III CZP 65/06

Uchwała z dnia 14 września 2006 r., III CZP 65/06

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sędzia SN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Maury Zuzanny K. przeciwko "H.A."

Towarzystwu Ubezpieczeń S.A. z siedzibą w R. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 14 września 2006 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gdańsku postanowieniem z

dnia 28 czerwca 2006 r.:

„Czy odszkodowanie za uszkodzenie pojazdu mechanicznego, należącego do

poszkodowanego nie będącego podatnikiem podatku VAT, obejmuje mieszczący

się w cenach części zamiennych i usług koniecznych do wykonania naprawy

pojazdu podatek VAT, w sytuacji dokonania przez poszkodowanego, przed

wykonaniem naprawy, przelewu wierzytelności przysługującej mu z tytułu umowy

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej sprawcy szkody na rzecz podmiotu

gospodarczego, co do którego ma zastosowanie art. 86 ust. 1 ustawy o podatku od

towarów i usług?".

podjął uchwałę:

Dokonanie przelewu wierzytelności o naprawienie szkody powstałej w

związku z ruchem pojazdu mechanicznego, przysługującej wobec osoby

objętej obowiązkowym ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych, przez poszkodowanego niebędącego

podatnikiem podatku od towarów i usług, na rzecz takiego podatnika, nie

wpływa na zakres odpowiedzialności ubezpieczyciela.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało przy

rozpoznawaniu apelacji ubezpieczyciela odpowiedzialności cywilnej posiadacza

pojazdu mechanicznego odpowiadającego za – objętą ubezpieczeniem – szkodę

wyrządzoną w związku z ruchem tego pojazdu. Istotną okolicznością faktyczną było

zbycie wierzytelności poszkodowanego niebędącego podatnikiem podatku od

towarów i usług (dalej: "VAT") przed dokonaniem naprawy na rzecz powódki

będącej przedsiębiorcą i podatnikiem VAT. Spór miedzy cesjonariuszką a

ubezpieczycielem dotyczy uprawnienia powódki do części odszkodowania

odpowiadającej podatkowi VAT zawartemu w kosztach naprawy, tj. w cenie

zużytych materiałów lub usługi. Sąd Rejonowy ustalił wysokość roszczenia w

kwocie brutto, zawierającej również wymieniony podatek, wyrażając zapatrywanie,

że przelew wierzytelność zmienia podmiot (wierzyciela), a nie przedmiot cesji.

Sąd Okręgowy, uzasadniając powstałe wątpliwości, wyeksponował

kompensacyjną funkcję odszkodowania, która nie dopuszcza wzbogacenia się

poszkodowanego, dlatego w razie uczestniczenia ubezpieczyciela w „likwidacji”

szkody oraz przelewu wierzytelności z tego tytułu, przy możliwości obniżenia przez

cesjonariusza podatku o kwotę naliczoną, wysokość odszkodowania powinna

uwzględniać tę możliwość, podobnie jak to się dzieje w odniesieniu do

poszkodowanego będącego podatnikiem VAT. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego za utrwalony można uznać pogląd o

istnieniu związku między wysokością odszkodowania a możliwością obniżenia

przez poszkodowanego podatku należnego o kwotę podatku naliczonego (uchwały

z dnia 22 kwietnia 1997 r., III CZP 14/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 103, z dnia 16

października 1998 r., III CZP 42/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 69, z dnia 15 listopada

2001 r., III CZP 68/01, OSNC 2002, nr 6, poz. 74 oraz wyrok z dnia 20 lutego

2002 r., V CKN 908/00, "Izba Cywilna" 2002, nr 5, s. 45). Aprobowana przez sądy

praktyka naprawiania szkód objętych ochroną ubezpieczeniową w ramach

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za

szkody związane z ich ruchem opiera się na regule ustalania obiektywnego

uszczerbku bez oczekiwania na dokonanie naprawy oraz pozostawienie

poszkodowanemu decyzji odnośnie do restytucji, mimo jej technicznego i

ekonomicznego uzasadnienia. Poszkodowany podejmuje w tym przedmiocie

autonomiczną decyzję (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 2003 r., V CKN

308/01, nie publ.), której ubezpieczyciel nie może nakazać lub zakazać, ponieważ

jego świadczenie jest wypłacane zawsze w pieniądzu (uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 15 listopada 2001 r., III CZP 68/01).

Należy również wspomnieć o pochodnym – w stosunku do odpowiedzialności

sprawcy szkody – charakterze odpowiedzialności ubezpieczyciela. Wyraża to art.

13 ust. 2 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli

Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz.1152 ze zm.), stanowiący, że w

obowiązkowych ubezpieczeniach odpowiedzialności cywilnej odszkodowanie

wypłaca się w granicach odpowiedzialności cywilnej podmiotów objętych

ubezpieczeniem.

