, wyzbycie

się jej własności przez właściciela nie powoduje wygaśnięcia prawa. Zgodnie z art.

179 k.c., wyzbycie się własności nieruchomości jest możliwe w drodze złożenia

jednostronnej czynności prawnej, której skutkiem jest utrata własności przez

dotychczasowego właściciela i jej nabycie przez inny podmiot. Wprawdzie obecnie

art. 179 k.c. stracił, z dniem 15 lipca 2006 r., moc obowiązującą zgodnie z treścią

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 marca 2005 r., K 9/04 (OTK-A Zb.Urz.

2005, nr 3, poz. 24), jednak – uwzględniając datę złożenia oświadczenia przez

uprawnionego w okolicznościach niniejszej sprawy, przy rozpoznawaniu której

powstało zagadnienie prawne (18 listopada 2004 r.) – kwestia ta ma mniejsze

znaczenie.

Prawo przewiduje także możliwość zrzeczenia się ograniczonego prawa

rzeczowego. Zgodnie z art. 246 k.c., uprawniony może zrzec się ograniczonego

prawa rzeczowego, składając oświadczenie właścicielowi rzeczy obciążonej i prawo

to wygasa. Jeżeli jednak było ono ujawnione w księdze wieczystej, do wygaśnięcia

potrzebne jest wykreślenie prawa z księgi wieczystej. Wygaśnięcie ograniczonego

prawa rzeczowego jako konsekwencja jego zrzeczenia się przez uprawnionego jest

w sposób oczywisty związane ze sposobem, w jaki ustawodawca uregulował treść

prawa własności (por. art. 140 k.c.). Odpadnięcie ograniczenia prawa własności

pociąga za sobą poszerzenie granic treści prawa przysługującego właścicielowi.

Zrzeczenie się ograniczonego prawa rzeczowego, a więc prawa na rzeczy cudzej,

oznacza powrót granic prawa własności do „stanu pierwotnego", a więc sprzed jego

ograniczenia spowodowanego powstaniem ograniczonego prawa rzeczowego.

W takim stanie prawnym trudno znaleźć argumenty przemawiające za

niedopuszczalnością zrzeczenia się prawa użytkowania wieczystego, jest to

bowiem prawo rzeczowe kumulujące cechy właściwe zarówno własności (por. art.

140 i 233 k.c.), jak i prawom rzeczowym ograniczonym. Jeżeli zatem system

prawny dopuszcza możliwość zrzeczenia się prawa własności i ograniczonych praw

rzeczowych, dla wyłączenia dopuszczalności zrzeczenia się prawa użytkowania

wieczystego niezbędny byłby przepis ustawy.

Założenie, że system prawny dopuszcza możliwość zrzeczenia się

użytkowania wieczystego, nie rozstrzyga skutków zrzeczenia. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego prezentowane były rozbieżne stanowiska, podobnie jak w

doktrynie. Odrębnie należy odnotować stanowisko Trybunału Konstytucyjnego,

który w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 marca 2005 r., K 9/04, opowiedział się za

analogicznym stosowaniem do użytkowania wieczystego art. 246 § 1 zdanie

pierwsze k.c.

Poglądy Trybunału Konstytucyjnego mają szczególne znaczenie dla

rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, znalazły one zresztą już odzwierciedlenie w

orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. postanowienie z dnia 24 sierpnia 2005 r.,

II CK 34/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 125). Przypomnieć należy, że użytkowanie

wieczyste, mimo cech bliskich własności nieruchomości, wykazuje istotne

podobieństwo z prawami rzeczowymi ograniczonymi – jest prawem na rzeczy

cudzej. Zastosowanie zatem art. 246 k.c. bardziej odpowiada istocie użytkowania

wieczystego, którego celem jest uzyskanie korzyści przez uprawnionego kosztem

właściciela nieruchomości.

