I UK 53/06

Sygn. akt I UK 53/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 września 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)

SSN Herbert Szurgacz

w sprawie z odwołania A. B.

przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziałowi

Regionalnemu w O.

o ustalenie istnienia ubezpieczenia społecznego rolników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 września 2006 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 września 2005 r., sygn. akt (...),

uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację wnioskodawcy A. B.

od wyroku Sądu Okręgowego w K.- Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 29 marca 2004 r., (...).

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K.- Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 29

marca 2004 r., oddalił odwołanie A. B. od decyzji organu rentowego - Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalnego w O.,

stwierdzającej ustanie w stosunku do odwołującego się, poczynając od 1 stycznia

2003 r., rolniczego ubezpieczenia społecznego. W uzasadnieniu decyzji organ

rentowy stwierdził, że wyłączenie wspólników spółek jawnych z ubezpieczenia

społecznego rolników nastąpiło z mocy prawa od 1 stycznia 2003 r. w związku z

dodaniem punktu 4 w art. 8 ust. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) przez ustawę z dnia 18

grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o

zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074).

Oddalenie odwołania poprzedziło dokonanie przez Sąd Okręgowy ustaleń,

że ubezpieczony A. B. posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 53,91 ha (65,08

ha przeliczeniowych). W 1997 r. złożył oświadczenie, że chce podlegać

ubezpieczeniu rolniczemu, pomimo prowadzenia działalności gospodarczej w

formie spółki cywilnej. Spółka ta od 10 grudnia 2001 r. uległa przekształceniu w

spółkę jawną. Sąd ustalił, że wnioskodawca w 2001 r. rozszerzył działalność

gospodarczą, w wyniku czego prowadził kilka rodzajów działalności pozarolniczej -

jako wspólnik spółki jawnej i jako przedsiębiorca na podstawie przepisów o

działalności gospodarczej. O wszelkich zmianach w zakresie prowadzonej

działalności pozarolniczej ubezpieczony powinien był informować organ rentowy.

Tymczasem, o fakcie prowadzenia przez ubezpieczonego kilku rodzajów

działalności gospodarczej organ rentowy dowiedział się w sierpniu 2003 r.,

dokonując we własnym zakresie kontroli osób prowadzących działalność

gospodarczą.

Sąd Okręgowy stwierdził, że - na skutek zmiany ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych - 1 stycznia 2003 r. wszedł w życie art. 8 ust. 6 pkt 4

ustawy, zgodnie z którym za osobę prowadzącą działalność gospodarczą uważa

się wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz

wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej. Skoro wnioskodawca, po

3

zmianie przepisów, od 1 stycznia 2003 r. prowadził kilka rodzajów działalności

gospodarczej na różnych podstawach, to chcąc dokonać wyboru ubezpieczenia

społecznego zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

powinien był wystąpić do organu rentowego ze stosownym wnioskiem.

Apelację od powyższego wyroku wniósł ubezpieczony, domagając się

ponownego rozpoznania sprawy z uwagi na błędy, jakie popełnił Sąd Okręgowy

przy dokonywaniu ustaleń faktycznych. Apelujący podniósł, że spółka cywilna,

której był wspólnikiem, uległa przekształceniu w spółkę jawną 8 lutego 2002 r., przy

czym od 1 stycznia 2001 r. nie podejmował on żadnej nowej działalności

gospodarczej, a dokonany z tą datą wpis do ewidencji działalności gospodarczej

wynikał ze zmiany przepisów, które wymagały odrębnego zarejestrowania

wszystkich wspólników spółki cywilnej jako przedsiębiorców. Natomiast dodatkową

działalność gospodarczą - usługi ciągnikiem rolniczym dla ludności - podjął od 25

września 2003 r. i jest to działalność w małym zakresie. Apelujący twierdził, że na

podstawie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników mógł dokonać

wyboru sposobu ubezpieczenia.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń wyrokiem z 21 września 2005 r.,

zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego i poprzedzającą go decyzję Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalnego w O. i ustalił, że

wnioskodawca A. B. po 1 stycznia 2003 r. podlega w pełnym zakresie

ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 12 września

1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. Nr 124,

poz. 585) rolnik, który w dniu wejścia w życie tej ustawy podlega innemu

ubezpieczeniu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej nie będąc

pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym, a spełnia inne warunki

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w pełnym

zakresie, może złożyć Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych lub Kasie Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego oświadczenie, że chce podlegać temu ubezpieczeniu

z wyłączeniem innego ubezpieczenia społecznego. Wnioskodawca złożył w 1997 r.