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia wymaga zatem rozpoczęcia

wywodu od faktycznej podstawy analizowanego splotu stosunków prawnych, tj.

zdarzenia rodzącego odpowiedzialność posiadacza pojazdu mechanicznego w

ramach reżimu deliktowego (art. 436 k.c.). Ze względu na fizyczne uwarunkowania

wypadków komunikacyjnych (działanie dużych sił) powstanie szkody jest w

zasadzie równoczesne ze zdarzeniem i w tym samym czasie kształtują się

wszystkie elementy stosunku prawnego, włącznie z wymagalną wierzytelnością.

Jeżeli posiadacz (kierujący) ponoszący odpowiedzialność odszkodowawczą na

podstawie prawa cywilnego jest ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej,

wierzytelność ze stosunku prawnego opartego na zdarzeniu faktycznym może być

kierowana bezpośrednio wobec ubezpieczyciela odpowiedzialności cywilnej (art.

822 § 4 k.c. oraz art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r.). Na podstawie

przepisów ustawy powstaje zatem stosunek prawny między poszkodowanym a

ubezpieczycielem, mający źródło w umowie ubezpieczenia zawartej bez udziału

poszkodowanego, tożsamy co do wierzytelności głównej z wierzytelnością wobec

posiadacza pojazdu, a ograniczony sumą ubezpieczenia (art. 36 ust.1 ustawy).

Zapłata odszkodowania, czyli kwoty równej szkodzie przez któregokolwiek dłużnika

– sprawcę szkody lub ubezpieczyciela – powoduje wygaśnięcie wierzytelności

poszkodowanego.

Kompensacyjna funkcja odpowiedzialności odszkodowawczej wymaga

ustalenia odszkodowania w takiej wysokości, aby cały uszczerbek został

wyrównany oraz aby poszkodowany nie został wzbogacony.

Wierzytelność poszkodowanego wobec posiadacza odpowiedzialnego za

szkodę może być przeniesiona na osobę trzecią bez zgody dłużnika (art. 509 k.c.).

W razie dokonania przelewu dochodzi do szczególnego następstwa

prawnomaterialnego po stronie wierzyciela, przy czym wierzytelność przechodzi na

nabywcę w niezmienionym stanie i zakresie. Przelew stanowi czynność kauzalną

(argument z art. 510 k.c.), a praktyka wskazuje, że przyczynę prawną stanowią

najczęściej umowy wzajemne, odpłatne lub mające na celu zabezpieczenie innej

wierzytelności. Ponieważ umowy takie mają swój widoczny cel gospodarczy,

zrozumiałe jest znaczenie wartości przedmiotu przelewu ocenianej według chwili

dokonywania czynności, gdyż skutek następuje solo consensu.

Przytoczone okoliczności wskazują na odrębność gospodarczą i prawną co do

powstania, treści i wygaśnięcia obydwu stosunków prawnych – odszkodowawczego

oraz zawiązanego w wyniku umowy przelewu. W pierwszym wierzytelność jest

prawem podmiotowym poszkodowanego, z którego wypływa roszczenie o

naprawienie szkody, a w drugim wierzytelność stanowi przedmiot świadczenia

wzajemnego zbywcy na rzecz osoby trzeciej.

Włączenie mechanizmu podatkowego VAT w stosunek prawny

odszkodowawczy jest usprawiedliwione kompensacyjną funkcją szkody, wiążącą

również ubezpieczyciela odpowiedzialności cywilnej. Zostałaby ona naruszona w

przypadku wypłacenia odszkodowania w kwocie brutto przedsiębiorcy

spełniającemu w danych okolicznościach warunki do obniżenia podatku należnego.

Należy dodać, że posiadanie statusu podatnika VAT uprawnia do obniżenia

podatku należnego o kwotę podatku naliczonego tylko w zakresie, w jakim towary i

usługi są wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych (art. 86 ust.

1 z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług, Dz.U. Nr 54, poz. 535 ze

zm.).

Przyjęcie sugestii uwzględniania statusu nabywcy wierzytelności dla

ponownego określania wysokości odszkodowania ze względu na przelew

wierzytelności stanowiłoby nieuzasadnioną ingerencję osoby odpowiedzialnej za

szkodę w sferę majątkową poszkodowanego, a ponadto ograniczałoby prawo do

rozporządzania swoim mieniem i destabilizowało stosunki cywilne w sferze

ubezpieczeń majątkowych odrywając ustalenie szkody od zasad wyrażonych w art.

361 § 2 k.c. w związku z art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. podjął uchwałę,

jak wyżej.