I CSK 116/06

Wyrok z dnia 21 września 2006 r., I CSK 116/06

1. Jeżeli okoliczności wręczenia dokumentu, który nie ma wszystkich

cech weksla, nakazują uznać umieszczony na jego odwrocie podpis za

złożony w zamiarze udzielenia poręczenia wekslowego, to dla statusu

składającego podpis jako poręczyciela nie ma znaczenia, czy wzmianka obok

tego podpisu mówiąca o poręczeniu została napisana przez składającego

podpis, czy też przez inną osobę, jak też to, czy została napisana przed, czy

po wręczeniu dokumentu.

2. Sfałszowanie podpisu osoby, za którą poręczenie zostało udzielone,

nie stanowi wady formalnej w rozumieniu art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28

kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282).

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "D.C.B.P." S.A. w W. przeciwko

Iwonie M. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w

dniu 21 września 2006 r. skargi kasacyjnej powoda i pozwanej od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 28 października 2005 r.

oddalił obie skargi kasacyjne i zniósł wzajemnie między stronami koszty

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

„D.C.S.d.B.P.”, S.A. w W. pozwał małżonków Mieczysława i Iwonę M. o

zapłatę solidarnie kwoty 600 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 30 kwietnia

2003 r. tytułem wykonania zobowiązań wekslowych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 października 2005 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 31 stycznia 2005 r. oddalający powództwo w ten sposób, że

zasądził od pozwanej Iwony M. na rzecz strony powodowej kwotę 300 000 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 30 kwietnia 2003 r. Podstawę wyroku Sądu

Apelacyjnego stanowiły następujące ustalenia i oceny.

W dniu 5 września 2002 r. strona powodowa udzieliła „M.C.”, spółce z o.o. w

P., reprezentowanej przez Andrzeja M. i Mieczysława M. (zarazem jej

udziałowców), kredytu rewolwingowego do wysokości 300 000 zł na okres do dnia

30 września 2003 r. w celu finansowania bieżącej działalności. W umowie

kredytowej postanowiono, że zabezpieczenie wierzytelności strony powodowej

będą stanowić, m.in. weksle in blanco złożone przez Andrzeja M. i Mieczysława M.

z poręczeniami ich żon. Ze względu na to, że spółka „M.C.” nie wywiązywała się z

umowy kredytowej, strona powodowa w dniu 4 lutego 2003 r. wypowiedziała

umowę i wezwała do spłaty zadłużenia w wysokości 302 297,71 zł. Dnia 18 marca

2003 r. „D.C.A.P.” spółka z o.o. w W. przelała na stronę powodową wierzytelność

wobec „M.C.” w wysokości 644 365,18 zł. W dniu 16 marca 2003 r. strona

powodowa wypełniła posiadany weksel in blanco, na którym, na przedniej stronie,

widniał podpis: „Mieczysław M.” – jako podpis wystawcy, nieskreślony jednak jego

ręką, a na odwrocie – podpis: „Iwona M.”, ze sporządzoną przez inną osobę

adnotacją wskazującą na udzielenie poręczenia.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nieautentyczność podpisu pozwanego

spowodowała, że nie stał się on zobowiązany jako wystawca weksla własnego,

okoliczność ta nie przeszkodziła jednak powstaniu zobowiązania wekslowego

pozwanej w charakterze poręczycielki za wystawcę weksla własnego. Według art.

32 ust. 2 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz.

282 – dalej: "Pr.weksl."), zobowiązanie poręczyciela jest ważne, choćby

zobowiązanie, za które poręcza, było nieważne z jakiejkolwiek przyczyny z

wyjątkiem wady formalnej. Sfałszowanie podpisu osoby, za którą poręczenie

zostało udzielone, nie jest wadą formalną. Zobowiązanie wekslowe pozwanej jako

poręczycielki za wystawcę nie mogło jednak przekroczyć wysokości zadłużenia

kredytowego spółki „M.C.”, gdyż zgodnie z umową kredytową weksel in blanco

otrzymany przez stronę powodową został wystawiony dla zabezpieczenia jej

wierzytelności wobec wspomnianej spółki z umowy kredytowej. Strona powodowa

nie była więc upoważniona do uzupełnienia weksla do wysokości kwoty

wierzytelności nabytej wobec spółki „M.C.” na podstawie umowy przelewu. Z tego

powodu zobowiązanie pozwanej opiewało – zdaniem Sądu Apelacyjnego – jedynie

na kwotę 300 000 zł – równą sumie niespłaconego stronie powodowej kredytu

przez spółkę „M.C.”.