oświadczenie, że chce podlegać ubezpieczeniu rolniczemu i w związku z tym

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał 4 sierpnia 1997 r. decyzję wyłączającą go

4

z powszechnego ubezpieczenia społecznego, pomimo prowadzenia przez niego

działalności gospodarczej. Stan taki - podleganie wnioskodawcy ubezpieczeniu

rolniczemu pomimo równoczesnego prowadzenia działalności pozarolniczej - trwał

nieprzerwanie do września 2003 r., kiedy to wnioskodawca dodatkowo

zarejestrował działalność pozarolniczą polegającą na wykonywaniu usług

ciągnikiem rolniczym. Według Sądu Apelacyjnego, nie mają żadnego znaczenia dla

sposobu rozstrzygnięcia sprawy wcześniejsze odrębne zarejestrowanie działalności

wspólników spółki cywilnej jako przedsiębiorców, a następnie przekształcenie spółki

cywilnej w spółkę jawną. Sytuacji prawnej wnioskodawcy w zakresie podlegania

ubezpieczeniu społecznemu nie zmieniła nowelizacja art. 8 ust. 6 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, która sprecyzowała definicję osoby

prowadzącej działalność pozarolniczą. Zgodnie z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy, na który

powołał się zarówno organ rentowy, jak i Sąd Okręgowy, wspólnik spółki jawnej jest

uważany za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność. Wnioskodawca przez

cały czas był uważany za osobę prowadzącą taką działalność, chociaż - będąc

także rolnikiem - podlegał ubezpieczeniu rolniczemu. W ocenie Sądu Apelacyjnego,

wskazany przez Sąd Okręgowy art. 9 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych nie ma bezpośredniego związku ze sprawą, skoro dotyczy on zbiegu

kilku tytułów ubezpieczenia społecznego, takich jak prowadzenie działalności

nakładczej, zatrudnienie na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia,

prowadzenie działalności gospodarczej, sprawowanie funkcji posła lub senatora

albo duchownego. W przypadku wnioskodawcy zbieg taki nie występuje, gdyż

spośród wymienionych tytułów ubezpieczenia dotyczy go jedynie prowadzenie

działalności pozarolniczej. Przedmiotem sporu w rozpoznawanej sprawie było

rozstrzygnięcie, czy poczynając od 1 stycznia 2003 r. wnioskodawca, który jest

rolnikiem i równocześnie prowadzi działalność pozarolniczą będąc wspólnikiem

spółki jawnej, utracił prawo do pozostawania w ubezpieczeniu rolniczym. W ocenie

Sądu Apelacyjnego, żaden z przepisów wskazanych w zaskarżonej decyzji organu

rentowego lub w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie daje podstawy do

przyjęcia, że z tą datą wnioskodawca podlegał wyłącznie ubezpieczeniu

społecznemu jako osoba prowadząca działalność gospodarczą. Sytuacja

wnioskodawcy nie uległa także zmianie po rozpoczęciu przez niego dodatkowej

5

działalności gospodarczej we wrześniu 2003 r. Jest to bowiem ciągle ten sam tytuł

ubezpieczenia: prowadzenie działalności pozarolniczej. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, istotne zmiany przyniosła dopiero nowelizacja – ze skutkiem od 2

maja 2004 r. - art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Skoro zatem

od 1 stycznia 2003 r. aż do nowelizacji art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników wnioskodawca spełniał wszystkie warunki do zachowania ubezpieczenia

rolniczego - przy równoczesnym prowadzeniu działalności gospodarczej – istniały

podstawy do uwzględnienia jego odwołania.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany organ

rentowy, zaskarżając wyrok ten w całości. Skargę kasacyjną oparto na podstawie

naruszenia przepisów prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 6

ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137 poz. 887 ze zm.) oraz art. 5a

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), polegające na przyjęciu przez Sąd

drugiej instancji, że wspólnik spółki jawnej po 1 stycznia 2003 r. objęty jest nadal

ubezpieczeniem społecznym rolników na podstawie swobody wyboru

ubezpieczenia i tym samym nie następuje jego wyłączenie z ubezpieczenia

społecznego rolników z mocy ustawy.

Jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie skargi kasacyjnej skarżący

wskazał istotne zagadnienie prawne dotyczące wykładni przepisów regulujących

podmiotowy zakres wyłączenia ustawowego z ubezpieczenia społecznego rolników

po 1 stycznia 2003 r. oraz występujące w tej kwestii istotne rozbieżności w

orzecznictwie sądów.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie odwołania

wnioskodawcy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Występujące w sprawie zagadnienie prawne, dotyczące podmiotowego

ustawowego wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników po 1 stycznia 2003

r., stanowiło źródło rozbieżności w orzecznictwie sądowym. Rozbieżności te

6

usunęła jednak, rozstrzygając występujący również w rozpoznawanej sprawie

problem prawny, uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 22 lutego

2006 r., I UZP 4/05 (OSNP z 2006 r. nr 19-20, poz. 304). Zgodnie z tezą tej

uchwały, rolnik prowadzący gospodarstwo rolne oraz pozarolniczą działalność jako

wspólnik spółki jawnej nie korzysta po 1 stycznia 2003 r. z prawa wyboru rolniczego

tytułu ubezpieczenia społecznego dokonanego na podstawie art. 5a ustawy z dnia

20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z

1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) oraz art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o

zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 24, poz. 585) i od

tej daty podlega ubezpieczeniu społecznemu jako osoba prowadząca pozarolniczą

działalność (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. Nr 137, poz. 887

ze zm.).

Spór w rozpoznawanej sprawie, jak też w sprawie, w której wydana została

powyższa uchwała Sądu Najwyższego, dotyczył interpretacji art. 5a ustawy z 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4

ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w

brzmieniu obowiązującym w czasie ocenianych zdarzeń i w dacie podjęcia przez

organ rentowy zaskarżonej decyzji.

Pierwszy z tych przepisów – art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników (w brzmieniu obowiązującym do 1 maja 2004 r.) - stanowił, że rolnik lub

domownik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy,

nieprzerwanie co najmniej 1 rok, podejmuje pozarolniczą działalność gospodarczą

nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym, podlega nadal

temu ubezpieczeniu; przy czym rolnik lub domownik może podlegać innemu

ubezpieczeniu społecznemu wówczas, gdy złoży Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych lub Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenie, że

chce podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej

działalności gospodarczej, o ile spełnia w tym zakresie warunki określone w

odrębnych przepisach. Z kolei drugi z tych przepisów - art. 8 ust. 6 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia

2003 r.) - przewiduje, że za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się:

7

1) osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie

przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych, 2)

twórcę i artystę, 3) osobę prowadzącą działalność w zakresie wolnego zawodu, 4)

wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz

wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej. Przepis art. 8 ust. 6

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ma przy tym związek z art. 6 ust. 1 pkt

5 tej ustawy, zgodnie z którym obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej

są osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz osobami z nimi

współpracującymi.

Przytoczona treść relewantnych przepisów pozwala na stwierdzenie, że

pierwszy z nich posługuje się pojęciem osoby (będącej rolnikiem) “podejmującej

pozarolniczą działalność gospodarczą”, drugi natomiast pojęciem “osoby

prowadzącej pozarolniczą działalność”, przy czym to ostatnie pojęcie obejmuje

także “osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie

przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych” (art. 8

ust. 6 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) oraz “wspólników spółki

jawnej” (art. 8 ust. 6 pkt 4 tej ustawy) jako kategorię odrębną od kategorii “osób

prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o

działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych”, skoro ustawodawca

dokonuje wyraźnego rozróżnienia między “osobami prowadzącymi pozarolniczą

działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub

innych przepisów szczególnych” (art. 8 ust. 6 pkt 1) oraz “wspólnikami spółki

jawnej” (art. 8 ust. 6 pkt 4).

W przedstawionym stanie normatywnym oceny wymagało, czy

wnioskodawca (ubezpieczony) będący jednocześnie rolnikiem (posiadającym i

prowadzącym gospodarstwo rolne) z chwilą uzyskania statusu prawnego wspólnika

spółki jawnej mógł nadal podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników (na

podstawie art. 5a zdanie pierwsze ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników),

czy też z mocy prawa – jako osoba podejmująca pozarolniczą działalność w

rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (a

ściślej: jako osoba podejmująca działalność pozarolniczą, która jednocześnie nie

8

była pozarolniczą działalnością gospodarczą prowadzoną na podstawie przepisów

o działalności gospodarczej) – podlegał obowiązkowo powszechnemu

ubezpieczeniu społecznemu (zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych).

Podstawowe znaczenie miało rozstrzygnięcie zagadnienia, jaki jest zakres

znaczeniowy użytych w podlegających wykładni przepisach (art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 8 ust. 6 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) pojęć “osoba podejmująca

pozarolniczą działalność gospodarczą” oraz “osoba prowadząca pozarolniczą

działalność” (która nie jest przy tym jednocześnie pozarolniczą działalnością

gospodarczą).