W wypadku analogicznego stosowania art. 179 k.c. powstawałaby sytuacja, w

której, mimo zrzeczenia się prawa ustanowionego na gruncie Skarbu Państwa,

użytkowanie wieczyste istniałoby nadal, tyle że przysługiwałoby gminie właściwej ze

względu na miejsce położenia nieruchomości. Swoboda zrzekania się użytkowania

wieczystego byłaby realizowana kosztem gminy, przymusowego beneficjenta

dokonanej czynności. Ponadto powstałaby zróżnicowana sytuacja w zależności od

tego, czy użytkowanie wieczyste obciąża grunt skarbowy czy samorządowy. W

razie zrzeczenia się użytkowania wieczystego ustanowionego na gruncie

stanowiącym własność gminy, Skarb Państwa nie nabywałby tego prawa, gdyż

wygasałoby ono wskutek konfuzji. W razie zrzeczenia się użytkowania wieczystego

ustanowionego na gruncie Skarbu Państwa, prawo to nie wygasałoby – nabywałaby

je gmina.

Lepszym rozwiązaniem, nieprowadzącym do wskazanej dysharmonii, jest

stosowanie art. 246 k.c. Przepis ten jest dostosowany do zrzeczenia się

użytkowania wieczystego jako prawa na rzeczy cudzej, wynika z niego jedynie, że

oświadczenie o zrzeczeniu się prawa powinno zostać skierowane do gminy lub do

Skarbu Państwa, w zależności od tego, na jakim gruncie zostało ustanowione

użytkowanie wieczyste.

Przyjęciu prezentowanego rozstrzygnięcia nie sprzeciwia się fakt, że zwykle

zrzeczeniu się prawa użytkowania wieczystego towarzyszy utrata własności

budynków i innych budowli wzniesionych na użytkowanym gruncie, prawo

własności budynków stanowi bowiem prawo związane z użytkowaniem wieczystym

(art. 235 § 2 k.c.) i jako takie dzieli los prawny prawa głównego. Podobnie należy

odnieść się do skutku w postaci wygaśnięcia obciążeń użytkowania wieczystego.

Zgodnie z art. 241 k.c., wraz z wygaśnięciem użytkowania wieczystego wygasają

ustanowione na nim obciążenia, a ochrona interesów osób trzecich, na których

rzecz obciążenia te zostały ustanowione, może być realizowana w drodze

zastosowania innych przepisów. Otwarta pozostaje także możliwość zastosowania

do oświadczenia użytkownika wieczystego art. 58 k.c.

Ze względu na to, że użytkowanie wieczyste gruntu musi być ujawnione w

księdze wieczystej (wpis ma charakter konstytutywny), do wygaśnięcia tego prawa

niezbędne jest jego wykreślenie z księgi wieczystej (zob. art. 246 § 2 k.c.). Takie

rozwiązanie jest istotne dla zapewnienia bezpieczeństwa obrotu, a także zapewnia

jasność sytuacji prawnej właściciela. W razie analogicznego stosowania art. 179

k.c. mogłoby natomiast dojść do niekorzystnej dla bezpieczeństwa obrotu sytuacji,

w której treść księgi wieczystej nie odzwierciedla rzeczywistego stanu prawnego

nieruchomości.

W jednej kwestii niezbędne jest natomiast sięgnięcie do analogicznego

stosowania art. 179 § 1 zdanie pierwsze k.c. Oświadczenie użytkownika

wieczystego o zrzeczeniu się przysługującego mu prawa musi zostać złożone w

formie aktu notarialnego; skoro taka forma szczególna musi być zachowana do

ustanowienia i przeniesienia użytkowania wieczystego (art. 158 w związku z art.

234 i 237 k.c.), to również jego zrzeczenie się musi zostać dokonane z

zachowaniem formy szczególnej. Taki pogląd został już wypowiedziany w uchwale

Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2006 r., III CZP 26/06, oraz w postanowieniu

Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2005 r., II CK 34/05. Stanowisko to należy

podzielić, mimo że w rezultacie do zrzeczenia się użytkowania wieczystego w

drodze analogii znajdą zastosowanie dwa przepisy regulujące zrzeczenie się

różnych praw. Taki zabieg stanowi jednak konsekwencję ukształtowania przez

ustawodawcę użytkowania wieczystego jako prawa łączącego w sobie cechy

charakterystyczne zarówno prawa własności, jak i ograniczonych praw rzeczowych.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).