Pozwana, skarżąc wyrok Sądu Apelacyjnego w części uwzględniającej

powództwo, powołała się na naruszenie art. 1 i 7 w związku z art. 32 Pr.weksl.

przez przyjęcie, że sfałszowanie podpisu wystawcy nie jest wadą formalną

niweczącą odpowiedzialność pozwanej jako poręczycielki wekslowej, naruszenie

art. 31 i 32 Pr.weksl. przez przyjęcie, że pozwana składając podpis na wekslu

skutecznie udzieliła poręczenia wekslowego oraz naruszenie art. 233 § 1 i art. 328

§ 2 k.p.c. przez przyjęcie, że zebrany w sprawie materiał dowodowy uzasadniał

twierdzenie o udzieleniu przez pozwaną skutecznego poręczenia wekslowego.

Strona powodowa, skarżąc wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej

apelację, podniosła zarzut naruszenia art. 10 Pr.weksl. oraz art. 391 k.c. przez ich

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Zarzut pozwanej naruszenia art. 31 Pr.weksl. przez przyjęcie, że udzieliła

skutecznie poręczenia wekslowego składając podpis na odwrocie weksla, odwołuje

się do faktu zamieszczenia wzmianki o poręczeniu obok jej podpisu przez inną

osobę. W takiej sytuacji jej podpis mógłby wskazywać na zamiar udzielenia

poręczenia wekslowego tylko wtedy, gdyby w chwili jego składania wzmianka ta już

istniała, okoliczność ta nie została jednak wyjaśniona.

Z powyższym twierdzeniem pozwanej należałoby się zgodzić, gdyby chodziło

o złożenie przez nią podpisu na wekslu własnym zupełnym, tj. czyniącym zadość

koniecznym wymaganiom formalnym określonym w art. 101 w związku z art. 102

Pr.weksl. Jeżeli obok podpisu złożonego na odwrocie weksla zupełnego znajduje

się wzmianka mówiąca o poręczeniu, to istotnie decydującą okolicznością dla

znaczenia tego podpisu jest chwila zamieszczenia wspomnianej wzmianki (por. np.

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 1927 r., C.I. 1719/26, Zb.Urz. 1927,

poz. 166 oraz z dnia 14 czerwca 1935 r., C.I. 2682/34, Zb.Urz. 1936, poz. 27).

Jeżeli w chwili złożenia podpisu wzmianka ta już się znajdowała, to podpis

wskazuje na zamiar udzielenia poręczenia, jeżeli natomiast została dopisana

później, bez zgody wszystkich osób już podpisanych, podpis należy w myśl art. 13

ust. 2 Pr.weksl. uważać za indos in blanco, a dopisaną wzmiankę – za wchodzące

w zakres hipotezy art. 69 Pr.weksl. sfałszowanie weksla polegające na zmianie

dotychczasowego znaczenia podpisu: z podpisu w charakterze indosanta na podpis

w charakterze poręczyciela. W sprawie jednak chodzi o podpis pozwanej złożony

na wekslu in blanco, w takiej zaś sytuacji przytoczonego wyżej zarzutu pozwanej

nie można podzielić.

Nieodzowną w zasadzie przesłanką zaciągnięcia zobowiązania wekslowego,

w jakimkolwiek charakterze, a więc w charakterze wystawcy weksla własnego,

wystawcy weksla trasowanego, akceptanta, indosanta lub poręczyciela jest

wyrażenie stosownego oświadczenia woli w dokumencie czyniącym zadość

wymaganiom formalnym określonym w art. 101 w związku z art. 102 Pr.weksl. lub

wymaganiom formalnym przewidzianym w art. 1 w związku z art. 2 Pr.weksl., czyli –

upraszczając – złożenie podpisu na dokumencie mającym cechy weksla własnego

lub weksla trasowanego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2005 r.,

I CK 71/05, nie publ.).