Wspólnik spółki jawnej jest uznawany za osobę prowadzącą pozarolniczą

działalność na mocy art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, jednak nie jest osobą prowadzącą pozarolniczą działalność

gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej (w odniesieniu

do podlegającego ocenie prawnej stanu faktycznego – na podstawie art. 2 ustawy z

dnia 19 listopada 1999 r. Prawo działalności gospodarczej), gdyż taką osobą jest

spółka jawna, a nie jej wspólnik. Zgodnie z art. 2 ustawy Prawo działalności

gospodarczej, działalność gospodarczą w rozumieniu tej ustawy prowadzi

przedsiębiorca, a przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy jest osoba fizyczna, osoba

prawna oraz niemająca osobowości prawnej spółka prawa handlowego, która

zawodowo we własnym imieniu podejmuje i wykonuje działalność gospodarczą; za

przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie

wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. Przytoczona definicja

przedsiębiorcy w konfrontacji z pojęciem “osoby prowadzącej pozarolniczą

działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej” (w

rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) albo

“osoby podejmującej pozarolniczą działalność gospodarczą” (według art. 5a ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników) wyklucza z kręgu osób podejmujących lub

prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o

działalności gospodarczej wspólnika spółki jawnej, ponieważ to nie on, lecz spółka

jawna, której jest wspólnikiem, prowadzi zawodowo we własnym imieniu

9

działalność gospodarczą.

Z powyższych rozważań wynika, że wnioskodawca A. B. mógł być uznany

za przedsiębiorcę dopóty, dopóki był wspólnikiem spółki cywilnej (pozwalał na to

art. 2 ust. 3 Prawa działalności gospodarczej). Z chwilą przekształcenia

prowadzonej przez niego spółki cywilnej w spółkę jawną i zarejestrowania spółki

jawnej w Krajowym Rejestrze Sądowym wnioskodawca utracił jako osoba fizyczna

status przedsiębiorcy (osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą

we własnym imieniu), ponieważ przedsiębiorcą (osobą prowadzącą pozarolniczą

działalność gospodarczą we własnym imieniu) stała się spółka jawna. Z tą chwilą

wnioskodawca przestał podlegać wynikającemu z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników dobrodziejstwu kontynuowania ubezpieczenia w systemie

ubezpieczenia społecznego rolników (ze względu na jednoczesny status prawny

rolnika posiadającego i prowadzącego gospodarstwo rolne) i zaczął podlegać

powszechnemu systemowi ubezpieczenia społecznego.

Wspólnicy spółki jawnej, jako osoby prowadzące pozarolniczą działalność w

rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, od 1

stycznia 2003 r. podlegają obowiązkowi ubezpieczenia na podstawie ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych i nie przysługuje im prawo wyboru

ubezpieczenia, jakie przysługuje rolnikom podejmującym prowadzenie

pozarolniczej działalności gospodarczej.

Organ rentowy - Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział

Regionalny w O. - prawidłowo stwierdził w stosunku do ubezpieczonego A. B.

ustanie ubezpieczenia społecznego rolników z mocy ustawy, z uwagi na wyłączenie

wspólników spółek jawnych z ubezpieczenia społecznego rolników od 1 stycznia

2003 r., w związku z dodaniem punktu 4 w art. 8 ust. 6 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych.

W uzasadnieniu uchwały z 22 lutego 2006 r., I UZP 4/05, Sąd Najwyższy

wywiódł, że wspólników spółki jawnej w zakresie prowadzonej przez nią

działalności gospodarczej należało uznać za osoby prowadzące pozarolniczą

działalność gospodarczą na podstawie przepisów szczególnych w rozumieniu art. 8

ust. 6 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych aż do czasu wyraźnego

ustawowego wskazania ich jako osób prowadzących jedynie pozarolniczą

10

działalność (która z woli ustawodawcy jest pojęciowo oddzielona od pozarolniczej

działalności gospodarczej), co nastąpiło przez dodanie punktu 4 do art. 8 ust. 6

ustawy, poczynając od 1 stycznia 2003 r. Od tej daty wspólnik jednoosobowej

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólnicy spółki jawnej,

komandytowej lub partnerskiej nie mogą być traktowani jako osoby prowadzące

pozarolniczą działalność gospodarczą w rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, ponieważ zostali wyłączeni z tego kręgu w

wyniku wyraźnego uznania ich za osoby prowadzące pozarolniczą działalność (art.