Artykuł 10 Pr.weksl. dopuszcza jednak wyjątek od tej reguły, stanowiąc, że

podpis na dokumencie niemającym wszystkich cech weksla własnego lub weksla

trasowanego może wywołać skutki w sferze prawa wekslowego, jeżeli został

złożony w zamiarze wywołania takich skutków, i składający podpis, wręczając

dokument, udzielił odbiorcy upoważnienia do uzupełnienia go o niezbędne elementy

weksla własnego lub trasowanego. Do uznania dokumentu za weksel in blanco

wystarcza złożenie tylko jednego podpisu w zamiarze wywołania skutków w sferze

prawa wekslowego; podpis ten może stanowić wyłączną treść tego dokumentu.

W praktyce najczęściej spotyka się weksle in blanco z podpisem wystawcy, a jeżeli

w obrocie przeważają weksle trasowane – także z podpisem akceptanta. Nie ma

jednak przeszkód do wystawienia weksla in blanco, na którym znajduje się tylko

podpis złożony w charakterze indosanta lub poręczyciela. O złożeniu podpisu na

dokumencie niemającym wszystkich cech weksla własnego lub trasowanego w

zamiarze zaciągnięcia zobowiązania wekslowego rozstrzygają cechy danego

dokumentu oraz całokształt okoliczności, w jakich nastąpiło jego wręczenie

odbiorcy. W szczególności za okoliczność wskazującą na zamiar zaciągnięcia

zobowiązania wekslowego uznaje się złożenie podpisu na urzędowym blankiecie

wekslowym. Porozumienie wręczającego blankiet z odbiorcą co do upoważnienia

do uzupełnienia blankietu może być zawarte w dowolnej formie (art. 60 k.c.), nie

musi więc być sporządzone na piśmie, czyli mieć postaci tzw. deklaracji wekslowej,

lecz może dojść do skutku także w sposób dorozumiany (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 maja 1998 r., III CKN 531/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 13).

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, pomiędzy stroną powodową

a pozwaną nie doszło do sporządzenia deklaracji wekslowej, czyli pisemnego

porozumienia w przedmiocie upoważnienia do uzupełnienia weksla in blanco, o

który chodzi w sprawie. Podstawę ustalenia, że pozwana złożyła podpis na

wręczonym stronie powodowej wekslu in blanco w charakterze poręczycielki za

wystawcę stanowiło w szczególności postanowienie umowy kredytowej pomiędzy

stroną powodową a spółką „M.C.”, czyli umowy, w stosunku do której pozwana była

osobą trzecią. Postanowienie to stanowiło także podstawę ustalenia, że poręczenie

pozwanej miało zabezpieczać ewentualną wierzytelność strony powodowej wobec

spółki „M.C.” z tytułu wymienionej umowy kredytowej. W związku z tym, że – jak

wyjaśniono – o złożeniu na dokumencie niemającym wszystkich cech weksla

podpisu w zamiarze zaciągnięcia zobowiązania wekslowego oraz o treści

udzielonego odbiorcy dokumentu upoważnienia do jego uzupełnienia, może

decydować całokształt okoliczności danego przypadku, wspomniane postanowienie

mogło oczywiście być podstawą powyższych ustaleń Sądu Apelacyjnego. Jeżeli

okoliczności wręczenia dokumentu, który nie ma wszystkich cech weksla, nakazują

uznać umieszczony na jego odwrocie podpis za złożony w zamiarze udzielenia

poręczenia wekslowego, dla statusu składającego podpis jako poręczyciela nie ma

znaczenia, czy wzmianka obok tego podpisu mówiąca o poręczeniu została

napisana przez składającego podpis, czy też przez inną osobę, jak też to, czy

została napisana przed wręczeniem dokumentu, czy też po jego wręczeniu. Istotne

wówczas ze względu na treść art. 13 ust. 2 i art. 31 ust. 3 Pr.weksl. i potrzebę

poszanowania woli składającego podpis jest tylko to, aby taka wzmianka znalazła

się w uzupełnionym wekslu; gdyby jej nie było na wręczonym blankiecie, odbiorca

blankietu musiałby zadbać o jej wpisanie. W tej sytuacji brak ustaleń Sądu

Apelacyjnego w tym zakresie nie dawał podstaw do stwierdzenia zarzucanego

zaskarżonemu wyrokowi naruszenia art. 31 Pr.weksl. (...)