8 ust. 6 pkt 4), niebędące osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność

gospodarczą (art. 8 ust. 6 pkt 1). Za taką koncepcją opowiedział się Sąd Najwyższy

w wyrokach z 16 czerwca 2005 r., I UK 335/04 (OSNP z 2006 r. nr 3-4, poz. 630) i

z 23 sierpnia 2006 r., I UK 388/04 (niepublik.), wypowiadając pogląd, że rolnik

prowadzący gospodarstwo rolne, będący jednocześnie wspólnikiem spółki jawnej,

nie ma po 1 stycznia 2003 r. prawa wyboru ubezpieczenia społecznego na

podstawie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i podlega

ubezpieczeniu społecznemu na podstawie art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych jako osoba prowadzącą pozarolniczą działalność, ale już

nie pozarolniczą działalność gospodarczą. W uzasadnieniu obu tych orzeczeń,

prezentujących analogiczne stanowisko, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę że

dokonywana w obrębie prawa ubezpieczeń społecznych wykładnia systemowa

prowadzi do wniosku, że powszechny system ubezpieczenia społecznego ma

pierwszeństwo przed systemem szczególnym, jakim jest system ubezpieczenia

społecznego rolników, dlatego wszelkie wątpliwości należy tłumaczyć na rzecz

podlegania powszechnemu systemowi ubezpieczenia społecznego. Oznacza to, że

rolnik, będący jednocześnie wspólnikiem spółki jawnej, nie jest osobą prowadzącą

pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności

gospodarczej lub innych przepisów szczególnych (art. 5a ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników w brzmieniu obowiązującym do 1 maja 2004 r. w związku z

art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), ale osobą

prowadzącą jedynie pozarolniczą działalność w rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 4

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, która po 1 stycznia 2003 r. nie miała

już prawa wyboru rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego na podstawie art.

11

5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przewidziane w tym ostatnim

przepisie prawo wyboru podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu odnosi

się tylko do osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, które

wymieniono w art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a

zatem nie obejmuje grup ubezpieczonych prowadzących - inną niż gospodarcza -

pozarolniczą działalność, które wymieniono w punktach 2-4 tego przepisu, w tym

rolników będących jednocześnie wspólnikami spółek jawnych. Skoro w art. 8 ust. 6

pkt 4 tej ustawy wymieniono wspólników spółki jawnej, to od 1 stycznia 2003 r. nie

są oni traktowani jako osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą w

rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 1. Wyraźne rozdzielenie normatywne tych dwóch

kategorii osób, ubezpieczonych w powszechnym systemie ubezpieczeń z jednego

tytułu - prowadzonej działalności pozarolniczej (art. 6 pkt 5 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych), przekłada się na wykładnię art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników w kierunku przyjęcia stanowiska, że rolnik

posiadający i prowadzący gospodarstwo rolne, podejmujący pozarolniczą

działalność jako wspólnik spółki jawnej, po 1 stycznia 2003 r. nie był uprawniony do

wyboru systemu ubezpieczenia na podstawie art. 5a tej ustawy, w brzmieniu

obowiązującym do 1 maja 2004 r., to jest do daty wprowadzenia zmiany, która w

jeszcze większym stopniu ograniczyła możliwość wyboru systemu ubezpieczenia.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 22 lutego 2006 r., I UZP 4/05,

zwrócił uwagę, że racje ustawowego pozbawienia wspólnika jednoosobowej spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej

lub partnerskiej możliwości wyboru ubezpieczenia rolniczego wynikały z dążenia

ustawodawcy do „uszczelnienia” systemu rolniczego ubezpieczenia społecznego.

Wprowadzając 1 stycznia 1997 r. prawo wyboru rolniczego tytułu ubezpieczenia

społecznego dla rolników prowadzących równocześnie działalność gospodarczą,

ustawodawca zakładał, że mogą i będą z niego korzystać rolnicy posiadający i

prowadzący gospodarstwo rolne, którzy przy okazji zajmowania się podstawową

działalnością rolniczą prowadzą w ograniczonym zakresie pozarolniczą działalność

gospodarczą. Tymczasem, wprowadzone prawo wyboru rolniczego tytułu

ubezpieczenia stało się przedmiotem rozmaitych nadużyć przede wszystkim przez

osoby zajmujące się prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej i z tego

12

tytułu objęte obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym, które nabywały

gospodarstwa rolne wyłącznie z zamiarem i w celu skorzystania z prawa wyboru

rolniczego ubezpieczenia społecznego obciążonego znacząco niższą składką na to

ubezpieczenie w porównaniu ze składką na ubezpieczenie osób prowadzących

działalność gospodarczą. Taka praktyka spowodowała stopniowe zaostrzanie

ustawowych kryteriów możliwości skorzystania z prawa wyboru „tańszego”

rolniczego ubezpieczenia społecznego, począwszy od dodania punktu 4 w art. 8

ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który wyłączył możliwość

dalszego korzystania z prawa wyboru rolniczego tytułu ubezpieczenia przez

rolników będących wspólnikami spółek jawnych. Równocześnie, od 2 maja 2004 r.,

możliwość skorzystania z prawa wyboru rolniczego tytułu ubezpieczenia

społecznego została istotnie zmodyfikowana (art. 5a w brzmieniu obowiązującym

od 2 maja 2004 r.). Od tej daty obowiązuje także ustawowa definicja pojęcia

pozarolniczej działalności gospodarczej, za którą uważa się wyłącznie działalność

prowadzoną na podstawie przepisów o działalności gospodarczej (art. 5a ust. 10),

do jakiej niewątpliwie nie mogła być zaliczona działalność w s p ó l n i k ó w spółek

handlowych (a nie spółek prawa handlowego), prowadzona na podstawie

przepisów Kodeksu spółek handlowych. Ponadto, po 2 maja 2004 r. ubezpieczony

rolnik nie miał już możliwości wyboru tytułu ubezpieczenia społecznego na

podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. Nr 124, poz. 585), który z dniem 2 maja

2004 r. został uchylony przez ustawę z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U.

Nr 91, poz. 873), ale utrzymana została możliwość pozostania w rolniczym

ubezpieczeniu społecznym, pod warunkiem spełniania ustawowo określonych

rygorów dalszego pozostania w tym ubezpieczeniu.

Dalsza modyfikacja polegająca na uszczegółowieniu od 24 sierpnia 2005 r.

ustawowej definicji pozarolniczej działalności gospodarczej - za którą uznaje się

działalność gospodarczą prowadzoną wyłącznie na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej przez osoby fizyczne na podstawie przepisów o swobodzie działalności

gospodarczej, z wyłączeniem wspólników spółek prawa handlowego oraz osób

prowadzących działalność w zakresie wolnego zawodu: 1) w rozumieniu przepisów

13

o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych

przez osoby fizyczne, 2) z której przychody są przychodami z działalności

gospodarczej w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych -

wynikała z dostosowania tej definicji do przepisów ustawy o swobodzie działalności

gospodarczej i przepisów prawa podatkowego. Jednakże nie oznaczało to, że

dopiero wskutek wprowadzenia w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników

ustawowej definicji pojęcia pozarolniczej działalności gospodarczej rolnicy będący

wspólnikami spółki jawnej nie mogą być traktowani jako osoby prowadzące

pozarolniczą działalność gospodarczą, ponieważ taka możliwość ustała 1 stycznia

2003 r., kiedy normatywnie rozdzielono prowadzących pozarolniczą działalność

wspólników spółek handlowych (art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych) od kategorii osób prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą (art. 8 ust. 6 pkt 1 tej ustawy).

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 22 lutego 2006 r., I UZP 4/05,

zawarł również stwierdzenie, że ze względu na zasadę powstawania z mocy prawa

stosunków obowiązkowego ubezpieczenia społecznego oświadczenie rolnika

będącego wspólnikiem spółki jawnej o wyborze rolniczego tytułu ubezpieczenia

społecznego traci swój walor prawny w razie zmiany prawa, polegającej na utracie

możliwości takiego wyboru, od 1 stycznia 2003 r., wskutek ustawowego uznania, że

pozarolnicza działalność wspólników spółek handlowych (art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych) nie jest pozarolniczą działalnością

gospodarczą (art. 8 ust. 6 pkt 1 tej ustawy).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela

wykładnię przepisów, których naruszenie zarzucono w skardze kasacyjnej,

przedstawioną w uchwale składu siedmiu sędziów z 22 lutego 2006 r., I UZP 4/05.

Z tych przyczyn uwzględniając skargę kasacyjną, opartą wyłącznie na podstawie

naruszenia przepisów prawa materialnego, uchylił zaskarżony wyrok i oddalił

apelację wnioskodawcy A. B. od wyroku Sądu Okręgowego, który odpowiadał

prawu (art. 39816

k.p.c.).