Nie można również podzielić zarzutu pozwanej o wydaniu zaskarżonego

wyroku z naruszeniem art. 7 i 32 Pr.weksl. W związku z tym, że złożyła ona swój

podpis na wekslu in blanco w zamiarze udzielenia poręczenia wekslowego za

wystawcę, którym miał być jej mąż, prawidłowe uzupełnienie tego weksla zakładało

takie jego wypełnienie, aby tekst po uzupełnieniu wskazywał na nią jako na

poręczycielką za wystawcę. To wymaganie zostało spełnione, gdyż z art. 31 ust. 4

w związku art. 103 ust. 3 in fine Pr.weksl. wynika, że w braku wskazówki za kogo

poręczenie dano, należy uważać – zarówno w przypadku weksla trasowanego, jak i

weksla własnego – iż udzielono je za wystawcę. Doszło też do wskazania w

spornym wekslu jako wystawcy męża pozwanej. Rozpatrywanie kwestii, czy zgodne

z porozumieniem wekslowym wypełnienie weksla in blanco podpisanego przez

pozwaną zakładało również złożenie podpisu przez męża pozwanej w charakterze

wystawcy, wykraczałoby poza wiążące Sąd Najwyższy w myśl art. 39813

§ 1 k.p.c.

granice przytoczonych przez pozwaną podstaw kasacyjnych. Kwestia ta łączy się z

art. 10 Pr. weksl, a pozwana naruszenia norm wynikających z tego przepisu nie

zarzuciła.

Odnosząc się do twierdzenia, że sfałszowanie podpisu męża pozwanej jako

wystawcy weksla stanowiło wadę formalną wykluczającą odpowiedzialność

pozwanej jako poręczycielki wekslowej, za trafne należy uznać zapatrywanie

wyrażone w zaskarżonym wyroku. Wada formalna, o której mowa w art. 32 ust. 2

Pr.weksl., występuje w braku zachowania formy nieodzownej dla powstania

zobowiązania wekslowego zabezpieczanego poręczeniem. Mieszczą się w zakresie

zastosowania tego przepisu oczywiście wszystkie przypadki, w których dokument

nie ma cech weksla własnego (art. 101 w związku z art. 102 Pr.weksl.) lub weksla

trasowanego (art. 1 w związku z art. 2 Pr.weksl.), gdyż bez zachowania formy

określonej w wymienionych artykułach nikt nie może stać się dłużnikiem

wekslowym. Ponadto mieszczą się tu przypadki, w których dokument ma

wymagane cechy weksla, ale brak podpisu wskazującego na zaciągnięcie

zobowiązania wekslowego przez osobę objętą poręczeniem, np. poręczono za

trasata, ale na wekslu nie ma podpisu wskazującego na przyjęcie przez niego

weksla (art. 25 ust. 1 Pr.weksl.), poręczono za indosanta, który ograniczył się do

odciśnięcia swojego „podpisu” w sposób mechaniczny albo poręczono za trasata,

który „podpisał” przyjęcie weksla jedynie inicjałami imienia i nazwiska. W żadnym z

tych przykładów nie ma własnoręcznego podpisu w znaczeniu wymaganym przez

przepisy Prawa wekslowego dotyczące podpisu (por. uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 grudnia 1993 r., III CZP 146/93,

OSNC 1994, nr 5, poz. 94).

Nie stanowi natomiast wady formalnej w rozumieniu art. 32 ust. 2 Pr.weksl.

sfałszowanie podpisu osoby, za którą udzielono poręczenia. Forma wymagana dla

oświadczenia osoby objętej poręczeniem wekslowym jest tu zachowana, a to, że

własnoręcznego podpisu nie złożyła ta osoba, lecz kto inny podpisał się jej

nazwiskiem, jest wadliwością innego rodzaju. Według art. 32 ust. 2 Pr.weksl.,

wszystkie inne niż wada formalna wadliwości – w szczególności sfałszowanie

podpisu, brak zdolności prawnej lub zdolności do czynności prawnych –

powodujące, że zobowiązanie, za które udzielono poręczenia, nie powstało, nie

pozbawiają, zgodnie z zasadą samodzielności zobowiązań wekslowych (art. 7

Pr.weksl.), ważności oświadczenia poręczyciela (por. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 31 maja 1994 r., III CZP 75/94, OSNC 1994, nr 12, poz. 238).

Nietrafna okazała się także skarga kasacyjna strony powodowej (...). Z tych

przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił obie skargi

kasacyjne.